Mbi protestat në Shqipëri (III)

Po e nis me një sqarim të nevojshëm, sepse përndryshe gjysmën e lexuesve do ta kapte paniku: anëtarësimi i Shqipërisë në BE do të ishte gjë shumë e mirë për ne. Unë e dua Shqipërinë në BE. Shumica e shqiptarëve e duan Shqipërinë në BE. Nëse ka diçka për të cilën biem të gjithë dakord, përveç bindjes së palëkundur se përveç meje askush tjetër nuk di t’i japë makinës, është pikërisht kjo: duam të bëhemi pjesë e BE-së.

Rëndësia e BE-së për Shqipërinë është e jashtëzakonshme. Së pari, sepse shqiptarët janë ndër popujt më pro-evropianë në rajon. Një anketë e bërë në vitin 2025 raporton se 91% e shqiptarëve janë pro anëtarësimit në BE.[1] Së dyti, sepse e shohim anëtarësimin si mekanizmin kryesor që mund të detyrojë sistemin politik shqiptar të funksionojë, sado pak, konform shtetit ligjor. Pikërisht ngaqë shqiptarët janë kaq pro BE-së, çdo kritikë që vjen nga zyrtarët evropianë kalon direkt në qendër të vëmendjes dhe kërkon përgjigje të menjëhershme. BE-ja është arbitër me peshë në politikën shqiptare.

Në dy shkrimet e mia të mëparshme argumentova se protestat në Shqipëri janë pasojë e një historie të gjatë shpronësimi dhe një ekonomie që nuk i shpërndan gjerësisht frytet e rritjes. Shto dhe faktin që qeverisemi nga një shtet i korruptuar dhe klientelist, i cili votuesin mesatar e ka futur në kllapë dhe nuk i lejon asnjë rrugëdalje nga sistemi aktual, dhe protestat duken pothuajse të pashmangshme.

Këtu dua të argumentoj diçka pak më të sikletshme për europianët: kur shpërndarja e fondeve europiane i lihet në dorë një shteti klientelist dhe të korruptuar, këto fonde rrezikojnë të ndoten nga aparatura e tij e brendshme. Kështu, në proces e sipër, fondet në fjalë shpeshherë rezultojnë të rrisin pikërisht atë ndikim të cilin synojnë të eliminojnë: nivelin e përvetësimit të këtyre fondeve në mënyrë të padrejtë nga shteti (rent-seeking). Në këtë rast, shteti shqiptar është vetë makineria që bën shpërndarjen e kontrolluar të përfitimeve, dhe qendra e konfliktit mes dy partive kryesore sillet shpesh rreth pyetjes se kush do t’i marrë frenat e makinerisë në dorë. Ndaj cdo zgjerim  fondesh si pasojë e ndihmave të BE, mbart me vete dhe efektin negativ të thellimit të rivalitetit partiak për to, si edhe rritjen e aktiviteteve përvetësuese  nga shteti. Në teori, paratë europiane synojnë të ristrukturojnë incentivat institucionale në Shqipëri. Por, kur këto fonde filtrohen nëpërmjet një sistemi ku incentivat janë tashmë të korruptuara, rrezikojnë t’i korruptojnë edhe më shumë ato.

Çfarë ndodh kur paratë e BE-së hyjnë në sistem? Përgjigjja nuk është dhe aq e thjeshtë. Procesi i pranimit në BE e shtyn Shqipërinë drejt qartësimit të rregullave, forcimit të së drejtave të pronësisë, gjykatave më të forta dhe llogaridhënies demokratike. Të gjitha këto janë pozitive. Por procesi i anëtarësimit sjell gjithashtu fonde për zhvillim, grante dhe tendera në një shtet që ende nuk është përmirësuar. Në një shtet normal, fondet e BE-së subvencionojnë investime produktive. Në një shtet zhvatës, fondet e BE-së subvencionojnë gjithashtu konkurrencën për të kontrolluar përvetësimin e këtyre fondeve.

Aspekti ekonomik i kësaj taktike (rent-seeking) është i njohur dhe studiuar prej kohësh. Murphy, Shleifer dhe Vishny i kanë bërë një përshkrim dekada më parë: Përpjekja për sigurimin e rentës, ose zhvatja ekonomike (rent-seeking), një aktivitet që krijon pasuri përmes manipulimit të rregullave dhe politikave shtetërore, dhe jo përmes krijimit të vlerave dhe produkteve të reja, është veçanërisht i kushtueshëm kur është më fitimprurës se aktiviteti prodhues ekonomik. Ata argumentojnë se ky aktivitet rritet eksponencialisht kur një numër i mjaftueshëm njerëzish fillojnë të konkurrojnë për këto renta (përvetësime). Një studim tjetër i po të njëjtëve autorë mbi lëvizjet e kapitalit human tregon se rritja ekonomike varet shumë nga ku përqendrohen njerëzit e aftë: drejt sipërmarrjes dhe prodhimit, apo drejt kapjes së përfitimeve nëpërmjet rent-seeking. Vendet zhvillohen kur talenti kanalizohet drejt rritjes dhe prodhimit, dhe bien në amulli kur talenti vërsulet drejt kapjes së përfitimeve pa kontribut prodhues.

I përkthyer në kontekstin shqiptar, realiteti bëhet i i dhimbshëm dhe i prekshëm nga të gjithë. Nëse fitimet më të mëdha nxirren nga hapja e një biznesi, eksporti ose bujqësia, talenti tërhiqet drejt këtyre sektorëve. Por nëse fitimet më të mëdha nxirren nga aplikimet për fonde, nxjerrja e lejeve dhe ekspertiza në gjuhën burokratike të donatorëve, atëherë talenti shkon në këtë drejtimin tjetër. E kështu, rent-seeking bëhet alternativa më joshëse për kapitalin njerëzor, duke e tërhequr këtë gjithnjë e më shumë drejt vetes.

Kjo është arsyeja pse fondet e BE-së mund të kenë (jo qëllimisht) pasoja të dëmshme. Ato incentivojnë zhvatjen, dhe e bëjnë informacionin e privilegjuar – aksesin të këto fonde nëpërmjet lidhjeve me pushtetin – shumë të dëshiruar.  Në një vend me institucione të pastra, zhvatja e fondeve  kufizohet nga rregullat, ligjet, dhe pavarësia e institucioneve. Në një shtet klientelist, një pjesë e konsiderueshme e produktit përfundimtar që u shitet përfituesve të fondeve të BE-së është vetë aksesi të informacioni.

Që argumenti të mos tingëllojë shumë abstrakt, po e ilustroj me ca shifra nga ekonomia shqiptare. Prodhimi i brendshëm bruto  i vendit (PBB-ja nominale) në vitin 2024 ishte rreth 25 miliardë euro. Krahas kësaj, fondi i BE-së “Reform and Growth Facility (Instrumenti për reformë dhe zhvillim)” për Shqipërinë arrin në 922 milionë euro në grante dhe kredi të favorshme – rreth 3.6% e PBB-së së vitit 2024. Deri në maj 2026, Shqipëria kishte siguruar 212.8 milionë euro pagesa kumulative nga ky fond, ose  rreth 0.8% e PBB-së. IPA III (Instrumenti për Asistencën e Para-anëtarësimit në BE) për Shqipërinë për periudhën 2021–2027 figuron me një vlerë prej 524.85 milionë euro, rreth 2% e PBB-së për 2024-ën, ose afërsisht 0.3% e PBB-së në vit, mesatarisht në shtatë vjet.

Një sqarim i nevojshëm: këto shifra nuk janë të gjitha flukse vjetore parash. Disa janë kredi, ndërsa disa shpërndahen përgjatë shumë viteve. Disa të tjera kalojnë përmes mekanizmave të investimit dhe jo të derdhjes së drejtpërdrejtë në buxhetin e shtetit. Pra, nuk po pretendoj se fondet  e BE-së janë ndonjë cunami makroekonomik për Shqipërinë.

Problemi është më i thellë: në një ekonomi të vogël si ajo shqiptare, edhe fondet që si përqindje  e PBB-së duken modeste, mund të jenë mjaft vendimtare për sektorë specifikë që konkurrojnë për to. Për përfitimin e këtyre fondeve krijohen kompani, konsulenca, OJQ, rrjete lokale ekspertize dhe aksesi. Lind nevoja për njerëz, puna e të cilëve nuk është të prodhojnë një mall apo shërbim, por të dinë si të manovrojnë brenda strukturave të financimit. Në Shqipëri, mekanizmi i shpërndarjes së fondeve të BE ka krijuar ekosistemin e vet. Dhe si kudo, ekosistemet shumë shpejt prodhojnë ndërmjetës (sekserë).

Në vijim, kam zgjedhur dy raste ilustruese. Dua ta bëj të qartë çdo keqkuptim të mundshëm; qëllimet e BE-së janë të lëvdueshme dhe fondet e saj janë një shtytje mjaft e nevojshme për zhvillimin lokal, infrastrukturën dhe shoqërinë civile. Puna është se këto fonde mund të përfundojnë në duart e militantëve politikë, duke u mbushur xhepat dhe shërbyer si trampolinë për karrierën e tyre, apo në duar të njerëzve që nuk ofrojnë asgjë produktive, përveç një rrjeti të gjerë lidhjesh dhe njohjesh politike.

1. Rasti IPARD

Programi IPARD (Instrumenti i Ndihmës së Para-Anëtarësimit për Zhvillimin Rural) është menduar si një instrument i konsolidimit të bujqësisë dhe ekonomive rurale të vendeve kandidate për anëtarësim, përpara se ato të  hyjnë në BE. Synimi i programit është të ndihmojë fermerët dhe komunitetet bujqësore të vendeve kandidate të përmbushin standardet e BE-së, të përmirësojnë sigurinë ushqimore, të rrisin prodhimin dhe të arrijnë një sërë objektivash të tjera. Kur Komisioni Europian miratoi IPARD II për Shqipërinë në vitin 2018, ai përmendi pikërisht këto synime në deklaratën e tij.

Shqipëria kishte nevojë të madhe për një program të tillë. Sektori bujqësor ishte i fragmentuar, i nënkapitalizuar, me rendiment të ulët dhe mungesë kapaciteti për planifikim afatgjatë. Buxheti i programit ishte rreth 94 milionë euro, nga të cilat 71 milionë vinin nga BE-ja dhe rreth 23 milionë nga qeveria shqiptare.

Teorikisht, sistemi është i bazuar në rregulloren e vet. Autoriteti Menaxhues në ministri harton programin dhe thirrjet për aplikim. AZHBR/ARDA (Agjencia Për Zhvillimin Bujqësor dhe Rural) vepron si përfaqësuesja lokale e IPARD. Ajo merret me përzgjedhjen e projekteve, autorizimet, kontrollet, menaxhimin e detyrimeve dhe auditimin e brendshëm. BE-ja ofron kuadrin e zbatimit dhe një pjesë të madhe të financimit, por institucionet shqiptare përpunojnë dosjet, zgjedhin projektet, kontrollojnë zbatimin dhe kryejnë pagesat.

Natyrisht, rregullat ekzistojnë për të parandaluar abuzimet, por kompleksiteti i tyre krijon mundësinë për korruptim në çdo hap të procesit të aplikimit. Shpesh krijojnë nevojën  për konsulentë që, në teori, mund t’i ndihmojnë aplikantët me ekspertizë në procesin e aplikimit. Por në Shqipëri, këta konsulentë nuk kufizohen vetëm në dhënien e udhëzimeve dhe hartimin e aplikimeve. Konsulentët  bëhen rojet e aksesit në klubin ekskluziv të fondeve, me informacion të brendshëm dhe anëtarësim të privilegjuar. Të paktën këtë zbuloi zyra e OLAF-it.

OLAF hetoi akuza serioze për keqpërdorim të fondeve IPARD II në Shqipëri. Një nga akuzat ishte se aplikantët detyroheshin të paguanin një përqindje të madhe të grantit të tyre tek kompani konsulence të “përzgjedhura paraprakisht”, të cilat më pas lehtësonin kontratat me AZHBR-në. Pas hetimeve të detajuara, OLAF raportoi shkelje serioze si në fazën e dhënies së granteve ashtu edhe në zbatimin e projekteve.

Këto përfshinin:

• Kërkesa ndaj aplikantëve për të paguar një pjesë të konsiderueshme të grantit tek kompani lokale konsulence.
• Kontrata të dhëna pa konkurrencë ose përmes konkurrencës së manipuluar me oferta fiktive.
• Çmime të fryra.
• Shkelje të rregullave kontraktore.

OLAF rekomandoi që 33 milionë euro nga dy etapat e para të IPARD II të konsideroheshin të shpërdoruara dhe që 112 milionë euro të fondeve të ardhshme të IPARD III të pezulloheshin derisa Shqipëria të merrte masa korrigjuese. Gjithashtu, OLAF ua përcolli të dhënat e gjetura autoriteteve gjyqësore shqiptare për shkak të dyshimeve për veprimtari kriminale.

Mekanizmi është i thjeshtë për t’u kuptuar: Procesi i aplikimit është i komplikuar dhe i kushtueshëm për aplikantët, ndaj lind nevoja për konsulencat. Por konsulentët mund të ofrojnë edhe akses tek njerëzit dhe institucionet e duhura, në mënyrë që të favorizohet një projekt i caktuar, e të dalë në krye të listës.

Intervistat e Amforës në terren përshkruajnë pikërisht këtë realitet. Fermerët thanë se barra e dokumenteve ishte e rëndë, procesi kërkonte ndihmë profesionale dhe kostot e përgatitjes së një dosjeje mund të ishin penguese. Një aplikant tha se iu deshën gjashtë muaj dhe rreth 20,000 euro për të përgatitur dosjen. Një fermer tjetër tha se fermerët e zakonshëm nuk mund të shpenzonin kaq para për një projekt që mund të refuzohej. Amfora raportoi gjithashtu akuza se disa zyra konsulence kishin marrëdhënie korruptive me AZHBR-në dhe se “bakshishi” i pretenduar mund të arrinte në 30–40% të grantit.[2]

Kështu procesi favorizon korrupsionin. Fermeri mund të ketë tokë, krahun e punës, dhe njohuri për produktin që kultivon, por i mungon likuiditeti, dokumentacioni i plotë i pronësisë, si dhe koha apo mundësia për të investuar për projektin. Një konsulent me lidhje në pushtet mund t’i falsifikojë ose sigurojë të gjitha këto mungesa. Rezultati është që një program i krijuar për të ndihmuar fermerët mund të përfundojë duke favorizuar jo detyrimisht fermerin më të zot, por atë me akses të njerëz të lidhur politikisht, të cilët në disa raste dinë për  bujqësinë po aq sa dhe unë (autori është akademik).

Ky dështim në mekanizmin e shpërndarjes së fondeve buron nga mosmarrja në konsideratë e rolit të incentivave.  E zëmë se një konsulent i lidhur politikisht, me akses në regjistrat e kadastrës, po kërkon klientë të rinj.  Së pari, i duhet të bindë dikë të aplikojë, kështu që hap regjistrat dhe gjen dikë që nuk ka titull të qartë pronësie mbi tokën. Më pas i afrohet dhe i thotë:

“Shiko se ato letrat e tokës nuk i ke të gjitha në rregull. Do fusi dikush ndonjë mik dhe me një grant IPARD ta mori tokën. Më merr mua në punë, dhe ta mbaroj unë.”

Konsulenti po përdor paqartësinë e të drejtave të pronësisë për ta shtyrë viktimën të aplikojë për një projekt, në mënyrë që ai vetë të përvetësojë 30–40% të fondeve. Kërcënimi mund të mos jetë tërësisht real, por mjaftueshëm i vërtetë sa ta bëjë viktimën ta marrë seriozisht.

Nëse projekti miratohet, pronari siguron pozicionin e tij mbi tokën duke e “përdorur” si tokë bujqësore, ndërsa konsulenti merr pjesën e fondeve. Vetë projekti është i parëndësishëm për të dyja palët, sepse asnjëra nuk motivohet nga përfitimet e mundshme të projektit. Konsulenti i ka të gjitha të kopsitura paraprakisht: ndërtuesin, furnitorët dhe personin në zyrën e duhur që do të aprovojë projektin. Ai merr dhe një përqindje të çmimeve të fryra të furnitorëve. Si përfundim, diçka do të ndërtohet, por jo ndonjë biznes afatgjatë.

Kjo nuk do të thotë se IPARD nuk financoi projekte të vlefshme. Disa mund të kenë qenë të tilla. Problemi është se një pjesë e konsiderueshme e këtyre burimeve mund të ketë financuar pikërisht të njëjtin klientelizëm dhe korrupsion për të cilin fola në artikullin e dytë të kësaj serie.

Fondet e BE-së kanë rëndësi dhe mund të sjellin shumë të mira në një vend që ka nevojë për to. Por ato kërkojnë barazi aksesi dhe rregulla që mund të ndiqen pa nevojën e ndërmjetësve. Me të drejtë, BE-ja ka pezulluar fondet e IPARD III. Megjithatë mbetet pyetja: duke pasur parasysh numrin e madh të programeve në Shqipëri, sa nga to po përvetësohen nga ndërmjetësit politikë?

2. Shoqëria Civile

Formimi i shoqërisë civile është një nga ato problemet e koklavitura në marrëdhënien që BE-ja ka me Shqipërinë. Kjo e fundit ka nevojë për një shoqëri civile të shëndetshme për të siguruar kontroll dhe drejtpeshim midis qeverisësve dhe të qeverisurve, por a mund të krijohet shoqëria civile me urdhër nga lart?

Problemi i parë është se shoqëria civile zakonisht nuk ndërtohet me propozim nga lart. Në formën e saj më të shëndetshme, ajo lind nga vetë qytetarët. Ata organizohen kur shohin se diçka nuk shkon, jo sepse një donator ka hapur një etapë propozimesh. Ky është rendi natyror i procesit: së pari problemi në terren, pastaj organizimi, dhe në fund financimi.

Por shoqëria civile e ndërtuar nga donatorët e përmbys këtë rend. Së pari vjen thirrja për financim, pastaj titulli i projektit, më pas workshop-i dhe pankarta. Diku nga fundi shfaqet qytetari. Literatura e hershme mbi OJQ-të në Ballkan e ka paralajmëruar prej kohësh këtë fenomen. Një term i dobishëm këtu është “projektizimi” (projectization). OJQ-të kthehen në organizata projektesh dhe kjo kufizon zhvillimin e tyre si zë i ankesave qytetare.

Problemi i dytë është varësia nga shteti. Kjo varësi nuk shfaqet gjithmonë si nënshtrim i hapur; shpesh është më e hollë, më praktike dhe më e përditshme. Ka të paktën tri forma kryesore. E para është varësia financiare. Shumë organizata jetojnë me projekte, dhe një grant mund të vendosë nëse zyra do të qëndrojë hapur edhe një vit. Kur mbijetesa varet nga financimi i radhës, është e vështirë të ndërtosh një zë të pavarur, të ashpër dhe afatgjatë. E dyta është varësia nga dera e shtetit. Edhe një organizatë që financohet drejtpërdrejt nga BE-ja mund të ketë nevojë për të dhëna nga ministritë, bashkëpunim nga bashkitë, ftesa në konsultime, leje, kontakte, apo thjesht gatishmërinë e administratës për t’iu përgjigjur. Kjo krijon një kujdes të përhershëm: mos e prish shumë me pushtetin, sepse nesër mund të të duhet përsëri. E treta është varësia nga legjitimiteti. BE-ja kërkon “pjesëmarrje të shoqërisë civile” në procesin e anëtarësimit; qeveria ka nevojë t’i tregojë Brukselit se kjo pjesëmarrje ka ndodhur. Kështu krijohet një treg për OJQ të pranueshme, të rregullta dhe pa shumë telashe: organizata që flasin gjuhën e donatorëve, marrin pjesë në tryeza, bëjnë komente të matura dhe i japin procesit pamjen e konsultimit publik. Problemi është se, shumë shpesh, publiku i vërtetë nuk është fare në atë dhomë.

Rreziku është që sistemi shpërblen një lloj të caktuar shoqërie civile që është e pranueshme për qeverinë dhe rrallëherë e sfidon atë. Shoqëria civile bëhet aq kritike sa për të kënaqur donatorin, por jo aq kritike sa të humbasë aksesin tek qeveria. Kjo pengon organizimin e vërtetë të qytetarëve. Qytetari i zakonshëm nuk sheh në botën e OJQ-ve fqinjë që organizohen rreth një problemi të përbashkët. Ai sheh një klasë tjetër profesionistësh në Tiranë, në funksion të ministrive, të ftuar në konsultime dhe gjithmonë të pranishëm sa herë që nevojitet “shoqëria civile”. Kjo çon në de-legjitimimin e vetë shoqërisë civile, sepse qeveria ka mjaftueshëm “prova” për të treguar se ajo është konsultuar. Workshop-et, darkat, fondet, festat luksoze – të gjitha u shërbejnë të njëjtit funksion: të krijojnë idenë sikur shoqëria civile është përfshirë në vendimmarrje.

Dosja Veliaj/Xoxa tregon një version edhe më të ashpër të këtij rreziku.

Sipas përmbledhjes së dosjes së SPAK-ut nga Citizens.al, Erion Veliaj dhe Ajola Xoxa u akuzuan për korrupsion, pastrim të parave, fshehjen e pasurisë dhe shpërdorim të detyrës. Pretendohet se OJQ-të ishin pjesë e strukturës së qarkullimit të parave rreth lejeve të ndërtimit dhe fondeve publike. Në një shtet klientelist, OJQ-të mund të bëhen edhe fasada, instrumente patronazhi apo lavatriçe reputacioni. Një pikë referimi: deri në vitin 2024 kishte më shumë se 13,000 organizata jofitimprurëse në vend, rreth pesë për çdo mijë shqiptarë, dhe afro 60% e tyre ishin joaktive.

BE-ja mendon se, duke financuar shoqërinë civile, po forcon kontrollin mbi pushtetin. Dhe ndonjëherë kjo është e vërtetë. Por kur paratë shkojnë kryesisht te organizata që qeveria i duron pa problem — organizata që dinë të plotësojnë formularë, të flasin nëpër tryeza dhe të shkruajnë raporte me fjalorin e duhur — por që kanë pak lidhje me hallet e njerëzve në emër të të cilëve flasin, atëherë diçka nuk shkon. Ato nuk e forcojnë shoqërinë civile; e zëvendësojnë atë me një rreth të vogël zërash të pranueshëm për qeverinë, të sjellshëm dhe të parrezikshëm, që i japin pushtetit provën se “konsultimi” u bë. Ndërkohë, jashtë mbeten pikërisht ata zëra që nuk hyjnë kollaj në projekt: njerëzit e zemëruar, komunitetet e prekura drejtpërdrejt, grupet që organizohen vetë, pa logo, pa konsulentë dhe pa gjuhën e Brukselit. Dhe sot, siç po shihet në protesta, pikërisht aty gjendet ajo shoqëri civile që Shqipërisë i duhet më shumë: sfiduese, e pabindur dhe e organizuar nga qytetarët.

Akuza më e rëndë është kjo: për tridhjetë e pesë vjet në Shqipëri janë derdhur para për “shoqërinë civile”, ndërkohë që çështja më e madhe e vendit — pronat — ka qenë plaga më e dukshme dhe më e shpërfillur e tranzicionit.

Prona nuk është çështje teknike. Nuk është thjesht dosje, hartë, certifikatë apo radhë në kadastër. Është çështje madhore sepse cakton nëse dikush e zotëron shtëpinë e vet, tokën e vet, trashëgiminë e vet, të ardhmen e vet. Është një plagë që ende prish familje, mban njerëz peng për dekada dhe, në raste të caktuara, merr dhe jetë.

Një shoqëri civile serioze do të kishte ndërtuar prej kohësh një lëvizje kombëtare rreth kësaj plage: ish-pronarë, bujq, familje të bllokuara në legalizime, gra të përjashtuara nga trashëgimia, njerëz që kanë jetuar gjithë jetën mbi një tokë që shteti nuk ua njeh, të tjerë që rrezikojnë ta humbasin atë nga një firmë, një hartë e ndryshuar apo një projekt “strategjik”. Të gjithë janë kapur në të njëjtin labirint.

Një lëvizje e tillë mund t’i kishte kërkuar çdo qeverie të njëjtën gjë: mbaroni regjistrimin e pronave; ndaloni grabitjen me letra; mbroni njerëzit nga dëbimi prej tokës së tyre; bëjeni sigurinë e pronës një nga provat themelore të demokracisë shqiptare.

Por kjo nuk ndodhi. Përveç disa përpjekjeve të vogla, sektori profesional i OJQ-ve nuk arriti ta kthente ankesën më të madhe të shqiptarëve në fuqi të organizuar qytetare. Ndërsa njerëzit e zakonshëm mbeteshin peng i paqartësisë, një pjesë e madhe e shoqërisë civile merrej me teatrin e zakonshëm pa dhëmbë: konferenca, panele, trajnime, workshope, darka, banera me logo dhe raporte të sjellshme për “stakeholders”.

Shqipërisë nuk i ka munguar kauza rreth së cilës mund të ndërtohej shoqëria civile. Kauza ishte aty. Është ende aty.

(c) 2026 Elton Dusha. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi ilustrues është realizuar me AI. Ky artikull është versioni i përshtatur në shqip i EU MONEY, ALBANIAN RULES, botuar në Peizazhe të fjalës më 21 qershor 2026.

---

[1] Nëse ky numër ju duket shumë i lartë, edhe mua ashtu më dukej. Mendimi im i parë ishte se as në kohën e komunizmit shifrat e zgjedhjeve nuk arrinin kaq lart. Por kontrollova një sërë sondazhesh të tjera dhe prirja duket mjaft e qëndrueshme: 88% në vitin 2009, 97% në vitet 2020 dhe 2021, e kështu me radhë.

[2] Artikulli i Amforës sjell disa raste hetimore vërtet interesante, sidomos ato që lidhen me njerëz të lidhur politikisht dhe me fëmijët e tyre, të cilët kanë marrë shuma shumë të mëdha për kompani të sapokrijuara.