KUR TË EMANCIPON TJETRI (XI)

Në romanin Angelus novus, Bashkim Shehu – duke përshkruar jetën intelektuale të të burgosurve politikë në Shqipërinë e viteve 1980 – rrëfen si një pjesë e këtyre, ata më të eturit për ushqim shpirtëror, i përpinin veprat e klasikëve të filozofisë marksiste, në kërkim ethshëm të diçkaje tjetër, të përtejme, përndryshe të paarritshme, së paku në kushtet e burgut.

Kështu, Kritika e filozofisë hegeliane të së drejtës, e Marksit, shërbente si portal për t’iu qasur sado pak Hegel-it, njëlloj si edhe Fletoret filozofike të Leninit. Lexuesve Marksi dhe Lenini nuk u interesonin veçse si prurës të dritës nga përtej, ose Hegel-sjellës.

Edhe pse Angelus novus është, tek e fundit, vepër fiksioni, dëshirën e të burgosurve politikë të asaj kohe për dijen e hollë dhe të ndaluar e ndesh rëndom edhe në kujtimet me natyrë autobiografike, të shumë ish-të burgosurve; kujtime nëpërmjet të cilave përvijohet një jetë burgu e tendosur midis banalitetit total të luftës për mbijetesë dhe tërheqjes pas dijes së lartë, poezisë, spiritualitetit. Nga një anë, kjo shpjegohet me vetë përzgjedhjen që u ish bërë, dashur pa dashur, atyre njerëzve, si kundërshtarë të një regjimi të themeluar mbi represionin e ideve; nga ana tjetër, do të ketë pasur diçka në vetë rrethanat e izolimit të përgjithshëm, që i shtynte të burgosurit politikë të kultivonin sublimen.

E them këtë, sepse kjo etje për dijen, ose për “mollën e ndalueme” nën totalitarizëm, nuk mbetej vetëm e kufizuar në muret e burgjeve politike, por ndeshej anembanë Shqipërisë, e cila ishte edhe ajo, në mënyrën e vet, një burg gjigant, një Alcatraz i vetëmuruar, në mes të Europës.

Dhe, njëlloj si të burgosurit në Spaç e në Burrel, edhe ne të tjerët, që e dinim veten relativisht të lirë dhe të shpenguar në preokupimet tona të përditshme, e përjetonim rregullisht këtë dëshirë për të përtejmen, për mirazhin sporadik në horizont, për një botë që ekzistonte, për ne, si mungesë.

Kur lexova te Angelus novus si njëri prej protagonistëve të romanit e lexonte Hegelin nëpërmjet kritikës që këtij ia kish bërë Marksi, m’u kujtua, me buzëqeshje, se edhe unë e kam lexuar atë vepër, pak a shumë në po atë kohë, me shpresë se do të mësoja diçka më tepër rreth Hegelit, diçka më tej dhe të ndryshme nga monotonia formulaike e dijes totalitare.

Një libër filozofik veçanërisht “i dashur” për mua, në vitet 1970 – kur them “i dashur,” kam parasysh që e kisha spërkatur me njolla gjalpi të shkrirë – ishte Materializmi dhe empiriokriticizmi i Leninit, kjo kritikë ekstensive dhe e hiperventiluar e rrymave të filozofisë së natyrës të fillimshekullit XX. Lenini ka qenë polemist i regjur dhe kjo duket edhe në atë libër; por unë lexoja më shumë për të kuptuar diçka nga filozofia tjetër, ajo e Mach-ut dhe e Avenarius-it, emra misteriozë autorësh që, përtej mureve të vëllimit të Leninit, praktikisht nuk ekzistonin.

Nën totalitarizëm, produktet e dijes përfundojnë të përdorura në mënyra nga më të përçudnuarat. Shembull elokuent i këtij përçudnimi është, bie fjala, përdorimi i veprave të përkthyera të Guy de Maupassant-it (Një jetë, Bel-Ami) si një lloj soft porn-i, nga brezi i ri qytetar, që i gjente këto vepra në bibliotekat e etërve; përdorim që do ta linte gojëhapur çdo historian të letërsisë frënge, siç do të linte gojëhapur edhe çdo seksolog të specializuar për adoleshencën.

Gjithsesi ato ishin kohëra kur etjes totale për dije i përgjigjej një izolim pothuajse po aq total; dhe vështirë të thuash, sot, se cili ishte shkaku, dhe cila pasoja.

Dinim shumë pak, bie fjala, për letërsinë moderniste – ose edhe kur kishim dëgjuar diçka për autorët, veprat nuk ua njihnim. Si burim njohës me vlerë të paçmuar ka shërbyer një dispensë e letërsisë së huaj të shekullit XX, e hartuar nga vetë Ismail Kadareja, ku analizoheshin në mënyrë kritike Kafka, Joyce-i, Sartre-i, Proust-i, Beckett-i, Ionesco-ja; mbaj mend një shpresë të vagullt, si vezullimi i një ylli në mjegull, që më pat kapluar, kur lexoja se nga Camus-ja mund të shpëtohej diçka, se ky nuk ishte krejtësisht “dekadent”, si të tjerët; se kish në veprën e tij elemente anti-kapitaliste dhe distancim nga meskiniteti mikroborgjez.

Megjithatë, kryet e vendit në bibliotekën tonë të dijes së tërthortë do ta zinte Labirintet e modernizmit e Alfred Uçit, një kritikë gjithëpërfshirëse e artit dhe estetikës moderniste në Perëndim – impresionizmit, dadaizmit, surrealizmit, ekspresionizmit, abstraksionizmit. Ishte libri që do t’u hapte, mijëra e mijëra lexuesve shqiptarë, portat e artit figurativ modernist, falë edhe riprodhimeve të shumta, disa madje me ngjyra, që përmbante. Më përpara, hiq ata pak fatlumë që shtinin në duar materiale të futura vjedhurazi nga përtej, asnjë shqiptar, së paku i brezit tim e më pas, nuk kish parë gjëkafshë nga Picasso-ja, Braque-u, Dali-ja, Magritte-i, Ernst-i, Duchamp-i, Kandinsky.

Uçi tregohej i pamëshirshëm në librin e vet – duke goditur majtas e djathtas, me të njëjtën sopatë staliniste teh-trashë; por ndaj një kritike si ajo të Uçit lexuesi ishte imunizuar tashmë dhe mësuar t’i filtronte tutje formulat, citimet e nevojshme, sofistikën. Përkundrazi, prania në libër e imazheve përndryshe të ndaluara, dhe sidomos e ideve që përftoheshin prej atyre imazheve dhe i përftonin, ndoshta mjaftonte, për të na shpëtuar shpirtin; ose për të na vendosur njëfarësoj në lidhje, sado të tërthortë dhe të ndërmjetësuar, me “të ndaluemen”.

Veçori e kritikave të tilla, që në forma të ndryshme nxirrnin hera-herës krye në faqet e mediave kulturore, ishte se u referoheshin veprave të cilat, përndryshe, nuk kishin askurrfarë ekzistence për publikun; çka bie ndesh me vetë konceptin dhe funksionin që mund të ketë kritika brenda një sistemi komunikimi – ose faktin që kritika, si rregull, nuk mund të ekzistojë veçse duke iu referuar, si për autorin ashtu edhe për lexuesit, një vepre tashmë të qarkulluar, të disponueshme, të konsumuar.

Mirëpo sistemi kulturor totalitar ishte i tillë, që publikut nuk mund t’ia jepte veprat e kritikuara, por vetëm kritikën e tyre; diçka që e gjente paralelen e vet, mutatis mutandis, me çfarë ndodhte në kupolën e shtetit, ku armik pas armiku demaskohej për vepra armiqësore të jashtëzakonshme, të cilat përndryshe s’i kish vënë re askush. Në parim, shkatërrimi merrte përparësi ndaj çfarë shkatërrohej; kazma ndaj viktimës së kazmuar.

Edhe televizioni italian (dhe më pas jugosllav) u jepte shqiptarëve, në ato vite, një minimum të kulturës pop, ose iluzionin e të mosqenit krejt të veçuar nga bota; por televizioni si medium nuk është aq i përshtatshëm për artin e stërholluar; mund të tregojë Beatles dhe Bee Gees dhe James Bond-in; por jo De Chirico-n, Giacometti-n dhe Antonioni-n. Një komedi e Ionesco-s që e kam parë, krejt rastësisht, të përcjellë nga televizioni jugosllav (La leçon), më hutoi me qasjen krejt jokonvencionale ndaj dialogut në teatër; ndërsa një film i Louis Buñuel (Le charme discret de la bourgeoisie) më mbushi me entuziazëm aq absurd, sa më dukej edhe vetja i sublimuar thjesht ngaqë e kisha parë, ose më mirë, përjetuar.

Gjithsesi, vepra si Labirintet e modernizmit nuk i zëvendësoheshin dot realitetit kulturor perëndimor, por së paku na jepnin një mundësi, një shans, një vezullim të shkurtër; njëlloj siç ta jep arançiata shijen e portokallit.

Përndryshe, kultura perëndimore, e sjellë nëpërmjet kritikës së saj shkatërruese, ishte më tepër e simuluar sesa “reale”; një rindërtim pe gjasme i një gërmadhe, me ne, lexuesit, në rolin e paleontologut që sendërton skeletin e një kafshe të zhdukur në bazë të pak kockave të përziera me dhé të vjetër.

Vetë përftesa, ose paraqitja relativisht e detajuar e një kulture përtej vetëm e vetëm nëpërmjet kritikës së saj, është post-moderne nga natyra; e ndesh aty-këtu te Borges-i (që me Tlön Uqbar-in), sikurse e ndesh edhe, në formë edhe më komplekse, te Stanislaw Lem-i (A Perfect Vacuum); edhe pse as Borges-i as Lem-i nuk janë shkatërrimtarë në zbavitjet dhe pastiche-t e tyre, por vetëm provojnë ta trajtojnë diskursin jofiksional me rregullat dhe metodat e fiksionit. Megjithatë, në të dy rastet, asgjë nuk lejohet të ekzistojë, përtej imagjinatës së lexuesit.

Uçi, në veprën e vet, shkruante edhe për muzikën dodekafonike – një cilësim, që për mua, i afrohej shumë kakofonisë; por unë, megjithatë, nuk kisha dëgjuar kurrë muzikë të tillë, dhe Schoenberg-un pak gjasa kish që ta transmetonte RAI (vonë kam lexuar për rrethprerjen mes muzikës moderniste dhe kolonës zanore të filmave horror); sikurse shkruante edhe për muzikën konkrete, që unë e përfytyroja si një simfoni kanoçesh dhe teneqesh. E kisha ndërtuar në mendje dodekafoninë, një objekt abstrakt, pothuajse matematik; por njëlloj si Averroes-i i Borges-it (La busca de Averroes) që nuk e kuptonte dot se çfarë kish parasysh Aristoteli me tragjedi dhe komedi, nuk e rrokja dot esencën reale, praktike, të këtejme, të këtij objekti; njëlloj si paleontologët sot, që e kanë praktikisht të pamundur të përshkruajnë ngjyrën e një dinosauri, madje edhe kur ia kanë rindërtuar skeletin në përsosmëri.

Autorët që na sillnin, dashur pa dashur, visare të tilla nga Perëndimi, gëzonin një status të veçantë – edhe zyrtar, meqë ishin aq të besuar për regjimin, sa të lejoheshin të vështronin gjatë abisin pa u druajtur se ashtu edhe abisi mund të vështronte gjatë brenda tyre; edhe jozyrtar, si njerëz që kishin qenë në kontakt me të ndaluemen, të pathënmen, të parrëfyemen; ose me atë botë aq të padepërtueshme e aq prej nesh vdekëtarëve, aq vdekjeprurëse në efektet e veta, saqë mund t’i jepej publikut vetëm në trajtat e kritikës totale. Për shumë prej nesh mund të kenë shërbyer si role models në ato vite, ose si mendje që ia kishin dalë të kapërcenin muret e regjimit totalitar, por pa u jetërsuar krejt, si illuminati në një botë të errësirës; sot, përkundrazi, unë do t’i konsideroja më shumë si kontrabandistë të ideve – rol jo më pak i dobishëm e fisnik se ai tjetri, por shumë më tokësor dhe praktik.

(Ky shkrim është vazhdim i një serie.)

Nuk ka komente

  1. Ishte shndëruar e nje fenomen shoqeror. Kujtoj netet e mia me Leninin! Vellimi i tij i 34-te permbante fletoret filozofia. Qe nje lende qe dikur me terhiqte tmerresisht shume, por e ndjeja qe ne ate kohe fyerjen qe me ngjiste ne lekure, kur nuk gjeja librat e duhur dhe dilja ne rruge te terthorta, duke u perpjekur te shoh tej atij filtri gjigand e gjenial ne te leqen e tij…
    Librin e Uçit e mbajta fare pak ne dore sepse pata vetedijen se do te me mbetej e fiksuar nje “kulture kopertinash” (siç ishte vete Uçi) pra katagolizim emra aristesh dhe rrymash avanguariste e asgje tjeter. Kisha shume miq te tille, por ajo qe lexonin i kishte bere me fort snobe, nderkohe qe ishin krejt te siperfaqshem.
    Bashke me vafrerine e mdhe ku e la vendin regjimi, prerja e mundesive qe gjithkush te gjente e kenaqte vokacionin e brendshem, ka qene nje krim i pallogaritshem.
    Regjimi nuk e la vendin te rritej. Ishim futur te gjithe ne shtamba, si ato personazhet e Hygosë, in occurrence, kur ai ra, i gjithe vendi kishte preje te njejte, si me gershere!

  2. Ndoshta ti Lyss ke patur fatin te lexosh fondin e rezervuar ne BK ose ke patur ndonje burim tjeter qe libri “Labirinthet e modernizmit” te dukej “kulture kopertinash”.Ne ate izolim kulturor, te pakten libri A.Ucit , pertej ambalazhit te kritikes propagandistike, jepte nje informacion per rrymat e modernizmit, autoret ne me ne ze dhe, per veprat letrare , sado te munguara, permes asaj qe kritokohej, kuptoje se behej edhe nje letersi tjeter.
    Pertej kopertures ideologjike, sidoqofte, libri te krijonte nje ide mbi rrymat e modernizmit ne pikture dhe kjo , kur e kam lexuar asokohe, ishte vertet nje dritare .Njelloj si i burgosuri qe eshte i lumtur kur shikon qofte dhe nje kuadrat qiell por jo vete qiellin.
    Psh ne librin Mitologjia, letersia folklori”, kishte nje informacion me pikatore mbi permbajtjen e “Ulis” te Joyce, “Prometeu” te Kafka-s apo te drames “Mizat ” te Satre.
    Mbaj mend qe prof. i nderuar H.Beqja, lektor i psikologjise, thiri doktor Prezen per te bere nje kritike te Frojdit mbi endrrat, hipnozen, erosin e tj. Dhe pasi beri adetin (kritiken marksiste) te Frojdit si , doc.Preza u ndal gjate duke na mbajt nje lekson mbi permbajtjen e frojdizmit. Pra ishte nje informacion i kaluar permes filtrave te kritikes.
    “Materializmi dhe empiriokriticizmi” eshte nje liber qe deshmon per kritiken afirmative dhe stilin polemiste te Leninit. Mahu dhe Avenarus jane dy filozofe minore kurse, permes kritikes se tyre, targeti ishte idealizmi objektiv dhe subjektiv.
    Pyetje te tilla si “A mendon njeriu me ane te trurit” sot duken si diskutimet e prifterinjve bizantine mbi sexin e engjejve por Lenini kishte aftesine (kriminale) te zhvishte teorite kundershtare nga sofistikimi spekulativ dhe te shkonte ne thelbin e ceshtjes. Atehere po, gjerat dukeshin aq te qarta dhe sa te thjeshta!
    Kurse Hegeli ishte kocke e forte.Vete Lenini ne Fletoret filozofike shenonte se duhet te lidhesh koken me peshqir para se te futesh ne labirinthet e mendimit hegelian.
    Te kerkoje te hyje brenda kesaj godine madheshtore dhe hijerende permes filtrave te kritikes markiste ishte njelloj si te kerkoje imazhe kishtare ne nje vater kulture katundi.

    1. Ne Shqiperi pavarsisht censures hynte literature sepse shume periodike te artit dhe literatures silleshin falas ne Shqiperi nga organizma nderkombetare e lidhjet bibliotekare, si pjese marredhenieve e shkembimeve midis organizatash.

      Do ta quaja ekzagjerim qe Alfred Uci te konsiderohej te ishte pjese e brendeshme e sistemit, qe mori guximin te shkruante Labirinthet e Modernizmit. Uci futej ne kategorine e nje esteti te artit me ca lidhje familjare qe e benin edhe me te lidhur me artistet dhe njekohesisht t’a ndjente veten disi te mbrojtur.

      Ai duhet te kete qene ne dijeni(ma merr mendja) se ilustrimet e veprave moderniste ne nje menyre apo nje tjeter qarkullonin ne dore te artisteve te kohes, ose atyre njerezve qe i pelqente arti, qe kishin njohuri e merreshin me artin.

      Kjo duhet te kete qene nje nga arsyet qe mund ta kete shtyre ate qe perballe censorit te merrte inisiativen per te shkruar nje kritike mbi artin modern.

      Justifikimi mund te kete qene pikerisht te ekzistenca e nje dijenie te tille: ekzistenca e nendheshme e qarkullimit te ndonje reviste, albumi, literature te paket, etj. Thjesht mund te kete qene edhe nje deshire e brendeshme per te qene i pari qe ne formen e kritikut(demaskuesit) te artit modern te sillte ca aspekte qe ishin tabu, por jo se nuk diskutoheshin nen ze ne rrethet e artit.

      Jam endur ne sallat e bibliotekes kombetare, universitare dhe asaj te akademise se shkencave, ku periodike te ndryshem qarkullonin “nen dore” ndermjet personelit, apo rrethit te te njohurve.

      Ketu u permend Joyce, Kafka, Camus, etj. Nuk ishte krejt e pamundur te te binin ne dore libra te tille. Keto ne shumicen e rasteve ishin ne fondin e bibliotekes se vjeter(shumica e librave ishte ne gjuhe te huaj), e kishte nje lloj injorance kur vinte puna e disa autoreve sa qe ishin lene akoma ne skedaret ku jepej numri ku ishte vendosur libri ne raftet e pluhurosura, e mund te terhiqeshin nga anetaret e bibliotekes.

      Bodleri qarkullonte nen dore, biles edhe i perkthyer poezi-poezi ne copa letrash qe lexoheshin dore me dore.

      Megjithate padija dhe mungesa e kultures artistike per te shijuar nje art te tille ishte shume e perhapur, e shpesh nuk e thyente dot ngurtesine e artit militant qe kultivohej perdite ne Shqiperi. Keshtu qe jo gjithmone ngjallnin interes te ata qe i binte ne dore dicka e ndaluar.

      Duhet te kishe nje fare ekspozimi te hershem me kete lloj literature sic ishin te shkolluarit ne vendet lindore, ku nuk ka ekzistuar nje censure dhe mungese aksesi si ne Shqiperi.

      Banoret e burgjeve, sidomos ato qe kishin denime te gjata, i kishte mbetur me teper refleksi i nje te kaluare kulturore, sepse truri fatkeqesisht, duke menduar per imediaten, te mbijeturit ne ato kushte te papershkrueshme, nuk e kishte luksozitetin te meditonte me mbi artin dhe literaturen. Per ata qe ishin kulturuar nen militantizmin e regjimit per fatin e tyre te mire apo te keq, ne rastin me te mire mund te kishin dijeni per Donin e Qete, Lermontovin, Majakovskin apo Gorkin. Kurse per ato qe kishin bere shkolle partie ne lindje veprat e klasikeve dhe citimet prej tyre ishin nje menyre per te kaluar diten e gjate te burgut nen iluminimin e tyre.

      1. Read me, këto që shkruan ti janë të sakta, por i kam cekur gjerë e gjatë në shkrime të tjera të serisë. Tema e mësipërme, e cilësuar me shifra romake si e njëmbëdhjeta (XI), paraprihet nga dhjetë pjesë të ngjashme (I-X); dhe synimi i saj është të merret pikërisht me dukurinë e përvetësimit të një ideje, vepre arti ose rryme arti nëpërmjet kritikës së saj.

        Nga ana tjetër, them se duhet mbajtur parasysh se mes të burgosurve kishte edhe shumë nga ata që kishin studiuar në Perëndim dhe ishin mësuar me ushqim kulturor të nivelit shumë të lartë; njerëz të hollë dhe të rafinuar, të cilët e ruanin disi shëndetin mendor duke u kapur pas sublimes që gjenin në kujtesë e duke e nxitur atë sublime, me çdo mënyrë (përfshi edhe leximin e një vepre të Marksit, për të shkuar te Hegeli).

        Pa përmendur pastaj që, edhe nga ata të tjerët, ose nënproduktet kulturore të regjimit, kish plot që i njihnin disi autorët e ndaluar; madje disa syresh prandaj edhe ishin dënuar, së paku në sipërfaqe.

    2. Pjeserisht e vertete, Spiritus. Ne te vertete po te kerkoje gjeje. Po te kishe ne rrethin tend nje te njohur qe ndiqte Akademine e Arteve (dhe gjithnje kishte nje te tille), aty mund te merrje dhe shikoje e kataloge te mire me piktore te te gjithe koherave. Termin kulture kopertinesh e kam perdorur duke krahasur kete mundesi me ato dy rreshta qe fliste Uçi, jo per te cenuar njeri.
      Pastaj mrrekullia ishte po te shtije ne dore nje autorizim qe e jepnin disa institucione, si Lidhja, por e jepnin edhe te tjera, shkolla, fakultete etj.
      Me kujtohet revista ruse Inostranja literatura, ku botoheshin rregullisht shkrimtaret e poetet bashkekohore boterore, por edhe Kafka Calus, Sartre, autore te Undeground , Alen Ginsberg etj.. pjeset e Joneskos, Beket etj.., pothuaj lirshem shfletohej edhe Cahiers de cinema, etj..,
      Pasi gjeta pese leksionet e Frojdit ne nje reviste shqiptare (Perpjekja..), nisa te interesohem per psikanalizen dhe konstatova se ne biblotekat personale te Tiranes, gjendeshin mjaft nga librat e Frojdit.

      Natyrisht kishte edhe situata surealiste. Midis tavolinave te mbushura me kasketa, qe kishin hapur para hundes Zerin… vinin e uleshin disa qe hapnin gjithe qejf Le Monde. etj..

      Dikur u muar vesh se darkave, te salla e siperme e biblotekes,kalonte dikush qe merrte emrat e atyre qe lexonin shtypin e huaj. Megjithate nuk di te kete patur pasoja. Te pakten une, jo. Ne fakt duhej te te ndodhte diçka tjeter, qe te te ngrinin edhe punen e shtypit te huaj…

      Sot degjoj njerez qe thone se atehere ishte e ndaluar te mesoje gjuhe te huaj. Nuk di te kete qene e vertete, por po te te kishin vene syrin per te te arrestur, njohjen e nje gjuhe te huaj mund te ta interpretonin si te donin, siç edhe ka ndodhur ..

      ..

error: Vini re: Materiali është i mbrojtur me të drejta autori. Nëse keni nevojë për tekstin, lutemi lidhuni me një administrator të faqes!
Këtë e pëlqejnë %d blogues: