VIRGJËRESHAT SHQIPTARE NË KËRKIM TË VENDIT ANTROPOLOGJIK (II)

nga Ilir Yzeiri

Malësia shqiptare, për të cilën po flasim, është një zonë malore, me pak burime jetese, me njerëz të ashpër që, si kuptim të jetës, kanë nderin dhe luftën. Shtrihet në pjesën veriperëndimore të vendit dhe kufizohet me Malin e Zi, dhe Kosovën. Aty mund të gjenden shtresëzime të larmishme kulturore dhe historike, por, në thelb, studiuesit mendojnë se është ruajtur një lloj esence sui generis, mjaft e lashtë, që përmban elemente të jetës antike, patriarkale, përzier me aplikimin e kristianizmit sublim. Vendi dhe hapësira arkitekturore ose «l’étendue ou la localisation», ose topika, siç thoshte Fuko, shënjohen me dy shënja kryesore – shtëpia dhe kisha. Gjithë hapësira tjetër fizike është në gjendjen natyrore të papërpunuar. Megjithëse ajo hapësirë ka njohur disa luftëra e pushtime, ka qenë shumë e vështirë që, në organizimin e jetës së atyre malësorëve, pra, në utopinë e institucioneve shoqërore, të përfshiheshin edhe modelet e ardhësve, pra, të përfshihej në hapësirën utopike ndonjë kod apo ndonjë tërësi kodesh që mund t’i kishte asimiluar. Nga kjo pikëpamje, hapësira e këtij habitati duket si e ngrirë dhe e pandryshueshme. Në këtë mjedis gjenden edhe ato që Mark Ozhe (Marc Augé) i quante « jo vende ». Natyrisht, nuk ishin aeroportet, spitalet apo metrotë, por kullotat e përbashkëta apo udha.

Kanuni është si një kod që rregullon të gjitha anët e jetës, dhe ai qëndron i ankoruar vetëm në një artefakt – te fjala, te ligjërimi. Ai është një dispozitiv unik dhe i vetëm që rri i brendashkruar te fjala. Madje, në kanun ka një kapitull të posaçëm për fjalën, e cila vështrohet nga pikëpamja e pragmatikës gjuhësore dhe asaj i njihet atributi që fjala është veprim. Në këtë hapësirë fizike që përbëhet nga shtëpitë, kisha, udha, kullotat, toka e bukës apo lëndina, lumi e përroi, Kanuni shërben si një kod që rregullon jo vetëm trafikun e jashtëm, por edhe atë të brendshëm. Kjo hapësirë mund të gëzohet vetëm në qoftë se anëtarët e këtij habitati do t’i binden Kanunit, kësaj thënieje ligjërimore që duket se shqiptohet nga ajo që në komunikim quhet zëri off, nga një autoritet sublim, që ka statusin e atij që thotë të vërteta të padiskutueshme. Në fakt, unë vetë kam pyetur veten disa herë se cili është autori i kësaj thënieje, i këtij teksti. Ajo që duket në vështrim të parë, përngjan me autoritetin pagan të kuptimit të jetës, që ka si parim barazinë sociale. Në anën tjetër, meqenëse ky autoritet vendos në qendër figurën e mashkullit, përkatësisht të djalit apo të burrit, kjo të shtyn të mendosh se këtu gjenden elemente të forta të patriarkatit, por, në rastin e virgjëreshave, ndonjë studiues ka parë aty edhe elemente të matriarkatit të hershëm apo të amazonave të hershme.

Ndërkaq, duke vështruar mënyrën se si e rregullon Kanuni qarkullimin në këtë hapësirë të djalit apo të vajzës, vëren se, edhe në këtë rast, kjo formë komunikimi, disa herë, ka pamjen e po atij modeli që e ndeshim në shoqëritë europiane në shekujt e Mesjetës. Dora D’Istria, në veprën e saj të famshme «Des femmes par une femme», e zbërthen në mënyrë të plotë kontekstin historik dhe tërësinë e autorëve që përcaktojnë thënien për vendin e femrës në hapësirën antropologjike europiane. Por, në qoftë se hapësira është edhe marrëdhënie që ndërtohet në raportin e unit me tjetrin, apo siç thoshte Fukoja, edhe në raportet e unit me trupin e tij, atëhere vendi dhe hapësira e mashkullit dhe femrës në Malësinë e Veriut, që ne po analizojmë, është e përcaktuar, qysh në fillim, që në lindje, me utopinë e dyfishtë dhe kontrastuese të gëzim/zhgënjimit. Kur lind djalë, ai përshëndetet me krisma pushke, në shenjë gëzimi, dhe të gjithë të afërmit vijnë e përshëndesin familjen që u bë me djalë. Nëse lind vajzë, ky është një zhgënjim i madh për familjen dhe utopia e ndërtuar, me këtë rast, është një hapësirë trishtimi dhe zhgënjimi. Disa e lidhin këtë traditë me kodin fetar muhamedan .

Vajza malësore nuk merr edukim tjetër përveç atij të shtëpisë. Mirëpo, në ndryshim nga vajzat e qyteteve, ato malësore, janë më të lira. Në qoftë se do të përmendnim përsëri Fukonë, do të thoshim se hapësira tranzitore e vajzës nuk përbëhet nga loja apo simbolika e kuptimit të botës sipas seksit të saj. Vajza, që në moshë të vogël, projektohet në utopinë e heqjes dorë nga esenca e saj si femër. Ajo edukohet se do të jetojë në një hapësirë që nuk ka mundësi ta zgjedhë. Atje do ta dërgojë autoriteti që mban jetën e saj ; që është babai, vëllai ose cilido mashkull i afërm në vijë gjaku në mungesë të tyre. Në paradigmën e shkëmbimit metaforik, djali dhe vajza mund të çiftëzohen që në moshë të vogël, madje, edhe para se të lindin. Autoriteti që kryen këtë shkëmbim është babai, në mungesë të tij vëllai i madh, dhe në mungesë të meshkujve të shtëpisë, ata nga vija e gjakut. Në qoftë se djali dhe vajza, të fejuar në moshë të vogël, ndodhen në të njëjtin zotërim të kishës, ata gjithmonë e shmangin njëri-tjetrin, sepse deri sa të martohen ata nuk duhet ta shohin njëri-tjetrin.

Martesa bëhet në mënyrë të verbër dhe pas dasme pyesin : si i ka dalë nusja ? Martesat brenda fisit janë rreptësisht të ndaluara. Në Kanun thuhet se deri në katërqind breza nuk mund të bëhen krushqi brenda gjakut. Nëse do t’i referoheshim teorisë së Levi-Strosit, do të thoshim se në kanun, funksioni i femrës si shenjë është ai i nënës, dhe i riprodhimit. Madje, në shoqërinë konservatore të malësorëve shqiptarë, aftësia e saj për t’u konvertuar në nënë çmohet më shumë se virgjiniteti i saj. Një seri normash kanunore synojnë ta ruajnë virgjinitetin e saj derisa të shkojë te burri. Këto norma parashikojnë edhe rastin kur një vajzë e fejuar mbetet me barrë nga një i tretë. I fejuari mund ta divorcojë të fejuarën, por ai nuk e ka për turp kundrejt fisit apo vllazërisë që ta marrë për grua atë që thuhet se ka dalë me marre. Gruaja dashurohet dhe respektohet vetëm si nënë dhe më shumë akoma kur është nënë djemsh. Bukuria sensuale nuk bën pjesë në utopinë e marrëdhënieve mashkull /femër. Për malësorin gruaja duhet të jetë me trajta burrërore të forta e të lidhura. Shterpësia e gruas është fatkeqësia më e madhe e saj, e familjes së burrit, dhe e asaj të gruas. E veja që do të martohet gjen burrë lehtësisht. E veja që është nënë fëmijësh nderohet më shumë se vajza e virgjër. Edhe nderi është relativ dhe varet nga amësia. Por edhe kur bëhet nënë, sipas frymës së Kanunit, gruaja mbetet shërbyese e burrit. Ajo është dhe mbetet nëna jo e fëmijëve të saj, por e fëmijëve të burrit. Gruaja, për hir të këtij funksioni, pra të funksionit grua-nënë, fiton të drejtën që të gëzojë frytet e tokës së djalit nëse mbetet e ve. Hiq këtë, fëmijët i përkasin burrit dhe gjakut të tij pa përjashtim. «Gruaja farë tagrit s’ka as mbë plang, as në shtëpi» . Ajo, siç do të thoshin marksistët, është e zhveshur nga e drejta mbi pronën dhe mjetet e prodhimit dhe nuk trashëgon asgjë.

Në Kanun kjo shpjegohet me tri arsye që sipas disa studiuesve reflektojnë epokën e lashtë të matriarkatit. Kanuni thotë se gruaja nuk trashëgon asgjë, që të mos dynden nipërit në pasurinë e dajave. Një trashëgimi eventuale e gruas në pasurinë e vëllëzërve të vet, mund të shkaktonte vendosjen e nipave në trojet e dajave. Kjo, thonë studiuesit, është një normë prepatriarkale dhe na dëshmon se në këtë hapësirë dikur ka kaluar matriarkati.

[vijon] © 2018, autori. Të gjitha të drejtat të rezervuara.

Rreth Autorit

Profesor i asociuar dr, Ilir Yzeiri ështe pedagog i letërsisë shqipe të realizmit socialist dhe i komunikimit në Universitetin "A. Xhuvani" në Elbasan. Jeton prej vitesh në Tiranë dhe ështe gjithashtu edhe një nga gazetarët e njohur të vendit. Ka botuar librat "Poetika"(Tiranë, 2000), "KADARE, AGOLLI, ARAPI- figuracioni në poezinë e viteve '60". (Tiranë, 2011). Ndërsa libri i fundit "SEMIOPRAGMATIKA E REALIZMIT SOCIALIST"( Tiranë, 2013) është pjesa e parë e një serie me studime për realizmin socialist në Shqipëri.

Author Archive Page

1 Koment

  1. Pjesa e dyte e plotesoi goxha panoramen e pergjithshme te shkrimit. Stili pershkrues dhe ne pergjithesi mjeshteria e autorit s’ka nevoje per koment.
    Percaktimi me saktesi i zones, skaji veriperendimor, ishte i domosdoshem, pasi kanuni, ne nene te veçanta, ndryshon nga zona ne zone.

    Aty ku autori thote se“ nese lind vajze eshte nje zhgenjim i madh per familjen…dhe disa e lidhin kete tradite me kodin fetar muhamedan”edhe pse duket qe ky nuk eshte mendimi i vete autorit, prap, lexuesi ndjen nje kercitje, sepse, sikurse vete autori thote, jemi ne nje vend te krishtere me “… shtepi dhe kishe..” dhe ku “…ka qene shume e veshtire te perfshiheshin modelet e ardhesve..”aq me teper modelet e nje feje tjeter: kodi fetar muhamedan.

    “Martesa bëhet në mënyrë të verbër dhe pas dasme pyesin : si i ka dalë nusja ? Martesat brenda fisit janë rreptësisht të ndaluara. Në Kanun thuhet se deri në katërqind breza nuk mund të bëhen krushqi brenda gjakut”.

    Kjo pjese kanunore, e cila eshte e perbashket per te gjitha zonat e veriut(aty ku u fut besimi muhamedan, ky rregull u tund, varesisht nga perkushtimi fetar) perben ne vetvete nje nga temat me interesante. Ketu çfaqet nje nga dallimet me te spikatura te kesaj popullsie ne raport me disa te tjera. Studiuesit tane asnjehere nuk jane ndalur ne menyre te veçante ne te. Pseja e kesaj gjithashtu eshte nje teme me vete.

    Sikurse e vura ne dukje, para pak diteve, ne komentin e pjeses se pare te ketij shkrimi/, studimi do te jepte frute me cilesore nese do te ishte studim krahasues.

    Kush ka pasur rastin te lexoje librin me rrefime mbi Shqiperine e veriut te baronit austrohungarez Franc Nopça do te kete vene re sa te efektshme jane pershkrimet e tij krahasuese te dokeve e zakoneve te shqipetareve te veriut me popujt e tjere rreth tij, deri dhe te larget madje. Psh kur ai krahason Ndeshkimet, informacioni qe marrim eshte befasues.

    Ne fund, ku thuhet se sipas studiuesve “Një trashëgimi eventuale e gruas në pasurinë e vëllëzërve të vet, mund të shkaktonte vendosjen e nipave në trojet e dajave.” dhe se kjo “eshte nje norme prepatriarkale qe deshmon se ne kete hapsire dikur ka kaluar matriarkati”, pa hapur edhe nje here literaturen qe te risistemojme dijet mbi matriarkatin, guxojme te bejme pyetjen, edhe pse te pasigurte: > ne matriarkat, gruaja shkonte ne shtepine e burrit apo e priste burrin ne shtepine e saj?. Sepse nese ka ndodhur kjo e dyta, qe duket dhe me llogjike, atehere konkluzioni i studiuesve te referuar eshte i diskutueshem.

Lini një Përgjigje

error: Vini re: Materiali është i mbrojtur me të drejta autori. Nëse keni nevojë për tekstin, lutemi lidhuni me një administrator të faqes!
Këtë e pëlqejnë %d blogues: