EDHE NJË HERË PËR ETNONIMIN “SHQIPTAR” DHE FJALËN “SHQIP”

nga Mimoza Karagjozi Kore

Në një artikull të para disa ditëve në “Peizazhe të fjalës”, Anila Omari solli në vëmendjen e lexuesve njësi leksikore prej fjalorit të F. M. Da Lecces (1702). E nga ana tjetër, në një shkrim vijues, po këtu, prej Ardian Vehbiut u trajtua në planin historik dhe çështja e dy kryedialekteve tona. Të dyja këto më bënë të përsiat edhe një herë në çështjen e etnonimit tonë Shqiptar dhe kuptimit parak të fjalës Shqip duke marrë shkas nga gjetje dialektore në Studime etimologjike të Eqrem Çabejt. Botimi i Fjalorit të Da Leeces, kishte krijuar një boshllëk prej mbi 300 vjetësh në studimet albanistike, prandaj edhe sot mbetet një bankë të dhënash për studiuesit për të njohur më mirë shqipen e fundshekullit të XVII. Por edhe në dialekte e të folme të veçanta mund të qëmtohen ende njësi leksikore dhe tipare të konservuara të gjuhës shqipe, të cilat përbëjnë një burim të rëndësishëm të dhënash për historinë e gjuhës.

Deri sa u botua Fjalori i Da Lecce-s, ajo çka dihej në botën shqiptare e dëshmuar, ishte fakti se emri shqiptar na dilte për herë të parë i shkruar në aktet e Kuvendit të Arbënit më 1703 (botuar më 1706). “Para se të hinjënë Misionarët me rëfyem,…a dine mir giuhën e shqipëtarëvet…”

Me botimin e Fjalorit të Da Lecces (DITTIONARIO Italiano-Albanese (1702), përgatitur nga Gëzim Gurga, Shkodër, 2009) gjejmë apelativin ri kur autori shpjegon arsyen përse e ka shkruar: “Këtë Diktionār oh Shqipëtāri i dashun, e skrova jo për zotinī ande, qi di mā fort se unaj, veç për vetëhe, qi jam për së largu, e gjuhënë e shqipëtarëvet e kam posi nji kafshë të huojë…”

Edhe pse shtyrja më në thellësi të kohëve prej katër vitesh e dëshmimit të emrit shqiptar prej Kuvendit të Arbënit në krahasim me Da Lecce-n, nuk është një periudhë shumë e gjatë, për historinë e gjuhës shqipe merr një rëndësi të veçantë, sepse duke qenë fushë studimi që operon me dokumentacionin gjuhësor, i cili për shqipen është i vonë me shkrim, është e rëndësishme që të shtyhet ngadalshëm në errësirë “por me këpucë plumbi” siç udhëzonte E. Çabej, pra, bazuar në fakte  shkencore.  Emërtimi Shqipëtāri në hyrje të Fjalorit përkon me  kuptimin e përdorur te Kuvendi i Arbënit, pra me atë që ka në ditët e sotme, por s’ndodh kështu në brendësi të Fjalorit, ku Da Lecce zërat shqip, Shqiptār i, shqipinī i shpjegon përkatësisht:

shqip: creanza “edukatë; dituri”

shqipëtār: parlatore “gojëtar, ai që flet mirë”

shqipinī: creanza; reverentia; termine “edukatë” (Fjalori, f.823)

Me kuptimin e toponimit të sotëm Shqipëri dhe etnonimit shqiptar Da Lecce përdorte:

Albania – Arbën, i, it; Arbënī, a, së

d’Albania – prej Arbënit; arbëneshë (Fjalori, f.113)

Matteo Mandalà zëvendësimin e tyre me “Shqiptāri” e “Shqipinī”, nisur nga kuptimi që ato kanë në Fjalorin e Da Lecces, e shpjegon me statusin nderues që po merrnin këto fjalë në shoqërinë shqiptare të asaj kohe: “Në këtë mënyrë të qenit shqiptar do të thotë anëtar me një status të lartë shoqëror dhe institucional brenda  bashkësisë…  Këtë e  dëshmojnë edhe  kuptimet e mbiemrit i pāshqip i pamoral, i pandershëm”.1

Parathënie Da Lecce e përdor drejt etnonimin tonë në togun “oh Shqipëtāri i dashun”, ndërsa në brendësi të Fjalorit kuptimin e jep ndryshe, e kjo tregon se Parathënien e ka shkruar ndoshta disa vite më vonë ashtu siç ndodh rëndom dhe sot kur shkruhet vepra më parë e parathënia pasi ka përfunduar ajo. Kjo na jep të kuptojmë se brenda pak vitesh, në fundin e shek. XVII, në trevat e Veriut të Shqipërisë, nuk ishte konsoliduar ende përdorimi i emrave etnikë të rinj. Kjo vërtetohet edhe me faktin që të njëjtën hyrje të ngjashme me Fjalorin, Da Lecce ka shkruar edhe për Gramatikën e tij, por në të, në vend të fjalës “Shqipëtāri” përdor: “Arbënuer i dashun-ket gramatiken; e shkrova jo per zotnī tande…”. Kjo na bëri të dyshojmë që Gramatika, pavarësisht vitit të botimit (1716), duhet të jetë shkruar përpara Fjalorit, që daton më 1702. E këtë na i vërteton edhe Gaetano Petrotta i cili thotë se: “Da Lecce e paralajmëron lexuesin kureshtar se për të mësuar gjuhën shqipe nuk  mund të mjaftojë ky fjalor, por lipset të studiojë edhe Gramatikën e tij…e se kur të botohet Fjalori do të marrë ndonjë sqarim rreth shqiptimit. Prandaj At Da Lecce  e kishte hartuar gramatikën e tij para fjalorit, të cilin ai vetë pohon se e ka shkruar me dorën e tij më 1702”2

Një trajtim të gjerë në planin gjuhësor, etnologjik e antropologjik i ka bërë etnonimit tonë Bardhyl Demiraj në veprën “Shqiptar” (Tiranë, 2010). Përveç trajtimit të çështjeve intriguese si: pse u zëvendësuan arbën/arbër me shqiptar, kur ka ndodhur ky zëvendësim, ai ka sqaruar dhe rrugën fjalëformuese, duke vlerësuar si zgjidhjen më bindëse për rrugën e formimit të etnonimit shqiptar atë të propozuar së pari nga Hahni, që merr për bazë pjesoren e foljes shqipoj shqipët e cila me prapashtesën -ar ka dhënë emrin shqiptar.

Po cili është kuptimi i fjalës shqip që gjendet në bazën e foljes shqipoj? Në një analizë të thukët që ndërmerr edhe Ardian Vehbiu për këtë problem përmbledhtas ai shprehet: “…etimologut i duhet të kthjellojë nëse kuptimi i parë i fjalës shqip ka qenë ai i gjuhës, apo kuptimi tjetër “qartë, troç” të cilat të dyja ruhen edhe në shqipen e sotme; apo edhe, pse jo kuptimi i rrallë “nder, mirësjellje, edukatë,” që ndeshim në fjalorin e Da Lecce-s.”3

Po folja shqipoj / shqiptoj që ka në bazë shqip me ç’kuptim na del në gjuhën shqipe?

Këtu do të sillnim në vështrim të dhënat nga dialektet e të folmet e veçanta. Deri më sot si shembull sillej dëshmia nga diaspora shqiptare e Ukrainës që u shkëput drejt këtij vendi qysh prej shek XVII-XVIII. Aty fjala shqipoj apo shqiptoj ka kuptimin kuptoj: “nok zallahit” por shqipton (nuk flet, por kupton) ashtu si e shpjegonte G. Meyer pas hullisë së G. Von Hahn-it duke e lidhur me foljen e latinishtes excipio “kuptoj, dëgjoj”. Po lind pyetja, brenda vendit tonë, në të folme të veçanta a mund të gjendet një dëshmi e tillë sot?

Kam qenë dëshmitare e të dëgjuarit të një fjale të tillë prej brezit të vjetër në qytetin e Gjirokastrës, por nuk e kemi ndeshur gjëkundi të dokumentuar, p.sh: Thuaje prapë se nuk të shqipëllojta mirë! Merret me mend habia dhe entuziazmi kur e hasëm papritur në veprën që zë kryet e vendit në studimet tona gjuhësore, Studime Etimologjike të E. Çabejt, (shtatë vëllime). Edhe pse e kemi pasur gjithë kohën para syve tanë, vëmendjen e kemi përqendruar në prurjet shkencore e jo sa duhet edhe në gjuhën vetjake të E. Çabejt. Kjo vepër, e parë në tërësinë e saj, i ofron material studimor jo vetëm etimologut e historianit të gjuhës, por dhe dialektologut, etnologut, folkloristit etj. Këto janë vënë në dukje edhe më parë nga studiuesit. Por, nga ana tjetër, kjo vepër madhore ruan edhe tipare të gjuhës dialektore amtare të këtij gjuhëtari. Edhe kur është botuar (e do të ribotohet së shpejti, përsëri) është pasur parasysh të bëhet kujdes që të ruhen tiparet e ligjërimit vetjak si edhe të gjuhës letrare individuale të kryegjuhëtarit tonë, të cilat dëshmojnë jo vetëm për këndvështrimin gjuhësor të tij në drejtshkrimin e disa fjalëve, por në të gjenden dhe shumë njësi e trajta leksikore të qytetit të Gjirokastrës, së folmes së vendlindjes së tij, e cila bashkë me çamërishten përbëjnë të folme periferike skajore të shqipes. Qysh prej M. La Pianës4 është vënë në dukje arsyetimi i ruajtjes së elementeve arkaike, mbështetur edhe në kritere gjeografike, duke dalë në konkluzionin se në zonat periferike ruhen më mirë elementet gjuhësore të vjetra, të cilat sa më larg të jenë nga qendra e rrezatimit, aq më shumë konservatore dhe të huaja ndaj ndryshimeve paraqiten.

Brezi i vjetër në qytetin e Gjirokastrës e përdorte foljen shqipëlloj në kuptimin e parë të saj “kuptoj”. Edhe prof. Eqrem Çabej, në gjuhën e tij, bazuar në të folmen e vendlindjes e përdor ngjashëm, si edhe me ndonjë shtesë kuptimi leksikor. Ja dy shembuj që kemi gjetur:“…e vetë e shqipëllon [shën. ynë: e kupton, e percepton] si fjalë onomatopeike ose si të dalë prej një thirrme” (SE III (C – D), f.61) ose “Nga etimologjitë e fjalës, i drejtë mbetet shqipëllimi [shën.ynë: interpretimi] me mjetet e brendshme të gjuhës…” [po aty: f. 75 sipas skedës]

Ja përse për studimin e historisë së gjuhës shqipe marrin një rëndësi të veçantë të folmet dialektore, të cilat duhen parë si thesare ku ruhen relikte gjuhësore të cilat hedhin dritë e ndihmojnë në sqarimin e problemeve të diskutueshme.

 

© 2020, Mimoza Karagjozi Kore. Të gjitha të drejtat të rezervuara.


1 M. Mandalà, Shqip, shqipëtar, shqipëni në Fjalorin e pabotuar (1702) të Francesco Maria da Lecce-s, në “Vepra themelore në albanologji”, Q.S.A, “Botimet Albanologjike” Tiranë, 2019, f.149-162.

2 G. Petrotta, “Populli, gjuha dhe letërsia shqiptare”, Botimet “Almera”, 2008, f.113.

3 A. Vehbiu, Shqipi i Da Lecce-s në “Peizazhe të fjalës” 16 janar, 2013.

4 M. La Piana, “I dialetti siculo-albanesi”, in: Studi linguistici albanesi. Varia 1949, ribotuar në Albanesi in Sicilia/ Giunta… [et al.]; a cura di Matteo Mandalà, A.C. Mirror, Palermo, 2003, f. 100 (conclusione)

32 Komente

  1. Përgëzime autores për këtë material të pasur dhe të bukur! Me shumë vlerë janë edhe referencat nga gjuhëtarë të tjerë, si Çabej, Mandalá, Vehbiu, Demiraj, etj.

    Një pyetje: Autorja përmend prurjen nga shqiptarët e Ukrainës, të shkëputur nga “trungu” në shek. XVII-XVIII; si dhe foljen “shqipëlloj” në Gjirokastër dhe tek Çabej. Po nga shkëputja më e hershme, ajo e arbërorëve të Greqisë, a rezulton ndonjë trajtë që ndihmon argumentin në fjalë? Ose më konkretisht, a haset ndër ta fjala “shqipëlloj”? Falemnderit paraprakisht.

  2. Faleminderit, Agron! Pyetja juaj eshte interesante. Deri me tani, nuk e kemi ndeshur ne tekstet arvanitase, por sigurisht duhen selitur me kujdes e prandaj s’ mund te themi qe s’ka ekzistuar. Vepren e Çabejt e kishim para sysh dhe nuk e kishim vene re kete perdorim, madje dhe ishte zevendesuar ne botim (shembullin e dyte e gjetem ne skedat e tij). Duhej te botojej vepra e N.Ketes qe te gjendej shembulli I Scutarit shqip…prandaj ku i dihet…

    1. Shumë e qëlluar edhe ballina e shkrimit: pejzazhi i famshëm e Edward Lear, nga libri i tij “Journal of a Landscape Painter in Albania”, f. 312. [botimi i parë, 1848, i lexueshëm lirisht në HathiTrust dhe GoogleBooks].

      Lear u ndodh në Gjrokastër midis 2-4 nëntor 1848. Nuk e harxhoi kohën kot. Në Harvard kam parë në origjinal dhe 8 pejzazhe të mahnitshme të Qytetit të Gurtë. Ato “peizazhe” përjcellin me penelata mjeshtërore mjedisin dhe atmosferën e kohës në atë qytet plot dritë, ku lëvrohej “fjala” apo shqipja e të folmes gjirokastrite.

      Vetëm dy breza më vonë në Gjirokastër do të lindte edhe “kryegjuhëtari” Çabej, siç e përmend Autorja këtu, tek Peizazhet e Fjalës, apo shkrimtarja e mahnitshme dhe e persekutuar deri në fund, Musiné Kokalari. Tri breza më vonë do të vinte edhe Kadaréja.

      Mëkat që Lear nuk ndaloi edhe në Libohovë. Gjithsesi, në peizazhet e tij të Gjirokastrës shfaqet madhështor edhe Ujësjellësi i famshëm, si edhe Shtëpia e Karagjozatëve. Pjesa prej 8 skicash dhe pikturash (por mund të kenë qenë edhe të tjera) mund të shihet në lidhjen këtu: https://hollisarchives.lib.harvard.edu/repositories/24/archival_objects/662627

      Pa dashur të dal nga tema, ndofta Autorja mund të shtojë diçka edhe për “arealin” ku “shqipëllohej” jeta, siç na e përcjell Gjirokastrën e kohës Edward Lear?

  3. Informacion shume interesant rreth nje çeshtjeje cruciale se albanologjise. Mua, kuptohet krejt si amator, gjithmone me ka intriguar shndërrimi (arbnor, arberor, arbnuer) ->shqiptar. Hipoteza, pandehma, persiatje te bazuara ne menyre me shume apo me pak solide mund te behen shume, sigurisht prej specialisteve dhe kompetenteve te fushes. Mua, me shume se sa mekanizmi i shndërrimit te etnonimit, me kane interesuar arsyet historike dhe jetesore te shndërrimit. Sado qe kam kerkuar, megjithese nuk mund te them se kam harxhuar shume kohe per kete pune, dhe kedo qe kam pyetur, nuk kam mare nje pergjigje shterruese, ose ne mos shterruese, te pakten disi bindese. Madje dikur nga 1995 ose 1996 pas nje mbledhjeje ne Akademine e Shencave pyeta drejtpersedrejti Prof Shaban Demiraj. M’u duk, paça qene i gabuar, se edhe vete profesori o nuk dinte si te pergjigjej, o nuk i pelqente te pergjigjej, me nje fjale nuk donte te shprehej dhe me thene te drejten u largua menjehere ne nje menyre qe nuk e kisha pritur prej tij, qe gjithmone i mirepriste pyetjet dhe qe i sjellshem deri ne fund.

    Ajo qe me huton me shume eshte se te huajt nuk e kane ndërruar etnonimin per ne, keshtu per italianet albanesi kemi qene, albanesi vazhdojme te jemi (madje per ta edhe shqiptaret e Italise jane albanesi, ndersa ne u referohemi si arbereshe), per anglishtfolesit albanians kemi qene albanians vazhdojme te jemi, per francezet albanais ishim, albanais vazhdojme te jemi. Cuditerisht, te vetmit qe e kane pervetesuar etnonimin e ri jane serbet, ndonese e perdorin si pejoratif (shiptari), duke ruajtur albanac ne te folmen formale. Sigurisht raste kur kombet e therrasin veten me emra te ndryshem nga ç’i njohin te tjeret ka shume. Megjithate ne rastin tone shnderrimi ka ndodhur vone dhe gjithsesi arsyet mbeten te paqarta. Nese pa dale jashte temes ndokush do te hidhte pak drite mebi kete ceshtje do t’I isha vertet mirenjohes.

    1. Mendimi im esht se emri shqiptar ka lidhje me flamurin e Skenderbeut dhe erdhi gradualisht mbas epokes se Skenderbeut. Pas okupimit otoman shum shqiptar ndrruan fen dhe mendoj se filluam te quajm veten shqiptar per te then se pavarsisht fes jemi pasardhes te skenderbeut dhe duke u identifikuar me flamurin tregonin se megjithse ndrruan fen per shkaqe mbijetese ata ngeleshin shqiptar. Pershembull arvanitet ne Greqi mbajten te njejtin emer edhe sot sepse perandoria otomane i la te lire dhe u tregua tolerante me ta per arsue te ndryshme. Pra mendoj se ne fillim emrin shqiptar e perdoren popullsit shqiptare qe u islamizuan. Dhe duhet te kemi parasysh qe emrat ndryshojn shum shpejt. Si shembull po marr Greqin e cila deri ne fund te revolucionit grek kishte shum emra si psh romei arvanit vlleh etj. Dhe pas revolucionit per rreth 20. 30. Vjet e quanin veten helen. Ky esht thjesht mendimi im pa asnje baz dokumentacioni historik pershendetje

  4. Kam përshtypjen se arbërit kur u myslimanizuan në masë, e hoqën nga përdorimi etnonimin e vjetër dhe nisën të vetëquheshin shqiptarë – ata që kuptojnë, pasi “arbër” ishte një etnonim ekskluzivisht i krishterë. Besoj se si fenomen ka ndodhur në shekujt 17-18, bashkë me shkrirjen e grupeve kl / gl në q / gj – krahaso p.sh. emrin e fshatit Kleparo në fillim të shek. 19, që u bë Qeparo, etj.

      1. Ndoshta ka ndodhur një ngatërresë me “Albanois” ose albigezët… sekt heretik i Langëdokut në shekullin XVIII. Herezia kishte natyrë manikeane dhe e mori emrin pikërisht nga vendi i origjinës, Shqipëria. Ndoshta bogomilë bullgarë kanë kaluar nga Shqipëria në jug të Francës dhe e kanë përhapur lëvizjen e tyre aty. (Shih Dictionnaire des Hérésies, des Erreurs et des Schismes, Paris, 1845).

        1. Nga moderatori: Askujt nuk i kërkohet kompetencë në këtë çështje dhe aq më pak amatorëve, por edhe injoranca totale nuk mund të përligjet. Para se të sillni këtu çdo gjë që ju del përpara në rrugë, do t’ju lutesha që të lexonit diçka qoftë edhe fare të thjeshtë, për hipotezat më të përhapura dhe të pranuara rreth temës. Mund të mos ju bindin, por të paktën ju orientojnë.

  5. Një çështje shumë e rëndësishme, që i quajturi apo e quajtura duledupicard ngre me shumë të drejtë këtu (https://peizazhe.com/2020/08/01/edhe-nje-here-per-etnonimin-shqiptar-dhe-fjalen-shqip/#comment-43398), në fakt, jo vetëm thjesht për “albanologjinë” por për shkencat apo studimet shqiptare në përgjithësi. Çuditërisht, nga pikëpamja teknike, kjo çështje është monopolizuar nga gjuhëtarët dhe njihet e rrihet prej tyre që prej afro 250 vjetësh duke filluar me Johann Thunmann në shekullin e tetëmbëdhjetë dhe me Gustav Meyer një shekull më vonë, të cilin Anila Omari e sjell përseri këtu në shqip (https://peizazhe.com/2020/07/30/mbi-gjuhen-dhe-letersine-shqipe/). Sigurisht, edhe pse në shumicën e rasteve albanologët e huaj vazhdojnë të fetishizohen për çdo lloj detaji teknik, mund të ketë pasur kohë më kohë edhe ndonjë zbulim apo botim të ri si Fjalori da Lecce apo si këtu gjurmimet e reja dialektale që na zbulon me shumë interes Mimoza në këtë shkrim. Megjithatë, thelbit të çështjes gjuhëtarët nuk i janë afruar pothuajse asnjëherë, ndonëse e përmendin shkarazi si diçka që me sa duket nuk ka ndonjë rëndësi teknike. Them “pothuajse asnjëhere” pasi nuk mund të lihet pa përmendur një rast si Osman Myderrizi që me sa di unë është i vetmi ndër gjuhëtarët që ka prekur këtë çështje por që nuk është vlerësuar asnjëherë për arritjet e tij, pikërisht sepse gjetjet e tij nuk janë teknike por konceptuale.

    Osman Myderrizi ndoshta nuk njihet si duhet sepse gjatë periudhës komuniste ai është detyruar të heshtë, është denigruar dhe është dënuar me harresë, ndërsa pas rënies së komunizmit asnjëri nuk është kujtuar për ta promovuar sepse ai nuk ishte as me komunistët as me kolaboracionistët, as nga veriu dhe as katolik, por thjesht patriot dhe tirans “qytetar nderi” i Tiranës. Askush nuk e di apo nuk kujtohet më se ai ishte deputet i Parlamentit të parë shqiptar, hapi shtëpinë e vet për gjimnazin e parë të Tiranës (sot gjimnazi Qemal Stafa), ishte kryeredaktor i gazetës Ora e Tiranës, inspektor i arsimit, autor i Gramatikës së parë (dhe të fundit) të shqipes gegnishte të botuar në vitin 1940. Ai është edhe një nga bashkëautorët e harruar të Fjalorit të 1954 për të cilin flitet sikur vetëm Eqrem Çabej ta ketë hartuar. Ai ka bërë edhe një punë titanike për transliterimin, botimin dhe studimin e Divanit që është tretur në drejtime të paditura dhe është varrosur përfundimisht.

    Por çfarë është edhe më e rëndësishme, Osman Myderrizi është një pionier i qasjeve moderne në gjuhësi dhe në shkencat sociale që në vitet 1933 dhe 1943 pikërisht me studimet e tij mbi çështjen e ndërrimit të emrit etnik të shqiptarëve. Gjuhëtarët tanë mund t’i kenë përmendur këto punime, por vetëm për të dhënat e tyre teknike. Me sa duket gjuhëtarët dhe albanologët tanë akoma nuk janë në gjendje ta vlersojnë këtë largpamësi të Osman Myderrizit, që është unike në historinë e studimeve shqiptare apo albanologjike. Në fakt, mund të them se Osman Myderrizi u ka paraprirë qasjeve kontrastive dhe transaksionale që bota akademike perëndimore do t’i njihte vetëm pas vitit 1969 me punimet e antropologut norvegjez Fredrik Barth dhe kolegëve të tij. Unë nuk jam gjuhëtar dhe ndoshta nuk i njoh mirë çikërrimat teknike me të cilat merren albanologët prej 250 vjetësh dhe mund të them me keqardhje të jashtëzakonshme se pikërisht për arsyet që përmenda më sipër edhe unë nuk kam mundur të njihem në kohë me punimet e Osman Myderrizit. Megjithatë, duke u mbështetur në modelet hipotetike-deduktive, në punimet e mia kam përdorur qasjet moderne kontrastive dhe transaksionale tashmë të njohura që prej vitit 1969 dhe mund të them se në lidhje me ndërrimin e emrit etnik të shqiptarëve kam arritur në të njëjtat përfundime me ato që Osman Myderrizi ka shprehur që në vitin 1933, në vitin 1943, dhe në vitin 1965. Sikur gjuhëtarët dhe studiuesit shqiptarë të njihnin e të vlerësonin më mirë punimet e Osman Myderrizit do t’i kishin kursyer shkencës shqiptare të paktën një shekull rrotullimi pa lëvizur nga vendi mbi këtë çështje si dhe për shumë çështje të tjera.

    1. Z. Doja, shume falemnderit per shtjellimin tuaj. Megjithate, mendoj se do te ishte me interes te paraqisnit ketu, natyrisht ne menyre te permbledhur, pikpamjen apo perfundimet e Z. Myderrizi rreth çeshtjes ne fjale.

  6. Ndërrimi i emrit etnik është një gjë, se ç’fjalë u zgjodh si emër i ri, një gjë tjetër. Si dhe pse u ndërrua emri – kjo është çështje për historianët, antropologët, sociologët dhe gjuhëtarët; ndërsa analiza e emrit të ri më shumë për gjuhëtarët. Unë fare mirë do të përfytyroja një konferencë akademike të mbledhur enkas për këtë çështje. Më duhet të shtoj se vitet e fundit Bardhi Demiraj i ka kushtuar emrit “shqiptar” një monografi. Çfarë u diskutua këtu, në vijim të shkrimit të Mozës, erdhi kryesisht nga njerëz kuriozë, jo të fushës, që duan të dinë më tepër; por dija albanologjike është marrë me këtë punë prej kohësh dhe hipotezat nuk është se kanë munguar. Zhvillimet demografike pas pushtimit osman, lëvizjet e popullsisë dhe islamizimi – të gjitha këto janë sjellë si arsye të ndërrimit. Por a kanë qenë “shqiptar” një emër për shqiptarin mysliman si të dallueshëm nga ai i krishterë; apo ka qenë një emër, sërish për shqiptarin mysliman, që të dallohej nga myslimanët e tjerë jo shqiptarë, apo një emër për të gjithë ata që flisnin shqip pavarësisht nga feja, apo edhe diçka krejt tjetër – për këtë më duket se çështja mbetet e hapur. Etimologjia dhe historia e fjalës “shqiptar” është punë për gjuhëtarët, por nuk duhet ngatërruar me arsyet e ndërrimit të emrit; pa çka se, me gjasë, edhe vetë emri për gjuhën u ndërrua, pak a shumë në të njëjtën kohë. Çfarë ndodhi?

  7. Ke shumë të drejtë Ardian. Në fakt, ndërrimi i emrit etnik, se ç’fjalë u zgjodh si emër i ri, si dhe pse u ndërrua emri nuk janë çështje të ndryshme, por një çështje e vetme që mund të jetë komplekse por që nuk mund të zgjidhet veçse me përpjekje të përbashkëta të historianëve, antropologëve, sociologëve dhe gjuhëtarëve. Ndërkaq nëse vetëm gjuhëtarët janë marrë më shumë me emrin e ri, kjo flet më shumë për varfërinë e studimeve albanologjike se sa për kompetencën shkencore të albanologëve. Për mendimin tim shumica e tyre mbeten të verbuar nga evidentimi dhe katalogimi i të dhënave që dihen e përsëriten prej 250 vjetësh e këtej, duke harruar se shkenca nuk përparon me grumbullim faktesh por me ndërtim modelesh.

    Ma merr mendja askush nuk mund të gjejë asnjëherë se “çfarë ndodhi”. E vetmja gjë që mund të bëhet është të ndërtojmë një model teorik për të shpjeguar njëherazi arsyet e ndërrimit të emrit etnik, si dhe pse u zgjodh kjo fjalë dhe jo një tjetër, mbi bazën e të dhënave të disponueshme. Një model të tillë ka ndërtuar pikërisht Osman Myderrizi, siç vuri në dukje edhe Aurel Plasari në komentin e tij në Facebook (https://www.facebook.com/albert.doja/posts/10222374112797021?comment_id=10222375000739219) qysh prej një artikulli të 1933-shit me vijime te “Minerva” dhe mandej me punimin e 1943-shit me vijime të “Hylli i dritës” dhe sidomos me punimin e 1965-s te “Studime historike”: “Emëri i vjetër kombëtar i Shqipërisë në tekstet e vjetra shqip me alfabetin latin dhe arab”. Por Osman Myderrizi është mënjanuar prej establishmentit të atëhershëm shkencor për arsye që dihen. Megjithatë, në mënjanimin e tij janë përfshirë pa dyshim edhe përpjekjet për të hedhur poshtë idetë e tij me justifikimin se në atë kohë nuk pëlqehej shtysa fetare si shpjegim i dukurive historike të kombit, ndërkohë që në punimet e tij ai mundi të ndërtonte një model të mirëfillte teorik, një rast unik për kohën e tij, i cili mbetet edhe sot i tillë në studimet albanologjike.

    Pa dyshim për arsye të mënjanimit të tij nga skena shkencore e kohës dhe e them këtë si mea culpa, por edhe sepse nuk jam gjuhëtar dhe nuk mund t’i njoh të gjitha punimet e gjuhëtarëve, edhe unë nuk kam mundur të përfitoj në kohë nga idetë e Osman Myderrizit. Në mënyrë të pavarur jam përpjekur megjithatë të ndërtoj një model të ngjashëm duke u mbështetur në qasjet kontrastive dhe transaksionale si dhe duke përdorur të dhënat e disponueshme gjuhësore që janë të njohura për këdo, në punimet e mia mbi përdorimin politik të fesë në formimin e identitetit shqiptar (https://doi.org/10.1177/0308275X0002000404), ku përfshihen kryesisht konvertimet e hershme dhe të vona fetare si dhe herezitë mesjetare. Punimi është bërë i njohur edhe i përkthyer në shqip (http://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00486061).

    Prandaj më pëlqen pa dyshim edhe sygjerimi i Ardianit për një konferencë akademike të mbledhur enkas për këtë çështje ku të diskutohen jo vetëm të dhënat faktike dhe hipotezat e mundshme, por para së gjithash modelet shpjegimore.

    1. Them që janë çështje të ndryshme, sepse ndërrimi i emrit etnik nuk ka gjasë të ketë ndodhur për arsye brendagjuhësore. Siç mund të ndodhte, për shembull, sikur një fjalë të binte nga përdorimi, për shkak se po bëhej homonimike me një fjalë tjetër, si pasojë e një zhvillimi fonetik të caktuar. Nëse shqiptarët e quanin veten “arbneshë/arbëreshë” në Mesjetë dhe pastaj e lanë këtë mënjanë, për ta quajtur veten “shqiptarë”, kjo nuk erdhi ngaqë kish ndonjë problem gjuhësor të mirëfilltë me fjalën “arbnesh/arbëresh” – p.sh. se nuk po shqiptohej dot, ose po ngatërrohej me ndonjë fjalë të ngjashme, etj. Ndërrimi erdhi për shkaqe të tjera. Gjuhëtari mund të shpjegojë si ndodhi që fjala “shqiptar” filloi të përdorej si emër etnik, ose të ndriçojë proceset kuptimore që e mundësuan kalimin, por nuk mund të shpjegojë pse u desh kryer ky ndërrim. Nga ana tjetër, fjala “shqiptar” u zgjodh ngaqë plotësonte disa nevoja specifike, por mund të ish zgjedhur edhe një fjalë tjetër, e perceptuar si e ngjashme ose njëlloj e përshtatshme. Nuk ka asgjë që ta lidhte detyrimisht fjalën “shqiptar” me këtë kuptim të ri. Erdhën rrethanat dhe e mori. Sa për rrethanat, besoj se këto kanë nevojë për qasjen e një eksperti tjetër – sociologu, demografi, historiani të fesë, etj., ose më mirë akoma, një antropologu – sepse nuk ndryshoi vetëm emri i një gjëje, por edhe gjëja vetë. Kjo ka doemos të bëjë me perceptimin e ndryshimit në identitet. Gjuhëtari ndriçon – me aq sa mundet – historinë e fjalës “shqiptar”, por nuk besoj se mund të shpjegojë pse u zgjodh pikërisht kjo fjalë. Aq më tepër që emri etnik mund të jetë një emër që na vë Tjetri, siç mund të jetë një emër që ne vetë ia vëmë atij deri dje ishte yni, por që mund të jetë bërë Tjetër.

      1. Rrok Zajzi ben nje perqasje per perhapjen e emrit Toske/Toskeri permes myzeqareve. Ndoshta do te duhej qe hetimi per shqiptar qe presupozohet i paraprin emertesave grupore apo krahinore te shihej si paradigme per keto te fundit e mandej ndoshta te abstragohej procesi.

    2. Zoti Doja, me duket se e keni lexuar gabim Z. Vehbiu. Ai thote:

      “Ndërrimi i emrit etnik është një gjë, se ç’fjalë u zgjodh si emër i ri, një gjë tjetër.”

      Kurse ju thoni:

      “Ke shumë të drejtë Ardian.Në fakt, ndërrimi i emrit etnik, se ç’fjalë u zgjodh si emër i ri, si dhe pse u ndërrua emri nuk janë çështje të ndryshme, por një çështje e vetme…”

      Tashti o Ardiani ka te drejte, dhe nderrimi i emrit dhe emri vete jane dy ceshtje te ndryshem, o keto jane nje ceshtje e vetme (sic thoni ju), dhe po qe keshtu i bie qe Ardiani nuk ka te drejte.

        1. Krejt dakord me sa thoni. Pra mesa duket, me gjithe hipotezat egzistuese ende eshte e pamundur te quhet i zgjidhur problemi i identifikimit te shkaqeve qe cuan ne nderrimin e etnonimit, ndoshta me pak i nderlikuar problemi i prejardhjes se vet etnonimit.

        2. Besoj se është pothuajse e sigurt që ndërrimi i etnonimit ka lidhje me pushtimin osman dhe pastaj me islamizimin që pasoi. Çfarë nuk është e qartë, më duket mua, është nëse kjo “shqiptar” ka qenë inkluzive, në kuptimin “ne myslimanët që nuk jemi arbëreshë dhe të krishterët arbëreshë që flasim të gjithë shqip”, apo ekskluzive “ne muslimanët që flasim shqip, në dallim nga turqit dhe të tjerët, që janë muslimanë si ne por nuk flasin shqip”.

  8. Duhet marrë parasysh edhe fakti që emërtimi (savant) i arbërve dhe gjuhës së tyre nga të huajt ishte epirot, i dokumentuar të paktën prej komedisë së autorit venecian, Tommaso de Mezzo, me titull “Epirota”, të vitit 1483. Pra, kishte të paktën dy etnonime nga të huajt.

  9. Fakti qe fjalori i Da Leces permend per here te pare fjalen shqiptar tek katoliket, i bie qe perjashton ndonje eksluzivitet myslyman dhe hipotezat perkatese, nderkohe qe nuk u perjashton nje ekskluzivitet katolik ne fillesat e perdorimit.

    Ky ekskluzivitet katolik do te perkthehej ne nje mospranim te myslimaneve si te njejte, pra arber dhe krijimin e nje koncepti te ri , si me thene ”arber, por shqiptar” per t’u dalluar nga arberi mysliman ose arberi turk ( me vone kemi shqiptarin osmalli ose ”shqiptar, por osmanlli” aq te perhapur si identifikim).

    Ne kete kuptim, shqiptar do lidhej:

    1 – me shqipen e flamurit, ata arber qe ndjekin shqipen e flamurit, meqe veriu ndahej ne bajraqe e bajraktare, ose flamuj e flamurtare, ku secili bajrak kishte flamurin e tij dhe vetem 1 flamur i bashkonte, pra jane shqiptare ( ku shqipe si emer merr lirisht -tar
    apo do lidhej :
    2 – me te foluren me edukate e paster per t’u dalluar nga arberit turq, te cilet fusnin arabizmat dhe turqizmat e fese ne te foluren e tyre, duke filluar nga selam alejkumi i perditshem ( si i krishteri, si myslymani gjithnje e kane konceptuar fene dhe rrjedhimisht veten si superiore ndaj tjetrit)

    Pas nje faze fillestare katolike gjate shek 17, te arberit shqiptar si i dalluar nga arberi turk, gjate shekullit e 18 qe perkon edhe me kohen e pashalleqeve, ose clirimin e pare i Shqiperise, clirim pa pavaresi, perhapet edhe tek myslimanet e ortodokset me baze padyshim gjuhesore, sepse te tjerat perjashtohen lehte.

    Perhapja e termit nuk eshte aspak dicka e njetratshme, por ka nje vend te percaktuar ku ka filluar te perdoret dhe ka fituar status. Ky territor mund te jete lirisht edhe ai ku u krijua dhe fitoi status etnonimi arber, pra tek ”burrat e malevet te Shqypnies”.

  10. Ne kete kuptim, shqiptar do lidhej:

    1 – me shqipen e flamurit, ata arber qe ndjekin shqipen e flamurit, meqe veriu ndahej ne bajraqe e bajraktare, ose flamuj e flamurtare, ku secili bajrak kishte flamurin e tij dhe vetem 1 flamur i bashkonte, pra jane shqiptare ( ku shqipe si emer merr lirisht -tar
    apo do lidhej :
    2 – me te foluren me edukate e paster per t’u dalluar nga arberit turq, te cilet fusnin arabizmat dhe turqizmat e fese ne te foluren e tyre, duke filluar nga selam alejkumi i perditshem ( si i krishteri, si myslymani gjithnje e kane konceptuar fene dhe rrjedhimisht veten si superiore ndaj tjetrit)..”
    Ke harruar te shtosh edhe njeriu I ri I edukuar nga Partia .Kjo teoria e shqiponje-Shqiperi eshte hedhur poshte si teze folklorike.

    1. Kush e ka hedhur poshte Lubonja apo Vikersi ?

      Shoqerite qe organizohen mbi baze flamujsh jane organizime ushtarake, keshtu qe identifikimi me flamurin eshte plotesisht ne norme.
      Shoqerite stepike te Azise shtonin tek etnonimi ngjyren e flamujve, qe percaktohej nga vendodhja gjeografike, psh hunet e bardhe ( e bardha jugu) apo khanidet e zinj, kara khanidet ( e zeza veriu).
      Nderkohe qe rasti i mancuve qe ndryshuan etnonimin gjate fazes se organizimit te tyre ne bajraqe, nga jurkene ne mancu, eshte nje rast sesi ndryshimi radikal ne organizimin socio-ushtarak mund te sjelle ndryshim etnonimi.

      Gje kjo mjaft e zakonshme ne shoqerite luftarake stepore e jo vetem, ku nje organizim i suksesshem socio-ushtarak ishte domosdoshmeri per formimin e nje hegjemonie ne territor, qe pasonte me daljen ne histori te nje etnie apo shteti apo protoshteti, gjithsesi nje entiteti te dallueshem historik.

      Prej nje organizimi te tille mund te kerkohet edhe dalja ne skene e arberve, persa kohe qe dalin ne skenen historike si symakioi, dmth aleate ushtarake te Bizantit . Po qe te jesh aleat ushtarak i nje Perandorie duhet te kesh dale nga organizimi paqesor i bashkesive katundare, qe do te thote reformim ne organizimin social e ushtarak.

        1. Jo nuk thote, sepse nuk po flas per shqiponjen ”bird”, por per te stilizuarin tek flamuri. pra per nje kuptim ushtar. Ne zone perpos shqipes se Skenderbeut, ka qene edhe shqipja me nje koke e Dukagjinasve, qe nuk eshte gje tjeter vecse ripropozim i shqipes se Principates se Arberit te 2 shekujve me heret, keshtu qe cfaredo flamujsh krahinash e fisesh te kene tundur flamurtaret, ai qe i bashkonte ka pasur shqiponje.

  11. Çabej thote qe fjala shqip fillimisht u perdor per te pershkruar gjuhen dhe me vone folesit e kesaj gjuhe u quajten shqiptare dhe Se hipoteza e shqiponjes nuk ka baza shkencore .Ky eshte artikull I vitit 1972 .Ndoshta jane bere zbulime te medha qe atehere.

  12. Edhe njehere aty eshte folur per shqiponjen shpend, sipas nje koncepti ku psh shqiponja eshte simboli i shqiptareve ndersa ta zeme serbet kane ujkun. Nuk po flas per shqiponjen shpend dhe e kam bere te qarte dy here pavaresisht se ty duket nga nje vesh te hyn e nga tjetri te del. Ndoshta duhet t’i vesh tape veshit nga del.

    Nga cfare kemi si fakte, jane dy dokumente qe dokumentojne pune katolikesh ku permenden per here te pare shqiptaret, pavaresisht se gjuha shqip permendet 150 vjet me heret tek Buzuku. Pra gjuha shqip dhe etnonimi arber kane bashkejetuar per bukuri dhe nuk e ben te domosdoshme qe shqiptar te vije nga shqip, ne kuptimin e mirefillte te atij qe flet gjuhen shqipe. Aq me teper qe gjuhesisht duhet te justifikojme nje perjashtim te rregullit kur vendoset -tar, gje qe nuk luan ne natyrshmerine e faktit.

    Ne kete kuptim, pra kur mungon domosdoshmeria, vlejne 3 alternativat, vjen nga gjuha shqipe, vjen nga shqipja tjeter dhe nga kuptimi tjeter i shqip qe tek fjalori i da leces eshte me edukate etj.

    Problem tjeter qe ka ardhja nga gjuha shqipe eshte se veshtire se etnonimet formohen nisur nga emri i gjuhes se folur, nuk me vjen ne kujtese asnje rast i tille, edhe pse besoj se do te kete ( zgjerimi lidhet me gjuhen, por jo formimi, jo shkendija fillestare).

    Format me te zakonshme te etnonimeve lidhen me shtetet, me emertime gjeografike, me mbivendosjen e nje fisi dominant ne nje proces etnogjeneze apo me organizime socio-ushtarake qe prodhojne nje hegjemoni.

    Psh ne njiheshin edhe si epirote, qe ne fillese nuk ishte gje tjeter vecse nje emertim gjeografik, bullgaret vijne nga mbivendosja e nje fisi dominant turk mbi sllave, trake, vllehe e greke, maqedonet nga shteti i Maqedonise etj.

    Pra problemet jane serioze per kalimin e thjeshte shqiptar= ata qe flasin gjuhen shqipe. Pavaresisht se perhapja ka qene me siguri e tille, nuk ka qene e tille ne fillesa, ose ka pak gjasa te kete qene e tille ne fillesa.

    Cfare ndodhi pas pushtimin turk, nuk ishte aq thellimi i ndarjes se shqiptareve ne fise, sa rregullimi i territorit katolik me nje reformim te plote social, ekonomik, politik e ushtaraj, pra rregullimi ne bajraqe, flamuj ne shqip, por qe kur hyri islami edhe emri flamur u perkthye ne turqishten bajrak.

    Bota katolike, kaloi reformen e kunderreformen qe tek ne dha si efekt Buzukun e autoret e tjere.

    Mjedisi shqiptar me i favorshem per te prodhuar/ndryshuar nje etnonim, per mendimin tim kane qene malet e Gegerise, sipas modelit te etnonimit qe vjen nga reformimi socio-ushtarak i cili strukturon nje hegjemoni ne nje territor te caktuar.
    Faktet favorizojne me teper katoliket sesa myslymanet apo ortodokset, pavaresisht se nga pikepamja e gratifikimit fetar dhe vecanesise shqiptare, si dhe zhvillimeve te mevonshme, faktet injorohen ne favor te nje mjedisi myslyman.

    S’ka per t’u arritur ndonje perfundim, thjesht sepse faktet injorohen prej kohesh dhe do te injorohen edhe ne te ardhmen.

Lini një Përgjigje

Këtë e pëlqejnë %d blogues: