Shënim: Kjo ese është pjesë e një serie studimore mbi mendimin filozofik të Friedrich Nietzsche-s. Për të ndjekur vijimësinë, mund të lexoni pjesët e paraardhëse në lidhjet 1, 2, 3, 4, 5 dhe 6.

Çfarë ndodh me njeriun kur Zoti “vdes”? Për Friedrich Nietzsche-n, vdekja e Zotit—e kuptuar si humbja e besimit në figurën transhendente të Zotit të krishterë, që për shekuj ka shërbyer jo vetëm si themel i rendit moral, por edhe si bazë antropologjike e qytetërimit perëndimor—përbën një tronditje të thellë dhe hap rrugën për ripërcaktimin e asaj se çfarë mund të jetë qenia njerëzore. Nëse Zoti i krishterë nuk është më autoriteti përfundimtar, atëherë, për pasojë, as njeriu nuk mund të mbetet ai që është —i krijuar “sipas shëmbëlltyrës së Tij.”

Në këtë kontekst, kritika e Nietzsche-s ndaj teizmit të krishterë nuk duhet kuptuar thjesht si një polemikë e zakonshme kundër religjionit, por para së gjithash si një revoltë ndaj një antropologjie të caktuar, të cilën ai e konsideronte dëmtuese. Sipas tij, njeriu evropian i shekullit XIX, i formësuar nën ndikimin e gjatë të moralit të krishterë, është bërë një qenie e dobësuar dhe e shkëputur nga instinktet jetësore; prandaj, ai duhet zëvendësuar.

Ky është edhe objektivi i kësaj pjese të tretë të studimit tonë: të zbulojmë se cili është, sipas Nietzsche-s, lloji i ri që duhet të zërë vendin e “njeriut” të krishterimit. Përgjigjja që ofron filozofi gjerman është e qartë: njeriu duhet të zëvendësohet nga Mbinjeriu (gjerm. Übermensch)^[1].

Përpara se të kalojmë në analizën e kësaj figure qendrore të filozofisë së Nietzsche-s, është e nevojshme të ndalemi më parë te nocioni që ai e quan “njeriu fisnik” — një lloj i veçantë, i cili, ndonëse gjendet mes njerëzve të zakonshëm, dallohet prej tyre për shkak të potencialit që mbart për t’u shndërruar në Mbinjeri.

Njeriu Fisnik

Në mendimin e Nietzsche-s, ekzistojnë disa karakteristika që përkufizojnë njeriun fisnik dhe që, në këtë mënyrë, i japin atij mundësinë për të tejkaluar gjendjen aktuale njerëzore.

Së pari, Nietzsche e përshkruan njeriun fisnik si një qenie “më e ftohtë [se qenia njerëzore e zakonshme], më e fortë, më pak hezituese dhe pa frikë nga opinioni.”^[2] Për të, madhështia është e lidhur ngushtë me rritjen në “thellësi dhe tmerr,” dhe paralajmëron se: “Nuk duhet dëshiruar njëra pa tjetrën.”^[3] Në moralin e krishterë, madhështia lidhet me virtyte si mëshira, butësia, përulësia dhe kujdesi për të dobëtin, ndërsa për Nietzsche-n ajo lidhet me forcën dhe ftohtësinë ndaj të tjerëve.

Së dyti, sipas Nietzsche-s, njeriu fisnik karakterizohet nga egoizmi. Ai shkruan: “Duke rrezikuar të mos pëlqehem nga veshët e pafajshëm, propozoj këtë: egoizmi i përket natyrës së një shpirti fisnik.”^[4] Për Nietzsche-n, jeta e njeriut fisnik nuk është e udhëhequr nga vetëflijimi, por nga vetë-afirmimi. Ai nuk e sheh veten si të thirrur për t’u sakrifikuar në shërbim të të tjerëve; përkundrazi, ai afirmon individualitetin e vet dhe vë në qendër të ekzistencës së tij vullnetin për pushtet.

Në kontrast me egoizmin e njeriut fisnik — që për Nietzsche-n duhet kuptuar si një formë e thellë vetëdashurie — qëndron koncepti i krishterë i dashurisë për tjetrin. Nietzsche e kritikon ashpër jo vetëm pritshmërinë për t’u dashur nga të tjerët, por edhe dhembshurinë e treguar ndaj tyre. Për kërkesën për dashuri nga të tjerët, ai shkruan: “Ju nuk mund të duroni vetveten dhe nuk e doni mjaftueshëm veten; tani doni të joshni të afërmin që të dojë, dhe pastaj të zbukuroni veten me gabimin e tij.”^[5] Sipas Nietzsche-s, individi që nuk e do vetveten përpiqet të mbushë zbrazëtinë e tij të brendshme përmes dashurisë së tjetrit—një dashuri që nuk buron nga vlera reale, por nga ndjenja e keqardhjes. Ky individ nuk e afirmon veten nga një pozicion dinjiteti dhe vetërespekti, por kërkon të ndërtojë identitetin e tij mbi mëshirën e tjetrit. Pikërisht këtë Nietzsche e quan “të zbukurosh veten me gabimin e tjetrit,” ku “gabimi” është keqardhja që, në këtë rast, shërben vetëm për të maskuar mungesën e dashurisë për veten.

Problemi nuk qëndron vetëm në pritshmërinë për të marrë dhembshuri nga të tjerët, por edhe në aktin e ofrimit të saj. Sipas Nietzsche-s, në të dyja rastet mund të dallohet mungesa e shpirtit fisnik. Ai shkruan, “Keqardhja është ndjenja më e pëlqyeshme ndër ata që kanë pak krenari dhe asnjë perspektivë për ndonjë fitore të madhe”^[6]

Sipas Nietzsche-s, ata që nuk zotërojnë forcën e vullnetit janë “shpirtra të vegjël”, të cilët “janë të destinuar të jenë të nënshtruar nga natyra dhe të sakrifikojnë veten” për njeriun fisnik.^[7] Kjo mënyrë të menduari nënkupton një renditje hierarkike të natyrshme mes njerëzve, në të cilën individët fisnikë – që karakterizohen nga egoizmi, vendosmëria dhe forca e vullnetit – qëndrojnë në krye. Ndërsa “shpirtrat e vegjël”, të cilët karakterizohen nga keqardhja dhe dobësia, zënë një vend të ulët në këtë rend, duke ekzistuar në funksion të të parëve. Ky pozicion filozofik i Nietzsche-s sugjeron se fisnikëria e vërtetë përcaktohet jo vetëm nga vetëdija për vlerën individuale, por edhe nga dëshira dhe aftësia për të udhëhequr e nënshtruar të tjerët. Ky dimension i mendimit të tij do të trajtohet më gjerësisht në pjesët pasuese të këtij studimi.

Së treti, sipas Nietzsche-s, njeriu fisnik karakterizohet nga pavarësia ndaj standardeve të jashtme. Nietzsche shkruan: “Njeriu i tipit fisnik e përjeton veten si përcaktues të vlerave; nuk ka nevojë për miratim; gjykon se ‘ajo që më dëmton mua, është e dëmshme në vetvete’; ai është krijues vlerash.”^[8] Me fjalë të tjera, fisniku është ai që gjykon sipas kritereve që i përcakton vetë. Kjo qasje përbën një shkëputje të thellë nga morali dominues i kohës së tij, i ndikuar nga tradita e krishterë, e cila mëson se e keqja morale është objektive dhe, për rrjedhojë, ka vlefshmëri universale që zbatohet në mënyrë të barabartë për të gjithë njerëzit. Përkundrazi, njeriu fisnik i Nietzsche-s e përcakton të mirën dhe të keqen në mënyrë autonome, bazuar vetëm në përvojën dhe nevojat e veta personale.

Në shkrimet e Nietzsche-s nuk është lehtë të përcaktohet nëse fisnikëria është një tipar i lindur apo një cilësi që duhet kultivuar. Në disa raste, ai sugjeron se disa individë janë natyrshëm “shpirtra të vegjël” të cilët, për shkak të vetë natyrës së tyre, “nuk mund të zotërojnë madhështi” dhe, për pasojë, janë të përshtatshëm vetëm për t’iu nënshtruar fisnikut.^[9] Megjithatë, në shkrime të tjera, ai lë të kuptohet se madhështia mund të kultivohet dhe të zhvillohet tek qeniet njerëzore.^[10] Ky ambiguitet mund të shpjegohet nëse pranohet se vetëm ata me predispozita të caktuara (ata që kanë një shpirt fisnik) mund ta kultivojnë fisnikërinë, ndërsa “shpirtrat e vegjël” janë të destinuar të mbeten të nënshtruar.

Nietzsche aludon se fisnikëria mund të mos jetë thjesht çështje shpirti, por edhe një karakteristikë e ndikuar nga përkatësia racore.^[11] Te Vullneti për pushtet ai shkruan në mënyrë provokuese: “Vetëm shpirti nuk mjafton për ta bërë dikë fisnik; përkundrazi, duhet të ketë diçka që e fisnikëron shpirtin — çfarë kërkohet atëherë? Gjak?”^[12] Në kontekstin më të gjerë të këtij fragmenti, Nietzsche sugjeron se disa cilësi të trashëguara — si ato që ai i atribuonte racës së grekëve të lashtë — mund të kontribuojnë në formimin e një shpirti më të lartë, më fisnik.^[13]

Njeriu fisnik kundrejt njeriut të turmës

Në filozofinë e Nietzsche-s, njeriu fisnik qëndron në kontrast të thellë me njeriun e turmës, i cili njihet edhe si njeriu i mirë, njeriu i ressentiment-it (ose njeriu me mëri / der Mensch des Ressentiments)),^[14] dhe njeriu i fundit. Këto dallime nxjerrin në pah ndryshimet themelore mes dy tipeve të individëve në vështrimin e Nietzsche-s.

Sipas Nietzsche-s, njeriu i turmës karakterizohet nga mediokriteti, pasiviteti dhe varësia ndaj miratimit të jashtëm. Ai shprehet: “Kafsha e turmës nuk ka krenari, as kapacitet për fitore të mëdha, as të ardhme.”^[15] Ky lloj njeriu përcaktohet nga tipare si përulësia, vetëflijimi dhe mëshira — cilësi që Nietzsche i lidh me dobësinë. Sipas tij, këto vlera shtypin potencialin individual dhe çojnë në mediokritet. Njeriu i turmës jeton në atë që Nietzsche e quan “morali i skllavit,” ku ai i nënshtrohet vlerave të imponuara nga të tjerët, duke pranuar në mënyrë pasive një moral që shtyp forcën dhe krijimtarinë. Ky moral i skllavit për Nietzsche-n është produkt i dobësisë dhe shërben për të mbajtur njeriun fisnik nën kontroll, duke mësuar të dobëtit të ndjejnë krenari për përulësinë e tyre. Veprimet e njeriut të turmës motivohen nga dëshira për rehati dhe pranueshmëri, duke u përshtatur me normat shoqërore në vend që të afirmojë individualitetin e tij.

Nietzsche thellon kritikën e tij ndaj njeriut të turmës përmes konceptit të ressentiment-it — një term që ai përdor për të përshkruar sistemin moral që lind nga mëria e të dobëtit ndaj të fuqishmit. Ai shprehet: “Duhet të pyesim se kush është në të vërtetë i lig në kuptimin e moralit të ressentiment-it. Përgjigjja e prerë është: … njeriu fisnik, i fuqishëm, dominues, por i përpunuar, i interpretuar dhe i perceptuar nga sytë helmuese të ressentiment-it.”^[16]  

Për Nietzsche-n, njeriu me mëri ose njeriu i ressentiment-it i percepton forcën dhe pushtetin si të liga, jo për shkak të ndonjë tipari të qenësishëm negativ që këto mbartin, por si pasojë e zilisë dhe hidhërimit që ushqen ndaj atyre që i zotërojnë. Kjo gjendje lind nga paaftësia për t’u përballur drejtpërdrejt me burimin real të vuajtjes, duke çuar fillimisht në shtypjen e ndjenjave negative dhe më pas në transformimin e tyre në një sistem të ri vlerash. Brenda këtij sistemi, cilësi të tilla si dobësia, përulësia, nënshtrimi dhe vetëflijimi përshkruhen si virtyte të larta, ndërkohë që forca, sundimi dhe afirmimi i vullnetit individual—të mishëruara në figurën e njeriut fisnik—stigmatizohen si vese. Ky përmbysje vlerash përbën thelbin e asaj që Nietzsche quan “morali i skllevërve”.

Sipas Nietzsche-s, njeriu i mirë është produkt i moralit të ressentiment-it. Ai është “i mirë” në kuptimin që jeton për t’u shërbyer të dobëtëve, të varfërve dhe atyre që vuajnë. Nietzsche shkruan: “Njeriu i mirë është ai që punon për të dobëtin, për të varfrin, për të vuajturin, për ata që nuk munden të ndihmojnë veten.”^[17] Ai e kritikon këtë lloj morali si të dëmshëm për individualitetin, duke argumentuar se ai e detyron individin të sakrifikojë potencialin e vet për madhështi në funksion të të tjerëve. Njeriu i mirë, sipas kësaj logjike, ndodhet në kundërshti të thellë me njeriun fisnik, për të cilin qëllimi është “të krijojë diçka të re dhe një virtyt të ri”, ndërsa “të mirët dëshirojnë të vjetrën dhe ruajtjen e së vjetrës.”^[18] Në këtë kontrast, Nietzsche demaskon moralin e njeriut të mirë si një mekanizëm konservues, që mbron status quo-në morale dhe pengon afirmimin krijues të njeriut të fuqishëm.

Njeriu i fundit është një tjetër figurë simbolike që, sipas Nietzsche-s, përfaqëson rënien e njerëzimit në mediokritet. Ai është produkti përfundimtar i mentalitetit të turmës — një qenie që ka shpikur “lumturinë”, por vetëm në kurriz të vitalitetit dhe madhështisë. Nietzsche shkruan: “Njeriu i fundit është ai që thotë: ‘Unë nuk do ta ndryshoj botën,’ dhe jeton i kënaqur në rehati dhe vetëkënaqësi, duke kërkuar vetëm kënaqësi personale dhe siguri.”^[19] Njeriu i fundit mishëron zbehjen e potencialit njerëzor dhe përfaqëson të kundërtën e njeriut fisnik, i cili përpiqet të kapërcejë kufizimet e turmës dhe të krijojë vlera të reja.

Ideali që Nietzsche përdor për të përshkruar mishërimin më të plotë të fisnikërisë është Übermensch-i, të cilin do ta shqyrtojmë më poshtë.

Ideali i Mbinjeriut

Übermensch-i (Mbinjeriu) zë një vend qendror në vizionin e Nietzsche-s për të ardhmen e njerëzimit, duke përfaqësuar fazën e ardhshme të evolucionit njerëzor. Nietzsche e konsideron njeriun si një fazë kalimtare, një “urë” drejt shfaqjes së një tipi më të lartë qenieje.^[20] Ai shkruan: “Njeriu nuk është një qëllim, por vetëm një rrugë, një episod, një urë, një premtim i madh…”^[21] Në veprën Vullneti për Pushtet, Nietzsche shkruan: “Jo ‘njerëzimi’, por Mbinjeriu është qëllimi!”^[22] Sipas tij, Mbinjeriu qëndron në kontrast të thellë me njeriun. Ky i fundit përshkruhet si një sëmundje dhe, për pasojë, shndërrohet për Mbinjeriun në një “objekt talljeje” dhe një “turp të dhimbshëm.”^[23] Në këtë kuptim, Mbinjeriu paraqitet si kundërhelmi ndaj kësaj “sëmundjeje”.

Sipas Nietzsche-s, toka deri më sot u ka përkitur njerëzve të zakonshëm, por ai priste me padurim ditën kur ajo do t’u përkiste Mbinjerëzve.^[24] Ai shkruan: “Mbinjeriu le të bëhet kuptimi i tokës. Mos i besoni atyre që ju mësojnë shpresa të përtejbotshme.”^[25] Pra, Mbinjeriu i Nietzsche-s është thellësisht i rrënjosur në këtë botë dhe përqendrohet në krijimin e kuptimit vetëm këtu dhe tani, duke refuzuar premtimin për vazhdimësinë e ekzistencës pas vdekjes, ashtu siç e shpall krishterimi.

Në autobiografinë e tij, Nietzsche e përshkruan Mbinjeriun në këtë mënyrë:

Fjala ‘Mbinjeri’, si emërtim i një tipi arritjeje të epërme, në kundërvënie me njerëzit ‘modernë’, me njerëzit ‘të mirë’, me të krishterët dhe nihilistët e tjerë—një fjalë në gojën e Zarathustrës, asgjësuesit të moralit, që bëhet një fjalë tejet meditative—është keqkuptuar pothuajse gjithkund me pafajësinë më të madhe, pikërisht në kuptimin e atyre vlerave që Zarathustra duhej t’i përmbyste: pra, si një tip ‘idealist’ i një njeriu më të lartë, gjysmë ‘shenjtor’, gjysmë ‘gjeni’. ^[26]

Në këtë pasazh, Nietzsche shpreh indinjatë dhe zhgënjim që ideali i tij më i thellë – Übermensch-i – që në kohën kur ai ishte ende gjallë, ishte keqinterpretuar në mënyrën më naive. Në vend që të shihej si një përmbysje rrënjësore e vlerave morale të kohës, ai ishte interpretuar si një lloj njeriu “më i mirë”, “më i lartë”, “gjysmë shenjtor, gjysmë gjeni” – pra si një vazhdim ose përmirësim, e jo si një kundërvënie ndaj atyre vlerave. Me fjalë të tjera, Nietzsche trembet se figura e Mbinjeriut – e menduar prej tij si një kryengritje radikale kundër moralit tradicional – po zbutej, idealizohej dhe moralizohej, duke u kthyer në një version më “i pranueshëm” për ndërgjegjen njerëzore të kohës. Siç kam argumentuar në hyrjen e këtij studimi, kjo prirje për ta interpretuar Nietzsche-n në një mënyrë që e bën më të pranueshëm për sensibilitetet morale dhe kulturore të kohës vazhdon ende sot. Pikërisht ajo që ai kishte frikë se do të ndodhte, ndodhi që gjatë jetës së tij dhe vijon ende. Nietzsche na bënë thirrje që ta kuptojmë Mbinjeriun në një mënyrë më të drejtëpërdrejtë dhe më radikale sesa jemi të gatshëm ta pranojmë.

Nietzsche pohon se arsyeja kryesore pse ai propozoi Mbinjeriun si zëvendësim për njeriun është se, sipas tij, njeriu i krishterë nuk përfaqëson përparimin, por përkundrazi rënien e njerëzimit. Ai shkruan:

Sot nuk shohim asgjë që dëshiron të rritet në madhështi; dyshojmë se gjithçka thjesht do të vazhdojë të degjenerohet, duke u bërë më e hollë, më e butë, më e zgjuar, më komode, më mediokre, më indiferente… më e krishterë – s’ka dyshim se njeriu po bëhet “më i mirë” gjithnjë e më shumë…Pikërisht këtu qëndron fati i Europës: duke humbur frikën nga njeriu, kemi humbur gjithashtu dashurinë për të, respektin për të, shpresën në të – madje edhe vullnetin për të qenë njeri. Pamja e njeriut tashmë na lodh – çfarë është nihilizmi sot, nëse jo kjo…? Jemi të lodhur nga njeriu.^[27]

Vërejmë se termi “më i mirë” përdoret nga Nietzsche në mënyrë thellësisht ironike. Ajo që shoqëria moderne dhe morali i krishterë e konsiderojnë si përparim të njerëzimit, është në fakt, sipas tij, një rënie drejt dobësisë, zbutjes dhe tërheqjes nga jeta. Njeriu “po bëhet më i mirë” vetëm në kuptimin që po bëhet më i bindur, më i përulur, më i rehatshëm – më i krishterë. Übermensch-i, përkundrazi, nuk është thjesht një përmirësim i njeriut ekzistues, por një përmbysje rrënjësore e drejtimit në të cilin ka rrëshqitur njerëzimi. Ai përfaqëson fuqinë, vetëvendosjen, afirmimin e jetës dhe kapërcimin e moralit të zbutjes. Në vend të idesë “i mirë” në kuptimin e krishterë (i përulur, i mëshirshëm, i nënshtruar), për Nietzsche-n “i mirë” është ai që mishëron madhështinë njerëzore: siç e përkufizon Philippa Foot, “lloji i njeriut ‘të fortë’, ‘të rafinuar’, ‘fisnik’ dhe me ‘ndjeshmëri të hollë’ – një shpirt i lirë dhe i gëzuar, që i nënshtrohet disiplinës më të rreptë, por nuk pranon asnjë rregull të imponuar nga të tjerët.”^[28]

Në këtë kuptim, Mbinjeriu nuk është përmirësimi i njeriut të moralshëm, por zëvendësimi i tij. Ai shënon fundin e procesit të zbutjes, të nënshtrimit dhe të moralizimit të njeriut, një proces që Nietzsche e konsideron si rrënim antropologjik. Mbinjeriu vjen jo për të ndrequr njeriun, por për ta kapërcyer atë—jo për të shpëtuar njerëzimin siç është, por për të krijuar një lloj të ri njeriu.

Filozofi Frederick Copleston përmbledh mendimin e Nietzsche-s mbi Mbinjeriun në mënyrë të tillë:

Mund të thuhet, ndoshta, se [Mbinjeriu] përfaqëson konceptin e zhvillimit dhe të integrimit më të lartë të mundshëm të fuqisë intelektuale, qëndrueshmërisë së karakterit dhe forcës së vullnetit, pavarësisë, pasionit, ndjeshmërisë estetike dhe forcës fizike. Ai do të ishte një njeri thellësisht i kulturuar, i stërvitur në të gjitha zotësitë trupore, tolerant jo prej dobësie, por prej force, që nuk konsideron asgjë si të ndaluar përveç dobësisë—qoftë ajo e maskuar si “virtyt”, qoftë si “ves”. Ai është njeriu që është bërë plotësisht i lirë dhe i pavarur, dhe që pohon jetën dhe gjithësinë në tërësinë e tyre.^[29]

Për të ilustruar cilësitë e Mbinjeriut, Nietzsche shpesh i referohet figurave historike që, sipas tij, mishërojnë një shpirt të lartë fisnikërie, forcë karakteri dhe vullnet për të dominuar. Cezari, Napoleoni, Goethe, Leonardo da Vinçi, Voltaire, Aristofani, Homeri, dhe në mënyrë të veçantë vetë Nietzsche,^[30] përmenden si përfaqësues të këtij ideali. Napoleoni, për shembull, përshkruhet si “ideali fisnik vetë i bërë mish, një sintezë midis përbindëshit [Unmensch] dhe Mbinjeriut [Übermensch]”,^[31] ndërsa Cesare Borgia, figura historike dhe frymëzimi i Princit të Machiavelli-t, përmendet si një tjetër shembull i afërt me Mbinjeriun.^[32] Te Ecce Homo, Nietzsche fantazon një figurë të Mbinjeriut që përftohet nga bashkimi i Cezarit romak me shpirtin e Krishtit; ose nga shkrirja e Goethe-s dhe Napoleonit në një të qenie të vetme; apo edhe si një manifestim tokësor i perëndisë epikuriane.^[33] Madje edhe Manfredi i Byron-it përmendet si një karakter që, sipas Stephen N. Williams, “të paktën prek kufijtë e Mbinjeriut.”^[34] Këto figura mishërojnë Vullnetin për Fuqi—parimin themelor që qëndron në themel të Mbinjeriut—dhe shërbejnë si modele të forcës, vitalitetit dhe vetëvendosjes, cilësi që, sipas Nietzsche-s, janë të domosdoshme për krijimin e vlerave të reja.

Ardhja e Mbinjeriut

Përpara se të shqyrtojmë se çfarë do të sjellë ardhjen e Mbinjeriut, duhet të sqarojmë më parë çfarë nuk do ta sjellë atë. Mbinjeriu nuk është produkt i evolucionit në kuptimin darvinist të termit. Siç është argumentuar më herët, Nietzsche e refuzon konceptin e përzgjedhjes natyrore, sepse, sipas tij, nuk është aspak e vërtetë që në përballjen për mbijetesë janë gjithmonë speciet më të dobëta që vuajnë dhe zhduken, ndërsa të fortët dhe të talentuarit vazhdojnë të përsosen. Përkundrazi, sipas tij, “Në luftën për ekzistencë, rastësia i shërben njëlloj si të dobëtit ashtu edhe të fortit; shpesh është dinakëria ajo që mbizotëron mbi forcën.”^[35]  Në këtë kuptim, Nietzsche nuk sheh asnjë garanci që historia do të çojë vetvetiu në lindjen e Mbinjeriut. Ai nuk është rezultat i një progresi të verbër natyror. Nëse, pra, Mbinjeriu nuk vjen si fryt i përzgjedhjes natyrore, atëherë çfarë do ta sjellë atë?

Për Nietzsche-n, që Mbinjeriu të shfaqet dhe të mbijetojë, duhen “kushte të ndryshme nga ato të njeriut të zakonshëm.”^[36] Sipas tij, kërkohet një ndryshim rrënjësor në klimën shpirtërore dhe filozofike. Thomas Mann e përmbledh këtë transformim duke thënë: “Është e domosdoshme, para së gjithash, të ndryshohet klima shpirtërore, të krijohet një ndjeshmëri e re për vështirësitë dhe fisnikërinë e ndjeshmërisë njerëzore, një filozofi themelore dhe gjithëpërfshirëse prej së cilës askush nuk përjashton veten, të cilën secili, në thellësi të vetes, e njeh si gjykatësin e tij suprem.”^[37]

Sipas Mann-it, një nga kushtet që Nietzsche parashtron për ardhjen e Mbinjeriut është zëvendësimi i idesë së një gjykatësi suprem mbi njeriun me vetë njeriun. Kjo nënkupton se Zoti—si autoritet moral dhe metafizik absolut—duhet të “vdesë”, që Mbinjeriu të mund të lindë. Në të vërtetë, Nietzsche e pranon hapur se vdekja e Zotit është kushti që hap rrugën për ardhjen e Mbinjeriut. Ai shpall: “Tani Zoti është i vdekur… ne duam që Mbinjeriu të jetojë.”^[38]

Në optikën e Nietzsche-s, Mbinjeriu nuk mund të bashkekzistojë me Zotin e krishterë. Ky i fundit përfaqëson një autoritet moral të jashtëm, që përcakton vlerat me të cilat duhet të jetojë njeriu. Por Mbinjeriu, sipas tij, duhet të jetë vetë krijuesi i vlerave, jo një qenie që i nënshtrohet urdhërimeve të jashtme. Te Kështu foli Zarathustra, Nietzsche shkruan: “Zoti është një supozim; por unë dua që supozimet tuaja të mos shkojnë përtej vullnetit tuaj krijues. A mund të krijonit një zot? Atëherë mos më flisni për ndonjë zot. Por fare mirë ju mund të krijoni Mbinjeriun.”^[39] Ky pasazh shpreh qartë bindjen e Nietzsche-s se autoriteti i jashtëm hyjnor duhet zëvendësuar me një vullnet krijues njerëzor, dhe se qëllimi i këtij vullneti nuk është ndërtimi i një zoti të ri, por krijimi i një njeriu të ri—Mbinjeriut.

Me fjaë të tjera, ekzistenca e Zotit, me ligjet e tij të fiksuara morale, pengon shfaqjen e Mbinjeriut. Vetëm në një botë ku Zoti është “i vdekur”, ku njerëzimi është i çliruar nga autoriteti hyjnor, mund të lindë një qenie që krijon vetë kuptimin e ekzistencës dhe vlerat e veta. Në thelb, për Nietzsche-n, Mbinjeriu është një Antikrisht—një “pushtues i Zotit.”^[40]

Nietzsche pranon se i ka dhënë Zarathustrës (personazhit të tij letrar), autoritetin për të formësuar Mbinjeriun, duke e përdorur njerëzimin si materialin e parë, si lëndën e papërpunuar. Ai shkruan: “Njeriu është për të [Zarathustrën] një material i paformë, një gur i shëmtuar që ka nevojë për një skulptor.”^[41] Në këtë mënyrë, Zarathustra merr përsipër detyrën për të skalitur dhe përsosur njerëzimin, duke e ngritur atë përtej gjendjes së tij aktuale. Njëkohësisht, Zarathustra mishëron vetë idealin e Mbinjeriut, të cilin Nietzsche e paraqet si synimin më të lartë për racën njerëzore. Ai shpall:“Ju shikoni lart kur ndieni nevojën për lartësi. Kurse unë shikoj poshtë, sepse jam i lartësuar.”^[42] Në këtë kontekst, Zarathustra është njëkohësisht skulptori dhe modeli i Mbinjeriut. Ai jo vetëm që zotëron fuqinë krijuese, por edhe mishëron vetë atë që njerëzit duhet të arrijnë për t’u bërë Mbinjerëz. Në thelb, Zarathustra merr rolin e Krijuesit, duke zënë pozitën hyjnore që tradicionalisht i është atribuar Zotit. Ashtu si Zoti i krishterë krijoi njeriun sipas imazhit të tij, edhe Zarathustra krijon Mbinjeriun sipas imazhit të vet.

Si përfundim, në kontrast të thellë me “njeriun e fundit”, “njeriun e mirë” apo njeriun e krishterë—të gjithë, sipas Nietzsche-s, përfaqësues të një njerëzimi të zbutur, të dobësuar dhe që jeton për tjetrin dhe jo për veten—ideali i Mbinjeriut mishëron pikërisht të kundërtat e tyre: individualizmin, forcën dhe vullnetin për pushtet. Në këtë kuptim, Mbinjeriu i Nietzsche-s nuk përfaqëson thjesht një antropologji të modifikuar pjesërisht, por një antropologji të rikonceptuar rrënjësisht. Thirrja e tij nuk është për të qenë “më shumë njeri”, por për ta kapërcyer njeriun ekzistues. Prandaj, për të propozuar Mbinjeriun, Nietzsche duhet të paraqitet si braktisës i njeriut, madje si një anti-njeri.

Në shkrimin e ardhshëm do të shqyrtojmë në mënyrë të veçantë se si, sipas Nietzsche-s, vlerat e krishtera e kanë dobësuar njeriun dhe, njëkohësisht, pengojnë ardhjen e Mbinjeriut.

 

© 2025 Kaon Serjani. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi në kopertinë është përpunuar me Midjourney.

---

^[1] Termi gjerman Übermensch zakonisht përkthehet në shqip si Mbinjeri. Përbërësit gjuhësorë janë të qartë: fjala über nënkupton “mbi” ose “përtej”, ndërsa Mensch do të thotë “njeri”. Në këtë mënyrë, përkthimi fjalë për fjalë si “Mbinjeri” është i përshtatshëm dhe, për këtë arsye, mbetet më i përdoruri në literaturën shqipe mbi Nietzsche-n. Megjithatë, edhe pse nuk është përdorur deri tani në literaturën shqipe (në dojenin time), një përkthim alternativ si “Përtejnjeri” mund të ndihmonte për të pasqyruar më qartë nuancën që Nietzsche synon të shprehë në këtë koncept. Sidoqoftë, termi “Mbinjeri” mbetet forma standarde dhe, në vijim të këtij studimi, do të përdoret ky përkthim. Duhet theksuar se varietete dhe ndryshime në përkthimin e Übermensch gjenden edhe në gjuhë të tjera. Për shembull, përkthyesi i njohur i veprave të Nietzsche-s në anglisht Walter Kaufmann, e ka përkthyer termin Übermensch si “Overman” (Mbinjeri). Shih The Portable Nietzsche, f. 103–439. , f. 103–439). Ndërkaq, përkthyes më të vonshëm, si R.J. Hollingdale e përkthejnë këtë term si “Superman” (Njeri i epërm). Shih R. J. Hollingdale, Nietzsche: The Man and His Philosophy, rev. ed. (New York: Cambridge University Press, 1999), faqet 102, 104,138,143, 145, 162,191, dhe 202.

^[2] Nietzsche, The Will to Power, f. 505.

^[3] Po aty, 531

^[4] Po aty, 405.

^[5] Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra, f. 173.

^[6] Nietzsche, Gay Science, aforizma 13, f. 88.

^[7] Nietzsche, Beyond Good and Evil, f. 405.

^[8] Po aty, 395.

^[9] Nietzsche, The Will to Power, f. 514. Pjerrësia i shkronjave është në origjinal.

^[10] Po aty, 531.

^[11] Duhet theksuar se ekziston një debat i madh nëse Nietzsche ka qenë apo jo anti-semit. Për këtë, shiko kapitullin mbi “Nietzsche dhe nazistët” në veprën e Crane Brinton, Nietzsche (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1941), faqe 200-231. Po ashtu, shiko edhe Weaver Santaniello, Nietzsche, God, and the Jews: His Critique of Judeo-Christianity in Relation to the Nazi Myth (Albany: State University of New York Press, 1994). Studiuesi hebre Yirmiyahu Yovel ka pohuar se megjithëse kritika e Nietzsche-s shprehet në terma që tingëllojnë si anti-semitizëm, në fakt ai nuk ishte anti-semit. Sipas Yovel, kritika e Nietzsche-s ndaj Judaizmit (si do të shpjegohet më vonë) nuk ishte drejtuar kundër hebrenjve si individë apo si një grup konkret “por ndaj Judaizmit si një kategori gjenelogjike të ngulitur brenda Krishterimit. Dhe ai nuk lejon që kritika e tij ndaj Judaizmit të lashtë priftëror të shfaqet si një qëndrim negativ ndaj hebrenjve bashkëkohorë.” Ai vazhdon, “Ndërsa anti-semitët i akuzojnë hebrenjtë për vrasjen e Krishtit, Nietzsche i qorton ata për lindjen e tij.” Por ai nuk ka ndjenja negative ndaj hebrenjve bashkëkohorë. Kujdesi i tij ishte gjenelogjia e moralit, jo gjendja e hebrenjve të kohës së tij.” Yirmiyahu Yovel, “Nietzsche, hebrenjtë dhe Ressentiment,” në Nietzsche, Genealogy, Morality: Essays on Nietzsche’s Genealogy of Morals, red. Richard Schacht (Berkeley: University of California Press, 1994), f. 228-229. Në fakt, mund të argumentohet se Nietzsche jo vetëm që nuk ishte anti-semit, por edhe se ishte një anti-anti-semit. Ai shkruante se, për t’i lejuar hebrenjtë të ndërprisnin jetën nomade dhe të integroheshin në Europë, “do të ishte e dobishme dhe e drejtë të përziheshin nga vendi [Gjermania] ata që bërtasin kundër hebrenjve.” Arsyeja që ai e vlerësonte hebrenjtë ishte sepse i konsideronte fisnikë, dhe kjo do t’i ndihmonte në qëllimin e tij, që ishte “kultivimi i një kaste të re që do të sundojë Europën.” Nietzsche, Beyond Good and Evil, f. 379. Megjithatë, pavarësisht bindjeve të Nietzsche-s rreth hebrenjve, kjo nuk do të thotë që filozofia e tij nuk ka ndikuar në ideologjinë naziste. Por kjo është një temë që nuk mund ta trajtojmë në këtë shkrim.

^[12] Nietzsche, The Will to Power, f. 496.

^[13] Po aty, 293.

^[14] Termi ressentiment, i huazuar nga frëngjishtja, përdoret në filozofi për të përshkruar një ndjenjë të fshehur dhe të qëndrueshme mërie, inati ose pakënaqësie, e cila lind si reagim ndaj përjetimit të inferioritetit ose padrejtësisë. Duke marrë parasysh konceptin e Nietzsche-s, shprehja “njeriu i ressentiment-it” mund të përafrohet në shqip me “njeriu me mëri”. Për këtë përcaktim i jam mirënjohës përkthyesit nga frëngjishtja, profesor Ilia Lëngut, me të cilin u konsultova gjatë hartimit të këtij shkrimi.

^[15] Nietzsche, The Antichrist, f. 589.

^[16] Nietzsche, On the Genealogy of Morality, f. 24.

^[17] Nietzsche, Beyond Good and Evil, f. 158.

^[18] Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra, f. 156.

^[19] Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra, f. 130.

^[20] Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra, f. 127.

^[21] Nietzsche, On the Genealogy of Morality, f. 62.

^[22]  Nietzsche, The Will to Power, 519.

^[23] Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra, f. 130, 142, 124.

^[24] Po aty, 127.

^[25] Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra, f. 125.

^[26] Nietzsche, Ecce Homo, “Pse Shkruaj Libra kaq të Mirë”, Seksioni 1, f. 717.

^[27] Nietzsche, On the Genealogy of Morality, f. 27.

^[28] Foot, “Nietzsche’s Immoralism,” f. 6.

^[29] Copleston, A History of Philosophy, f. 414.

^[30]  Nietzsche, The Will to Power, f. 205; Nietzsche, Ecce Homo, f. 739.

^[31] Nietzsche, On the Genealogy of Morality, f. 36. Pjerrësia i shkronjave është në origjinal.

^[32]  Nietzsche, Ecce Homo,  “Pse Shkruaj Libra kaq të Mirë”, Seksioni 1, f. 717.

^[33] Copleston, A History of Philosophy, f. 414.

^[34] Williams, The Shadow of the Antichrist, f. 33.

^[35] Nietzsche, The Will to Power, f. 362.

^[36] Nietzsche, The Will to Power, f. 643.

^[37] Mann, “Nietzsche’s Philosophy,” f. 369.

^[38] Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra, f. 399.

^[39] Po aty, 198.

^[40] Nietzsche, On the Genealogy of Morality, f. 71.

^[41] Nietzsche, Ecce Homo, Seksioni 8, f. 765.

^[42] Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra, f.152.