Ka diçka të çuditshme në mënyrën se si flasim për shkrimtarët shqiptarë të diasporës. Sa herë një autor me origjinë shqiptare shkruan në një gjuhë tjetër dhe arrin sukses jashtë vendit, lind nevoja për ta kthyer menjëherë në një histori kombëtare: një shqiptar që ia doli, një emër shqiptar në letërsinë evropiane, një tjetër arsye për të thënë se “edhe ne kemi”. Në këtë proces, megjithatë, shpesh harrojmë të bëjmë pyetjen më të thjeshtë dhe më të vështirë njëkohësisht: çfarë po shkruan ky autor dhe çfarë mund të na bëjë vepra e tij neve, lexuesve shqiptarë?

Rasti i Pajtim Statovcit është veçanërisht domethënës. I lindur në Kosovë në vitin 1990 dhe i rritur në Finlandë që nga mosha dyvjeçare, Statovci shkruan në finlandisht për emigrimin, Kosovën, luftën, familjen, kujtesën, trupin, dëshirën dhe atë lloj pasigurie identitare që lind kur njeriu rritet mes disa vendeve dhe disa mënyrave të të kuptuarit të vetes. Ka botuar katër romane, është përkthyer në shumë gjuhë dhe ka fituar dy herë Finlandia Prize, fillimisht me Bolla dhe më pas, në vitin 2024, me Lehmä synnyttää yöllä (Lopa lind natën), të botuar në Itali në vitin 2026 si La mucca partorisce di notte. Megjithatë, vepra e tij vazhdon të mungojë në gjuhën shqipe, një mungesë që është vënë në dukje edhe më parë në diskutimet për përkatësinë e tij letrare.

Pyetja “pse nuk përkthehet Statovci në shqip?” nuk ka, të paktën deri tani, një përgjigje të vetme dhe të dokumentuar. Mund të ketë arsye ekonomike, praktike dhe editoriale: përkthimi nga finlandishtja është një proces më pak i zakonshëm në tregun shqiptar sesa përkthimi nga anglishtja, italishtja apo frëngjishtja; një botues duhet të parashikojë një treg për një autor që publiku vendas mund të mos e njohë; duhet të gjendet përkthyesi, të sigurohen të drejtat dhe të ndërtohet një mënyrë shpërndarjeje dhe promovimi. Asnjëra prej këtyre arsyeve nuk është e parëndësishme. Por pikërisht sepse nuk kemi prova për të thënë se dikush e ka ndaluar Statovcin të botohet në shqip për shkak të temave të tij, nuk duhet të shpikim një censurë që nuk mund ta dëshmojmë. Më interesante është të pyesim pse një sistem kulturor nuk e ka krijuar ende kushtin që një shkrimtar i tillë të jetë i pranishëm në gjuhën e lexuesve që kanë më shumë arsye se kushdo tjetër për ta lexuar.

Në vitin 2021, çështja ishte ngritur tashmë edhe ketu, në Peizazhe të fjalës. Në shkrimin e tij “Pasaporta letrare”, Ardian Vehbiu e vendoste Pajtim Statovcin përballë një pyetjeje më të gjerë mbi përkatësinë e shkrimtarëve të diasporës: çfarë ndodh me një autor me origjinë shqiptare që shkruan në një gjuhë tjetër dhe që, pavarësisht suksesit ndërkombëtar, mbetet jashtë qarkullimit letrar në shqip? Po atë vit, edhe në Kosovë u vu në dukje një paradoks i ngjashëm: romanet e Statovcit ishin përkthyer në disa gjuhë, por ende jo në shqip.

Kanë kaluar disa vite dhe situata mbetet në thelb e njëjtë. Ndërkohë, vepra e tij është bërë më e madhe: Bolla ka fituar Finlandia Prize, Lehmä synnyttää yöllä e ka fituar sërish atë çmim, ndërsa romani i fundit është botuar në gjuhë të tjera dhe po hyn në qarqe të reja leximi. Problemi, pra, nuk është se Statovci është një autor i panjohur që ende nuk ka pasur kohë të zbulohet. Problemi është se një pjesë e rëndësishme e letërsisë së tij vazhdon të qarkullojë rreth gjuhës shqipe pa hyrë në të.

Kjo e bën çështjen e përkthimit më të madhe se një çështje bibliografike. Përkthimi është një nga mënyrat me të cilat një kulturë vendos se çfarë dëshiron të dëgjojë prej botës dhe, po aq e rëndësishme, çfarë dëshiron t’i kthejë vetes. Kur përkthejmë një autor, nuk po i bëjmë thjesht një shërbim lexuesit që nuk e njeh gjuhën origjinale. Po pranojmë se ajo vepër ka diçka për të bërë brenda kulturës sonë, se ia vlen të vihet në qarkullim, të diskutohet, të kundërshtohet dhe të hyjë në bibliotekat tona. Prandaj mungesa e një autori në përkthim nuk është domosdoshmërisht provë e censurës, por mund të jetë shenjë e diçkaje më të zakonshme dhe ndoshta më të vështirë për t’u identifikuar: e kufijve të horizontit kulturor.

Dhe pikërisht këtu Statovci bëhet interesant për Shqipërinë dhe Kosovën.

Nuk është e vështirë të kuptohet pse një autor që shkruan për përvojën e emigrimit mund të lexohet ndryshe në Finlandë, ku historia e migrimit të tij mund të shihet brenda një konteksti të caktuar social, dhe ndryshe në Kosovë apo Shqipëri, ku shumë prej përvojave që ai përshkruan lidhen drejtpërdrejt me historinë familjare të lexuesit. Por kjo nuk do të thotë se një lexues shqiptar e kupton automatikisht Statovcin më mirë. Përkundrazi, mund të jetë pikërisht afërsia që e bën leximin më të vështirë. Ne kemi një prirje të fortë për ta trajtuar diasporën si një zgjatim të vendit të origjinës, ndërsa letërsia e Statovcit tregon vazhdimisht se çfarë ndodh kur njeriu nuk mund të jetojë më brenda këtij modeli.

Te Kissani Jugoslavia (Macja ime, Jugosllavia), për shembull, përvoja e emigrimit nuk është një histori e thjeshtë e kalimit nga Kosova në Finlandë. Familja, kujtesa e luftës, martesa, seksualiteti dhe përpjekja e fëmijës së rritur në Finlandë për të kuptuar vendin prej nga vijnë prindërit ndërthuren në një histori ku Jugosllavia ekziston njëkohësisht si realitet politik, kujtim familjar dhe fantazi. Në Tiranan sydän (Zemra e Tiranës), kjo ndarje bëhet edhe më radikale. Bujari kalon nga një vend në tjetrin dhe, bashkë me hapësirat, ndryshon edhe mënyrën se si e paraqet veten, deri aty sa gjinia dhe seksualiteti nuk mund të trajtohen më si të dhëna të pandryshueshme të identitetit. Romani nuk e përdor diasporën thjesht si sfond; e kthen lëvizjen në një problem të vetë ekzistencës.

Kjo është arsyeja pse do të ishte e pamjaftueshme ta prezantonim Statovcin vetëm si “shkrimtar queer shqiptar”. Termi mund të jetë i dobishëm për ta vendosur veprën në një hartë, por nuk mjafton për ta përshkruar. Në romanet e tij, seksualiteti nuk qëndron i izoluar nga pjesa tjetër e jetës. Ai lidhet me familjen, me luftën, me etninë, me migrimin dhe me mënyrën se si personazhet e tij mësojnë të mbijetojnë në mjedise ku identiteti i tyre nuk është gjithmonë i sigurt. Te Bolla, marrëdhënia mes Arsimit dhe Milošit zhvillohet në Kosovën e viteve ’90, në një kohë kur konflikti etnik dhe dhuna politike e bëjnë edhe intimitetin një çështje të rrezikshme. Për këtë arsye romani nuk është thjesht një histori dashurie mes dy burrash; është një roman ku trupi, dëshira dhe përkatësia kombëtare përplasen në të njëjtën hapësirë.

Dhe pikërisht këtu lind një pyetje që ka të bëjë jo vetëm me Statovcin, por me mënyrën se si e përfytyrojmë burrërinë shqiptare. Një pjesë e diskursit publik shqiptar vazhdon ta lidhë burrërinë me forcën, kontrollin, heshtjen dhe një lloj performance të vazhdueshme të vetëbesimit. Në këtë model, burri duhet të jetë ai që nuk trembet, nuk lëkundet, nuk ekspozohet dhe, mbi të gjitha, nuk lejon që dobësia e tij të bëhet e dukshme. Statovci shkruan pikërisht për njerëz që nuk arrijnë, ose nuk duan, ta përmbushin këtë figurë. Personazhet e tij kanë frikë, dëshirojnë, vuajnë, gënjejnë, lëndojnë dhe lëndohen. Në disa raste dashurojnë burra. Në raste të tjera thjesht nuk dinë si të jetojnë me veten.

Kjo mund të jetë më shqetësuese sesa vetë tema e homoseksualitetit. Sepse një kulturë që e konsideron brishtësinë mashkullore si dobësi morale e ka të vështirë të pranojë një letërsi ku burri nuk është gjithmonë i fortë dhe i sigurt për atë që është. Etiketa si “i dobët” apo “pederast” nuk përdoren gjithmonë vetëm për të përshkruar seksualitetin e dikujt; shpesh përdoren për të ndëshkuar një burrë që nuk e performon siç duhet versionin e pranuar të burrërisë. Pikërisht për këtë arsye një libër si Bolla mund të ketë një rëndësi që shkon përtej përfaqësimit queer: ai e detyron lexuesin të mendojë se sa prej asaj që quajmë “burrëri” është në të vërtetë frikë nga cenueshmëria.

Kjo është edhe arsyeja pse një roman i tillë mund të jetë i rëndësishëm për një të ri queer në Shqipëri ose Kosovë. Jo sepse ai ka nevojë për një shkrimtar që t’i shpjegojë se ekzistojnë njerëz queer, por sepse letërsia mund t’i japë formë një përvoje që në jetën e përditshme shpesh mbetet pa gjuhë. Mund t’i tregojë se ekziston një histori më e gjatë dhe më e ndërlikuar se ajo që i ofrohet në familje, në shkollë ose në rrjetet sociale. Në të njëjtën kohë, një lexues heteroseksual mund të hyjë në një përvojë që nuk është e tija pa pasur nevojë ta kthejë atë menjëherë në debat moral. Kjo është një nga funksionet më të rëndësishme të letërsisë: të na lejojë të jetojmë për pak kohë brenda një vetëdijeje që nuk është e jona.

Por Lehmä synnyttää yöllä (Lopa lind natën) e bën çështjen edhe më të ndërlikuar, sepse Statovci nuk mbetet te largimi. Në romanin e tij të fundit ai kthehet në Kosovë. Një fëmijë i rritur në Finlandë kalon verën në shtëpinë e gjyshit dhe përballet me një botë familjare të mbushur me frikë, dhunë dhe heshtje; shumë vite më vonë, tashmë i rritur, ai rikthehet bashkë me nënën e tij. Kthimi në Kosovë nuk sjell një zgjidhje të thjeshtë për problemin e përkatësisë. Përkundrazi, e hap përsëri kujtesën dhe e detyron personazhin të përballet me marrëdhëniet familjare, me fajin dhe me pasigurinë e vetë kujtesës.

Ky roman është veçanërisht i rëndësishëm për t’u lexuar në Kosovë dhe Shqipëri sepse na heq nga një ide romantike e kthimit. Në diskursin shqiptar, kthimi i diasporës shpesh trajtohet si një rikthim në një vend që pret bijtë e tij. Por për shumë njerëz të diasporës, kthimi nuk është kaq i pastër. Mund të jetë kthim në gjuhën e prindërve, por jo domosdoshmërisht në gjuhën e vet. Mund të jetë kthim në një shtëpi që është ruajtur në kujtesë dhe që, kur shihet nga afër, nuk përputhet më me atë kujtim. Mund të jetë kthim në një histori familjare që njeriu e ka mbajtur larg vetes pikërisht sepse largësia ishte mënyra e vetme për të jetuar me të.

Kjo është diaspora që Statovci mund t’i tregojë një lexuesi shqiptar që nuk e njeh mirë diasporën: jo vetëm një komunitet njerëzish që jetojnë jashtë, por një mënyrë e të qenit i ndarë midis disa versioneve të vetes. Dhe kjo është ndoshta një nga arsyet pse ai duhet të lexohet në Shqipëri e në Kosovë më shumë sesa do të mendohej në shikim të parë. Ai nuk na tregon vetëm se çfarë do të thotë të jesh shqiptar jashtë vendit; na tregon se sa e pamundur është ndonjëherë të përcaktojmë se ku përfundon vendi prej nga kemi ardhur dhe ku fillon vendi ku kemi mësuar të jetojmë.

Prandaj problemi i Statovcit na çon natyrshëm te problemi i përkthimit dhe, më gjerë, te mënyra se si e kuptojmë kulturën. Është e lehtë të thuhet se shqiptarët nuk lexojnë, se të rinjtë preferojnë telefonin, se rrjetet sociale kanë zëvendësuar librin dhe se publiku nuk ka më durim për letërsinë. Këto ankesa mund të përmbajnë një pjesë të së vërtetës, por janë shumë të rehatshme kur përdoren si shpjegim i plotë. Sepse para se të pyesim pse një person nuk lexon, duhet të pyesim se çfarë mundësish i kemi krijuar për të lexuar: sa libra përkthehen, sa kushtojnë, sa gjenden në biblioteka, sa shpërndahen jashtë qendrave të mëdha, sa diskutohen në media, sa kritikë letrare prodhohet rreth tyre dhe sa shpesh i prezantohet publikut një libër si diçka që ia vlen të zbulohet, jo thjesht si një tjetër produkt në raft.

Kultura nuk bëhet e aksesueshme vetëm sepse një libër ekziston. Ajo bëhet e aksesueshme kur krijohet një infrastrukturë që e lejon librin të qarkullojë dhe lexuesin ta gjejë. Në këtë kuptim, përkthimi nuk është një shërbim dytësor i industrisë së librit. Është pjesë e vetë kulturës. Një kulturë që investon në përkthimin e letërsisë së saj në gjuhë të huaja, por nuk e ka po aq të qartë se si të sjellë në shqip letërsinë bashkëkohore të diasporës dhe të botës, rrezikon të ndërtojë një marrëdhënie me kulturën që funksionon kryesisht në një drejtim: ne duam të shihemi nga jashtë, por jo gjithmonë dimë çfarë duhet të sjellim brenda.

Dhe këtu duhet të jemi të kujdesshëm me fjalën “censurë”. Nuk ka prova se Statovci është censuruar institucionalisht në Shqipëri apo Kosovë. Mund të jetë shumë më e zakonshme se kaq. Mund të jetë tregu, mungesa e përkthyesve, mungesa e interesit editorial, vështirësia e sigurimit të të drejtave ose bindja se një autor i tillë nuk ka audiencë të mjaftueshme. Por pikërisht këtu lind pyetja më interesante: nëse publiku nuk e njeh një autor sepse askush nuk e ka sjellë, si mund të përdoret mungesa e interesit të publikut si arsye për të mos e sjellë?

Në këtë rreth vicioz humbet jo vetëm Statovci. Humbet lexuesi.

Humbet edhe mundësia që një letërsi të zgjerojë kufijtë e asaj që konsideron shqiptare. Sepse një kulturë nuk pasurohet vetëm duke ruajtur veprat që i njeh tashmë; ajo pasurohet edhe kur pranon se identiteti i saj është më i çrregullt, më i lëvizshëm dhe më kontradiktor nga sa do të donim. Statovci është një rast i jashtëzakonshëm për ta kuptuar këtë, sepse ai nuk është jashtë letërsisë shqiptare thjesht ngaqë shkruan në finlandisht. Ai është pikërisht në një nga pikat ku letërsia shqiptare mund ta shohë veten duke u ndryshuar.

Ndoshta për këtë arsye Statovci nuk duhet të sillet në shqip si një trofe kombëtar. Nuk kemi nevojë ta përkthejmë për të thënë se një “shqiptar” ka arritur diçka në Evropë. Nuk kemi nevojë ta bëjmë përfaqësues të Kosovës, ambasador të diasporës apo simbol të letërsisë queer. Do të ishte një mënyrë tjetër për ta kufizuar. Duhet ta përkthejmë sepse është shkrimtar dhe sepse veprat e tij kanë diçka për të bërë me lexuesin shqiptar: ta shqetësojnë, ta zgjerojnë, ta detyrojnë të shohë marrëdhënien mes trupit dhe identitetit, mes diasporës dhe kujtesës, mes burrërisë dhe frikës, mes luftës dhe intimitetit.

Në fund të fundit, pyetja “pse nuk e kemi përkthyer Statovcin?” mund të jetë më pak e rëndësishme se pyetja që fshihet pas saj: çfarë lloj letërsie duam të kemi në shqip?

Nëse përgjigjja është një letërsi që duhet të na përfaqësojë gjithmonë në mënyrë të rehatshme, Statovci do të mbetet problem. Nëse duam një letërsi që të mund të përmbajë edhe njerëzit që nuk përshtaten, edhe ata që kanë ikur, edhe ata që janë kthyer dhe nuk e gjejnë më veten në vendin prej nga kanë ardhur, edhe burrat që nuk dinë të jenë “burra të vërtetë”, edhe njerëzit queer që nuk duan të kërkojnë leje për të ekzistuar, atëherë Statovci nuk është problem. Është një mundësi.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja më e mirë për ta sjellë në shqip.

Jo për ta kthyer atë në shtëpi.

Por për të pranuar se shtëpia jonë letrare duhet të ketë vend edhe për ata që nuk i ngjajnë më imazhit që kemi pasur për ta.

(c) 2026 Wendy Fasko. Të gjitha të drejtat janë të autores. Imazhi në kopertinë është krijuar me AI.