ROMAN LABIRINT, INT INT NTT

nga Oltion Kadaifçiu

Fjalor udhëzues për misterin e dosjeve (Toena 2015). Nga Bashkim Shehu. Roman labirint. Fjalor, roman labirint. Apo roman labirint fjalor?

Libër që ka në kopertinë një pikturë të Escherit, ku dy duar vizatojnë njëra tjetrën. Ai mjeshtër i iluzionit e solli në lëmë të syrit një kundërshti të shkakësisë së jashtme e njëkohësisht prej vetes, ndërsa më tej në libër lexuesit i thuhet se ky fjalor është një labirint dhe ky labirint një fjalor prandaj hyrjet e tij mund të zgjidhen sipas nevojës ose rastit. Vetëm se rendi është shkronjor.

Ndjek një renditje prej fjalori. Dhe ky refuzim i të shkuarit të rrjedhës pas filli kësaj i shërben, kultivimit të një rendi. Arkivi, Begirova (Anahanëm), bakri…malli, merimanga, nokturn këshilli, paralele botët, pasqyra…. rëra, i rikthyeri… uji, e vërteta e hapjes së dosjeve, zjarri, zoti. Emra e ca personazhe.

Fjalori i dosjeve, ka plot 47 hyrje. Fillon te shkronja A, e arkivit, dhe mbaron te shkronja Z. Tek zoti. Që në fakt ishte identiteti ku rrekej të mbërrinte protagonisti, Naun Gjika, njëri nga personazhet e veprës, kur zbatonte njërën nga diagnozat e veta. Dhe zoti është i përfytyrueshëm tre sojesh: si parapërcaktues deri në detaj ose dhënës i lirisë për të zgjedhur mes të mirës e të keqes, e pastaj ca letra bixhozi i gjenden në dorë lojtarit. E pastaj Naun Gjika.

Në mos gabofsha më të gjatat hyrje në renditje janë, ajo e labirintit kozmik, pastaj vjen këshilli nokturn, pastaj Kvasnjikovi, pastaj Naun Gjika. (30, 27, 17, 15) Por, Naun Gjika është gjithandej. Nëpër rrjedha të gjata me të është Festimi.

Nuk duhet treguar shumë nga libri se mund të inatosen lexuesit për largim të tepërt të misterit mjegullues e surprizës finale, por pa dyshim ky nuk është rasti duke pasur në sy bollëkun, ndaj na duhet të nisim me fillimin.

Nëse shpërfillim disi pjesën ku thuren ngjarjet personale që ua mbajnë peshën faqeve disi më të dedikuara, na duhet ta nisim tek zëri i tretë, bakri:

“Hijet e të vdekurve, rrugës për në banesën e amshuar, pasi zhduken brenda një guve që kanë hapur vetë në të gjallë të tyre në shpatin e një mali të pasur me mineral bakri, zbresin në thellësi të malit dhe aty furnizohen me bakër. Domethënë me ujë, që ta kenë për ta pirë gjatë rrugës së mbetur. Bakri shndërrohet në ujë duke u shëmbëllyer në pasqyrat prej bakri që hijet e të vdekurve kanë me vete, …”

Kjo qenka pjesë e besimit te pirustët, ilirë që kanë jetuar në Shqipërinë veriore e ku, mes të tjerash, besimi te Zotat qenka edhe i tillë. Por aty, pastaj na thuhet se ishte Ministria e Brendshme, me aparatin e saj represiv policor, që shfrytëzon të dënuar, nëpër miniera bakri me një të pesëmbëdhjetën e rrogës së punëtorit të shumshfrytëzuar të minierës.

Më vonë Festim Diamanti në intervistë për “populli po” thotë se megjithëse mbajtja e dikujt nën mbikqyrjen e nevojshme zbuluese e korrektuese kushtonte goxha. Një komentues ofendonte ish të dënuarit, që gjithsesi paskëshin arritur t’ia fusin popullit.

Dhe “populli jo”, që boton artikullin e Naun Gjikës që e nis si i çmenduri Gurufi i Gujumit një bir i zgjedhur i zotit, një usta i madh.

Naun Gjika një ish drejtues i lartë i arkivës. Shef i saj. I kish dhënë dikur dorën Festimit e ish bërë bamirës i tij nëpër shkallë hierarkike e nën urdhra të ndonjë ministri a zëvendësministri. Festimi qe në grup shoqërimi drejt së panjohurës për shokun Naun. Por nuk i dha të njohur. E ministri ia hoqi mbështetjen Festimit, por u bind se edhe ca kohë Nauni nuk rrezikonte atdheun me çmendurinë e tij gjithsesi në kontroll.

Dhe po ky Naun për zbatim të diagnozës së vet pasi rënies së regjimit, dikur nëpër 97-ën e keqe, vihet ta bëjë prap një arkiv me letra të mbledhura rrugëve hedhur diku në një hije ku rastësia mezi i humbte.

E gjithë kjo është e zhytur në rrjedhën e librit nëpër mitologji e besime, lajthitje e lexime e kuriozitete, nëpër ndonjë ironi për narrativa mburravece të origjinarizmës ndër shqiptarëve me krijim mitilogjish e besimesh (ndoshta), e gjëra të tilla, derdhet në një kthim në tematikat e librit, si vuajtja e përndjekja, funksionimi i komunizmit në sektorë të ndryshëm të aparateve represive, e se sa i kotë është ky kthim në dosje, kur vragat në jetët e njerëzve janë ato që kanë rëndësi.

Aty ka e ilirë e dogonë, hebrenj, malezë, kinezë e grekë, siberianë. Shkencëtarë fizike me origjinë shqiptare që ndoshta lajthisin, rusë që kërkojnë babin në Tiranën e formave radikale të adaptimit me thëllimet e flladet e tregut, tashmë si organizues psikologjik e pastaj edhe organizativ. Ministra. Gazetarë e gazetare që futen në ngjarje, krijojnë një marrëdhënie, rriten, vriten, e plot të tjerë.

Pra nuk mund të ankohemi aspak për larmi të fantazisë. Fjalori ka vend për të gjithë dhe ofron një karashtisje të rrjedhave të rrëfimit në një rend modernisht rastësor. Por, megjithëse larg boshtit të shumëfishtë të subjektit të veprës, secila pjesë nuk e humbet përkatësinë në romanin që është fjalor, pa çka se për një mister për ca dosje.

Nuk mund të ankohem as për endje të fjalisë e tekstit. Madje më duhet të pranoj se shija e fjalisë, sa pa u lodhur lexuesi, është e këndshme. Se varet pastaj si e do monokromatizmin aromatik, që unë gjykoj të jetë shpërndarë nëpër vepër . (Në kuptimin që rrëfimi është kryesisht prej jashtë personazhit. Një mbikqyrje e afërt, deri brenda mendimeve të personazhit për ndodhira të një karakteri të caktuar. Si një dosje. Pa u lodhur për të thënë ndonjë gjë tjetër veç asaj që është objektiv i kryerjes së komunikimit. Edhe rrëfimet për larmitë e botës prapë janë shkruar informim-isht.)

Një stil i shpejtë profesional që mbledh në një hije të realitetit të përbashkët atmosferën e vet. Ndoshta dhe i pranishëm në realitet, por prapë nëpër individualitete të pazakonta që e lundrojnë lumin metalik të mendimeve. Personazhet nuk kanë forma e shtat. As lëvizjet e tyre nuk ndodhin. S’ka erëra. S’ka drita. Gjithçka avancon në rrafsh estetik nëpër intelektualishten dhe etikishten absurdomagjike të normalizuar prej realitetit jashtëzakonisht të larmishëm.

Dhe gjykimet e mëdha janë përzier si citime gjithandej nga pak. Ja ç’thuhet diku afër fundit prej Naun Gjikës në përshkrim të dosjeve, pasi ishte kalamendur deri atëherë si somnambul nëpër ngjarje e mendime kryesisht të sëmura ose distopike:

“… Flitet shumë e shkruhet shumë, i tha, se kemi pasur dosje për të gjithë. Por këto janë përralla, numri i dosjeve ka qenë shumë i kufizuar, sepse edhe numri i njerëzve për të cilët qe e nevojshme të hapeshin dosje ishte shumë i vogël, sepse armiqtë qenë shumë të paktë dhe po kështu nuk qe e nevojshme të kishim shumë bashkëpunëtorë, së paku kështu gjykohej. …”

Ndërprerë prej një trilli gjysmë-poetik, për simpatinë shqiptare ndaj gjermanëve, për të pasurit e rregullit, për mbajtjen pa shkatërruar të dosjeve të vdekurve e kalamendet mes të vdekurish e të gjallësh, që sorollaten nëpër gjithë librin, zoti Shehu thotë se Naun Gjika vazhdon:

“… Shkatërrohen disa, krijohen disa të tjera që i zëvendësojnë, dhe është njëlloj si të jenë po ato që u shkatërruan, ashtu sikurse çdo njeri me dosje, armik apo bashkëpunëtor qoftë zëvendësohet me një armik apo me një bashkëpunëtor tjetër, sepse në këtë shkatërrim dhe krijim të vazhdueshëm dosjesh ndodh njëlloj si me qelizat e trurit, të cilat gjithë duke u ndërruar edhe duke u zëvendësuar e ruajnë kujtesën e qelizave që s’janë më.”

Ndërkohë e vetmja dosje për të cilën marrim vesh është njëra që tregon për shqiptarin që dashuroi shoqen Bagirova, e që ia solli Kvasnjikovit Festimi. Ky personazh nuk zbulohej a ish armik o bashkëpunëtor, por kish vekur, siç edhe thuhej në rrëfimin më lart; dhe për të vdekurit dosja ruhej. Por një mister.

Ky gjurmim i qëndrimeve të një dimesioni historik-politik është një intrigë ndihmuese për promovimin e veprës, apo është një ndjenjë e sinqertë kurioziteti për ato të shkreta dosje? Se vepra siç thamë është duke u derdhur nga lloj-lloj rrjedhash. Një dashuri e pafat ose të paktën një marrdhënie seksuale e mirë e shqiptarit me shoqen azere Bagirova ka sjellë të birin e tij në vendlindjen e babait të panjohur. Kvasnjikovin. Gazetari, gazetarja, Festimi, Nauni prapë. Tranzicioni. Bakri.

Zoti Shehu në ndonjë kafe me diell paradite ka vendosur para një kapuçinoje që numri i faqeve nuk do të jetë kurrën e kurrës nën 250. Në fakt ai u dorëzua tek 246-ta, por kaq mund t’ia falë vetes secili shkrimtar që ka ndërmarrë këtë objektiv. Por ne duam rendjen e pandërgjegjshme pas muzës, zoti Shehu. Ç’është ky tru i një gruaje gjashtëdhjetë e ca vjeçare që nevojitet për ta kuptuar veprën? Ajo është vetëm një apo bëhet fjalë për diçka të veçantë që e kanë fituar prej një eksperience, që e kishin të gjitha të ngjashme. Ose një shumësi prej tyre? Ku ta gjejmë ne atë? Ç’është kjo thashethemnajë që mund ta ketë pjellë librin si shi a si rrufe? Zoti Shehu i ngre gjithë këto pyetje si radikale të atij momenti në tekst, por pa vazhda të dukshme. Në fakt duhet riparë nëse këto janë pjesë e realitetit të Gjikës apo për librin e Shehut, por kjo është një surprizë për vetë lexuesin.

Libri ka nevojë për gjetjen e hapit të duhur prej lexuesit në atë mori lëvizjesh që të shijohet. Unë e pata lexuar librin kur mori çmimin e Ministrisë së Kulturës me të njëjtën seri shkrimesh në mendje, por edhe ai edhe një lexim i dytë ca më vonë, me të njëjtin qëllim, nuk më bënë të di nëse e pata lexuar librin. Shpresoj kjo siguri e kësaj here të jetë e justifikuar (megjithëse edhe mund të mos jetë ndonjë siguri kushedi se çfarë).

Libri pa dyshim ofron të gjitha kushtet që të pëlqehet, por po deshe, edhe të kritikohet.

Lini një Përgjigje

error: Vini re: Materiali është i mbrojtur me të drejta autori. Nëse keni nevojë për tekstin, lutemi lidhuni me një administrator të faqes!
Këtë e pëlqejnë %d blogues: