Fëmijëria ime i përkiste edhe shpatës, sa kohë që imagjinatën e ushqenim me filma spektakularë, në technicolor, me temë mitologjike – nga “Helena e Trojës” te “Trimëritë e Herkulit”, “Biri i Spartakut”, “Ursusi”, “Semiramida e Babilonisë”, “Dakët”[1] dhe serialët televizivë “Odissea” (i Franco Rossi-t, me Bekim Fehmiun dhe Irene Papas-in) dhe “Eneida” (sërish i Franco Rossi-t; këtë të fundit e mbaj mend që e kam ndjekur te RAI – i paharrueshëm dëshpërimi i Didonës: “Odissea”-n, përkundrazi, duhet ta kem parë në RTSH). Ne mateshim dhe identifikoheshim me heronj si Ursusi, Herkuli dhe Jasoni; tmerroheshim me fatin e Paridit dhe të një princi dak fare të ri, të hedhur mbi shtiza; na zihej fryma, kur prifti Hamar varrosej i gjallë nga rëra rrjedhëse, në dhomën e nëndheshme të piramidës, te “Toka e Faraonëve”.

Ishin filma të zhanrit peplum (në anglisht, sword-and-sandal), produksione më parë amerikane (si Spartaku) dhe pastaj, me kosto më të lirë, italiane. Si fëmijë që ishim, tërhiqeshim pas dyluftimeve, betejave, armëve dhe kostumeve të ekzagjeruara në ekran dhe nuk e vrisnim mendjen për skematizmin dhe efektet speciale, shpesh primitive. I pari që mund të kem parë ishte “Toka e faraonëve”, film i Hollywood-it, i filmuar në Egjipt dhe në studiot Titanus në Itali – mbaj mend si dhe sa jam tmerruar.

Më pat lënë shumë mbresa Beteja për Romën, një produksion gjermano-rumun i viteve 1968-1969, që u shfaq në dy pjesë; kinefilëve në Tiranën e fundviteve 1960 nuk do t’u kish shpëtuar fakti që rolin e Justinianit atje e luante Orson Welles. Aq thellë e kishim përjetuar këtë “betejë” kinematografike, sa i kishim caktuar rolet e filmit mes kalamajve të klasës – besoj të 4-t fillore; mua më kishin dhënë rolin e Cetegut romak.

Filmat peplum na ushqenin imagjinatën, në një mënyrë që vetëm ekrani i madh mund ta bëjë; të pambrojtur nga efekti i jetërsimit ose të paktën i distancimit nga personazhet dhe peripecitë e tyre, ato dy orë në kinema ishin për ne dy orë të jetuara në histori, mes heronjsh të mrekullueshëm, me të cilët edhe identifikoheshim. Si rregull, e shihnim të njëjtin film disa herë. Ekrani i madh dhe me ngjyra të ngrohta, gati hiper-reale, bënte kontrast me paletën e shpëlarë të jetës së përditshme në Tiranë dhe mizat e atyre pak televizorëve që kishin filluar të hynin; pa folur pastaj për shumicën e filmave në kinema që, në atë kohë, ishin ende bardhezi. Filmat e parë shqiptarë me ngjyra filluan të dalin në vitet 1974-1976, ndërsa për sinjalin televiziv të RTSH-së me ngjyra u desh të pritej të paktën deri në vitin 1981. Edhe revistat e ilustruara – ato pak revista të ilustruara, si Ylli dhe Hosteni – shtypeshin me ngjyra të zbehta, njëlloj si tekstet shkollore, ndërsa fotografia private me ngjyra ende nuk kish zënë rrënjë. Mbase edhe për këtë arsye, publiku i kinemasë – dhe veçanërisht ne fëmijët – e shoqëronim ngjyrën e këtyre filmave me pikturat që shihnim në ekspozita dhe në galeri dhe, në një regjistër më të ulët, me kartolinat, letrat e bixhozit, pëlhurat e grave rome dhe ambalazhin e lodrave të importuara. Në mos surreale, ngjyra e ndezur ishte hiperreale.

Kur isha ende kalama i fillores, u kremtua në Shqipëri 500-vjetori i vdekjes së Skënderbeut, me premtime, pretendime dhe buxhete të mëdha – mbaj mend që, veç statujës ekuestre që u përurua bujshëm në qendër, u pat vënë në skenë edhe opera Skënderbeu e Prenk Jakovës; dhe u patën botuar një seri titujsh të rrallë, vepra historike dhe fiction, nga autorë shqiptarë, arbëreshë dhe të huaj; pa folur për ekspozita pikturash me kuaj dhe osmanë të lemerisur. Unë do të kisha dashur edhe një film që ta rendiste përfundimisht Skënderbeun mes heronjve të mi mitologjikë, komandantëve të Trojës dhe argonautëve – por meqë film të tillë nuk pati, u mjaftova me qindra e qindra vizatime që i bëra vetë.

Pa u larguar nga tema, mes teksteve më të çmuara, me të cilat jam rritur (më kanë rritur), kujtoj dy libra anglisht me rrëfime, kushtuar njëri historisë së Greqisë së Lashtë dhe tjetri Romës; të lidhur bukur dhe me ilustrime, që m’i përkthente tezja e sime mëje; i kish ruajtur nga koha kur ndiqte një shkollë amerikane në Tiranë, bashkë me tekste të tjera shkollore. Natyrisht, mua më pëlqenin sidomos ilustrimet romantike  – të një stili të ngjashëm me ato që gjeje te romani Spartaku, i Raffaello Giovagnoli-t. Them se do të kenë qenë versione të thjeshtuara të Jetëve paralele të Plutarkut.

Disa pak libra të tjerë, që kishim në bibliotekë, na e mbajtën gjallë imagjinatën heroike; duke filluar nga një botim i thjeshtuar, për fëmijë, i poemës Odiseja të Homerit, të ritreguar në prozë; me ilustrime në stilin e pikturimit të vazove të lashta greke (black and red figure pottery); dhe pastaj e sidomos libri Tregime të moçme shqiptare i Mitrush Kutelit, me ilustrime bardhezi; por që nuk ishin ende ato të mirënjohurat të Gazmend Lekës.

Kuteli u pat sjellë fëmijëve shqiptarë, si dhuratë, Ciklin e Kreshnikëve, duke ndërhyrë në gjuhë dhe në prozodi, por pa i prekur tonet epike të rrëfimit dhe heronjtë aq të largët dhe, njëherazi, aq tanët. Dyluftimin e Gjergj Elez Alisë me Bajlozin e zi e kam përfytyruar gjithnjë si të shfaqur në ekranin e madh, me Bajlozin të veshur në hekur, kalorës të ardhur nga errësira.

Kishim në bibliotekë edhe Iliadën e Homerit, në përkthimin magjistral gegnisht të Gjon Shllakut. Në vitet 1960 botoheshin ende libra të shkruar gegnisht – si Kalorësi i Skënderbeut, i Haki Stërmillit, një libër që më pëlqente shumë. Edhe pse në shkollë mësonim të shkruanim toskërishten letrare, gegnishtja nuk është se më bënte përshtypje – sa kohë që normën letrare ende nuk e kishin ngulitur; ngulitja do të vinte pas Kongresit të Drejtshkrimit.

Por Iliada ishte e vështirë për mua. E hapja herë pas here, lexoja ndonjë faqe, dhe lodhesha. Më pëlqente më shumë të lexoja shënimet e imta, rrëfimtare dhe shpjeguese, të cilat i kuptoja më mirë. Njëlloj më hipnotizonte kopertina e Iliadës, e konceptuar edhe ajo me stilin arkaik të pikturave në vazot greke – kushedi sa herë do ta kem kopjuar dhe imituar. Leximet e çrregullta të poemës, sidomos të pjesëve më pikante, do të më kenë ndihmuar për t’u hapur lirisht ndaj gegnishtes letrare – e cila edhe sot më tingëllon imja, po aq sa standardi (disa kafkëtrashë këtë nuk arrijnë ta rrokin).

Pat hyrë në bibliotekë tonë, disi më vonë, edhe një përkthim i Odisesë nga Spiro Çomora; në varg të ndryshëm nga ai që kish përdorur Gjon Shllaku; me sa mbaj mend, ky ishte përkthim i pjesshëm. Poemës së dytë të Homerit do t’i kthehesha vetëm në universitet, krahas Iliadës dhe tragjedive të Eskilit e të Sofokliut. Edhe këto i mbaj mend në bibliotekë, të përkthyera nga Sotir Papahristo; por unë fëmija produkt i përrallës dhe i rrëfimit, nuk e kisha të lehtë të lexoja pjesë teatrale.

Një tjetër kuriozitet – në ato vite nuk isha mësuar ende të bëja dallim mes heronjve tanë (Muji, Halili, Gjergji) dhe heronjve të së tjerëve (Herkuli, Tezeu, Jasoni, Akili, Uliksi, Enea), duke u mjaftuar me dallimet elementare mes së mirës dhe së keqes, së admirueshmes dhe të përbuzshmes, së bukurës dhe të shëmtuarës. Kujtoj edhe se brezi im rritej në një mjedis fetarisht të sterilizuar dhe nuk i njihte heronjtë e teksteve të shenjta – për të cilët kish pasur gjithashtu produksione të mëdha filmike, që nuk mbërritën në brigjet tona. Edukimin moral dhe kultivimin e virtytit, nëse mund të shprehem kështu, po e merrnim nëpërmjet mitologjisë – shqiptare, klasike dhe historike-kombëtare. Njëlloj si Barleti në kohë të vet, Perikliun nuk e ndanim nga Gjergji, as Hanibalin nga Pirroja.

Kur studioja letërsinë antike me M. Xhaxhiun në universitet, kisha filluar të bindem se gegnishtja – dhe veçanërisht ajo e përkthimeve monumentale të Gjon Shllakut – i përshtatej poezisë epike më mirë se toskërishtja dhe standardi; dhe ashtu u entuziazmova, kur e gjeta këtë ide të formuluar qartë tek Arshi Pipa. Ndoshta kjo traditë mund të ishte vazhduar, dhe të kishim sot edhe një Eneidë në gegnishte; ndoshta edhe krejt repertorin e teatrit antik. Shekspiri, përkundrazi, tingëllon bukur në përkthimet e Nolit – por kjo mund të ketë qenë edhe thjesht meritë e një gjeniu si Noli. Për arsye të ngjashme, forma të gegnishtes – letrare dhe joletrare – kanë mbijetuar dhe përdoren sot lirisht, si tekste këngësh; dukuria nuk duhet parë si shkelje a si shmangie, por si dëshmi e pasurisë së shqipes; dhe veçanërisht, nuk duhet ngatërruar tradita “dialektore” me vulgaritetin e disave prej teksteve.

Për t’u shqetësuar, megjithatë, që brezi i ri në masë të madhe flet dhe lexon lirisht një gjuhë të huaj (anglishten) dhe ngec, kur vjen puna për të shijuar një mrekulli të kulturës shqipe, si përkthimi i Iliadës nga Gjon Shllaku. Gjërat që kështu humbasim, si komb, nuk i kompensojmë dot me çfarë, potencialisht, përfitojmë në fusha të tjera.

(c) 2026 Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi ilustrues është realizuar me AI.

---

[1] Ky produksion franko-rumun i vitit 1967, bashkë me një film të ngjashëm, “Mihal Trimi”, që gjithashtu u shfaq në Shqipëri, mbetet një nga filmat më të suksesshëm në Rumani për të gjitha kohërat.