Pak kohë më parë pashë filmin e para pak viteve të regjisorit turk Nuri Bilge Ceylan “Na ishte njëherë Anadolli” (titulli në anglisht: Once Upon a Time in Anatolia). Filmi paraqet jetën e banorëve të qytezës Keskin në hinterlandin turk të Anadollit. Nxitja e filmit bëhet një vrasje e ndodhur në qytezë dhe një grup i drejtuar nga shefi i policisë dhe prokurori, ashtu si dhe nga i akuzuari kryesor bëjnë një udhëtim në mes të natës për të gjetur trupin e viktimës. Gjatë më shumë se dy orëve fenerët e makinave të policisë ndriçojnë kodrat dhe peizazhin e stepave anadollake në kërkim të zgjidhjes së krimit ndërkohë që udhëtimi shërben stilistikisht në përshkrimin e karaktereve dhe rrëfimin e filmit. Ceylan, që në filmat e tij frymëzohet hapur nga Çehovi (Winter Sleep, fituesi i Palmës së Artë në Kanë 2014, mund të quhet një adaptim filmik i lirë i tregimit të Çehovit “Gruaja”) hedh dritë mbi personazhet në mënyrë elegante ndërkohë që ngjarja kryesore merr në fakt trajta dytësore, më shumë si një justifikim për personazhet, për dilemat, për dramën që mbajnë dhe integrimin e tyre në mjedisin që i rrethon.

Një nga fundjavat e fundit të vjeshtës shkova në një fshat të përzemërt për mua rrotull Tiranës, një nga të shumtit që ekonomikisht merr e jep përditë në mirëfunksionimin e kryeqytetit. Ekonomikisht, por edhe nga ana sociale, fshatrat në fjalë kanë përfituar nga faktorë të ndryshëm: aeroporti afër që mundëson punë më dinjitoze për banorët, ashtu si edhe në hotele, rrugët më të mira (në krahasim me 20–30 vite përpara, më duhet të pranoj që i përkasin një realiteti tjetër), por dhe një urbanizim pushtues që gllabëron fshatrat duke i shndërruar në lagje përgjithmonë periferike të metropolit. Filmi që pashë më vërtitet vazhdimisht në kokë. Sidomos disa skena që nuk më bindën fillimisht i përtyp në përpjekje për t’i kuptuar – dhe në këtë përpunim filloj e bindem në efikasitetin e tyre. Xhamia në majë të kodrës ku gjendet fshati më ngjan gjithmonë e më shumë me realitetin anadollak (pa ngjyrimin orientalist të fjalës) të filmit. Filmi dhe regjia e Ceylan-it, më shumë se në rrëfimin e një libri policesk, zhbiron në psikologjinë e personazheve – vrasja që ndodhi bëhet pikënisje për të njohur më mirë karakteret e tyre dhe diskutimet e tyre banale mbi jetën në fshat/qytezë; i shohim si integrohen me pjesën e realitetit, gënjeshtrave dhe krimeve që ndodhin, atyre për të cilat të gjithë dinë diçka e për të cilat asnjë nuk thotë asgjë. Në një nga skenat më të përfolura dhe inovative të filmit, doktori (çehovian) bisedon me shoferin e policisë dhe ky i fundit fillon e shpjegon më shumë për mënyrën si ia dalin banorët e zonës të zgjidhin problemet e tyre. Ai shprehet për vështirësinë e ligjit, për ashpërinë e banorëve për vetëgjyqësi dhe ndër të tjera i thotë që: “S’mund të bësh dot pa një armë. Kështu është këtu, doktor. Je pak a shumë i detyruar t’i marrësh punët në duart e tua. Nëse s’ia del vetë, ata do ta zgjidhin në një çast. Nuk i bën dot për budallenj. Janë hajdutë të ndyrë. Dhe më e keqja, ta shesin sikur u je borxhli”¹. Kjo mënyrë kaq brutale dhe mesjetare e zgjidhjes së problemeve qëndron kaq brenda një filmi dhe kaq larg realitetit tonë, apo jo?

Një nga ato ditë vendos të bëj një ecje të vogël në xhaden e fshatit, vend ku kam kaluar një pjesë të fëmijërisë time. Ndryshimi është i madh, duke nisur nga rrugët e reja të fshatit, shtëpitë e reja dhe mungesa e njerëzve në rrugë – të gjithë kanë makina dhe kur vendos të ecësh në rrugë ndihesh pak çuditshëm nga qetësia dhe boshllëku i rrugëve. Shpërndarja e ekonomisë duket se ka ndryshuar për mirë, për shkak të afërsisë me aeroportin, si dhe thjesht modernizimit të kudogjendur. Realiteti është, në fakt, krejt ndryshe nga ai i Ceylan-it, me një botë moderne, që ndryshon shpejt dhe në përmirësim e sipër – në një këndvështrim prej turisti. Në rrugë sheh shumë më pak karroca të vogla dore, tashmë melankolike, dhe ajo shtëpia njëkatëshe e qerpiçit në fund, e veshur me të verdhë dhe me kuadratet e dritareve bojë-qielli, mbetur me hijet e kohërave të kaluara, ka ngelur e vetme midis shtëpive të reja 3-katëshe. Përveç disa pulave tek-tuk, shenjat e një fshati klasik shqiptar janë të pakta, dhe me mungesën e njerëzve panorama darkave ngjan me një pikturë moderniste, ardhur shumë shpejt nëpërmjet kapitalizmit agresiv ballkanik.

Rifilloj të bluaj filmin në hyrje të rrugës, duke menduar mbi afinitetin dhe ndryshimet e kulturave post-otomane. Duke përjashtuar melodramat dhe telenovelat turke që konsumohen me garuzhde nga kanalet TV shqiptare, afërsitë që gjej në filmat e Ceylan-it me realitetin shqiptar janë të shumta. Tek Uzak (2002), një djalë nga një qytezë e vogël shkon të bujë në Stamboll në kërkim të punës tek kushëriri i tij i largët, fotograf dhe intelektual i zhgënjyer. Ditët kalojnë dhe kushëriri nga fshati vazhdon të sodisë qytetin pa kontrolluar për punë. Te The Wild Pear Tree (2018), një djalë i kthyer nga studimet e letërsisë larg shtëpisë, teksa kthehet, i duhet të përballet me problemet e familjes, mendësisë së një qyteti të vogël, aspiratave të tij intelektuale dhe zinxhirëve moralë të familjes, shoqërisë dhe shtetit. Në një kuadër artistik dhe larg melodramës, këto probleme të shoqërisë, të gjendura jo rrallë në realitetin shqiptar, janë larg imazhit anadollak të stereotipizuar tek ne, vetëm me armë të mbushura dhe gjyshe të mbuluara që puthin duar e qajnë, ndërkohë që zgjohen nga koma në telenovelat e orës 5.

Nga xhamia dëgjohet thirrja e namazit dhe, fill pas saj, dëgjohet zhurma e një avioni gjigant që kalon fare afër lisave dhe mështeknave të vjetra. E kam lënë larg shtëpinë e vjetër që duket buzë kodrës dhe eci tutje, aty ku dikur dukej sikur mbaronte bota prej dendësisë së pemëve dhe limitit natyral që sjell lumi, apo uji në përgjithësi. Indianë a banorë të egër vendas imagjinoja në anën tjetër të lumit, që zinin prita e merrnin pengje karrocat imagjinare të rastit kur vinte mbrëmja. Por këto imagjinata përtej lumit, në pyllin me mështekna, tani janë venitur nga prerja masive e pemëve për infrastrukturën e aeroportit dhe autostradën e re. Në një cep të një shtëpie larg pashë një ije të vogël që po pastronte oborrin, i vetmi person që dukej në horizont. Ngjyrat e bardha e të zeza të lëveres në kokë, ashtu si edhe bokshja kuq-e-bardhë nga larg, më kthyen motive të vjetra mitike e fëminore, me këngët e Hafsa Zyberit që kam në kokë, dhe stërgjyshit tim me qostek, me mustaqe sipas modës së kohës dhe me biçikletën e tij, atë të cilin nuk e njoha dot kurrë e që kalonte kësaj rruge përditë.

Ullinj, lajthi dhe arra në këtë fushë plot diell. Lumi duket më i tkurrur (apo jam thjesht unë më i rritur?) dhe, tutje, fusha me jonxhë më sjell erën e freskët të nëntorit. Në grupin e shtëpive ku kaloj tani ndiej një largësi të madhe, bashkë me ftohtësinë e luksit që vërej. Panele diellore masive, dritare të bukura, por të gjitha të mbyllura, një garazh i zi me dy makina luksoze, më bëjnë të vazhdoj me dyshim përpara dhe më risjellin në mendje filmin e Ceylan-it. Aq larg sa duken personazhet në këtë modernitet, aq edhe afër e ndiej postmodernitetin e trishtuar rural në mes të një demokracie të lodhur dhe një ndjenje komuniteti të rralluar. Të gjithë personazhet e filmit duken, me apo pa qëllim, të përfshirë në të fshehta, në një balancë të re, jo gjithmonë të ligjshme, por më komode, sidomos në mungesën e një shteti rregullues. Jo pa sentimentalizëm sjell në mendje frazat e filmit dhe mendimi pesimist e për vogëlsinë e jetëve të tyre, ashtu si dhe tonën më lidh sërish me Anadollin e Ceylan-it, një vend plot hipokrizi kolektive ku ndien që jeta, me raste, nuk vlen shumë. Ndërkohë, gati asnjë shenjë e mbetur e para 20 viteve këtu, jo më shumë. Nga fëmijëria ime vetëm grimca të vogla – ja një deriçkë e hedhur (trina) dhe ja një gardh, ja dhe kasollet e braktisura me çatinë me amiant, simbol i investimeve të shtrenjta të dikurshme dhe sot rrezik për jetën – por si mund t’i afrohem shtëpisë ku nuk duket njeri? Ndërkohë që hedh këmbët duke menduar për këtë gjë, tutem nga ulërima e një qeni, jo më larg se 10 m. Shoh që nuk është i lidhur dhe, pasi afrohet pak, në një qëndrim agresiv vazhdon të lëshojë ulërimën e tij duke “mobilizuar” një tjetër qen, e një tjetër po ashtu. Në mes të kësaj zhurme ndihem konfuz, dhe stepem, me gjithë zhurmën e krijuar të qenve, që në raport me qetësinë e mjedisit është bezdisëse dhe e sikletshme. Në këtë konfuzion të përgjithshëm kuptoj që jam larg dhe mjaftueshëm i huaj (lexo: i padëshiruar). Këndvështrimi i të huajit, sidomos kur vjen nga hapësira më urbane, më bën të dyshoj mbi të drejtën time për të shkuar më tej, për të dhënë një mendim më shumë, duke rrezikuar kështu një rol patetik si sociolog të fshatit. Dielli, pemët krah rrugës, kodra në horizont, këpucët me pak baltë dhe qentë që lehin prapa meje krijojnë një ndjesi surrealiste izolimi dhe refuzimi, mes luksit dhe boshllëkut, një thyerje midis asaj që ka qenë dhe nuk është më apo një realiteti që ka ndryshuar e unë mbase akoma refuzoj ta pranoj. Ose mbase edhe si pjesë e kujtimeve të sheqerosura nga koha, të cilat kur prekin realitetin kuptojnë sa larg kanë vajtur në romantizimin e këtyre ndjenjave. Vendos të kthehem.

Kushëriri im, ai me të cilin kemi kaluar sa e sa pushime verore këtu, më kishte folur edhe për një fushë tenisi që kishin ndërtuar aty rrotull. Edhe pse ngjante shumë larg realitetit që mbaja mend dhe nuk arrija ta rrokja idenë, duke u kthyer e gjeta hyrjen dhe kundrova një fushë të vërtetë hardcourt tenisi, me të vërtetë të bukur, rrethuar nga të katër anët dhe me drita sipër. Nuk ishte as beton i thjeshtë apo ndonjë material i rastit, por hardcourt i vërtetë me ngjyrë blu, në krah të pemishteve me hurma dhe në krah të misrit të korrur. Në një cep mund të gjeje hyrjen (nuk guxova më të ndërmerrja nisma eksploratore), por jo vetëm afër fushës, por në të gjithë horizontin nuk dukej dikush që mund të kujdesej për fushën. Në të gjithë panoramën nuk dukej askush, dhe të vetmet objekte që lëviznin larg ishin dy makina të reja që futeshin tek rruga e shtëpisë së tyre. Për çfarë apo për kë ishte bërë kjo fushë? Dhe pse afër saj ishte një kabinë bosh ku jepeshin makina luksoze me qira? Në mes të pyetjeve parapëlqej të futem midis pemishteve me hurma e me shegë.

Më në fund kthehem dhe futem tek rruga e shtëpisë. Dita është e veçantë, edhe sepse ditë të tilla me prindërit dhe me “të gjithë afër” nuk ndodh shpesh. U bënë vite që nuk kisha qenë dhe tashmë pres me dëshirë orën e bukur të akshamit, që e gjej veç këtu, ashtu me të gjithë vëmendjen që i takon, për të pirë diçka dhe për të folur me nënën dhe të afërmit që janë akoma këtu. Mbase do na duhet të fillojmë të flasim edhe për ndryshimet me “na ishte njëherë” – mbase për zogjtë që ngriheshin me nge në tufa aty ku qëparë u ngrit një tjetër avion. Pavarësisht që brezi im është lindur e rritur gjatë demokracisë, shpesh dëgjohet një frazë e tillë edhe kur flasim për Tiranën me bashkëmoshatarët e mi. Kujtimet e një qyteti që nuk është më, e që nëpërmjet politikave të gabuara vazhdon të shkatërrojë kujtimet e çdo brezi, e që në 35 vjet ka ndryshuar aq shumë, por edhe ka mbajtur identitetin e tij prej qyteti kameleon, duke u përshtatur trishtuar çdo regjimi. Këtu mbase ndryshojmë nga realiteti i filmave të Ceylan-it (të paktën deri në ditët që po flasim!). Realiteti që ai krijon është ai i një qyteze të lodhur nga premtimet bosh, një fshati ku emigrantët paguajnë për një morg modern, ku të ndjerët mund të prehen derisa ata të kthehen kur të kenë mundësi t’i shohin për të fundit herë, apo i monumenteve arkeologjike që shërbejnë si pasqyrë e lodhjes. Gjë që nuk mund ta themi akoma totalisht për kryeqytetin dhe për optimizmin ekonomik të viteve të fundit. Në Tiranë, vlerat qytetare nuk e mbajnë dot hapin e intensitetit të kullave dhe as atyre të turistëve të Sheshit Skënderbej.

Ulur tashmë në verandën plot diell hedh sytë dhe humbem pas pemëve gjysmë të thata. Ja muçmolla, ja aty edhe hardhitë tashmë të thata, ja edhe dafina e lartë me në krah kumbullën e thyer (një degë triumfale në formë V me dy gjethe të gjelbra). Në mes të shtëpive të vetmuara, krah njëra-tjetrës, preferoj të mendoj për realitetin e pak viteve më parë, me një komunitet të gjallë që i bënte të gjithë më të sigurt në një rrugë pa drita dhe me shumë pak makina. Ndryshimi i shpejtë e kapi edhe fshatin shqiptar totalisht të papërgatitur për një sistem të ri individualist dhe më konkurrues. Në këtë panoramë të re është e vështirë të dallosh identitetin e rrokullisur të tij dhe besoj që plagët fshihen përtej dyerve të mbyllura gjithë ditën. Por në mes të gjelbërimit, diellit dhe kujtimeve të mia, parapëlqej ta imagjinoj akoma vendin tim larg Anadollit të largët.

(c) 2025 Reni Hoxhaj. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi në kopertinë është realizuar me Midjourney.

1. Përkthim i autorit.