Boxing is the sport to which all other sports aspire.
George Foreman

Vdiq George Foreman, kampioni i madh i boksit; një personalitet i ndërlikuar. Predikator dhe biznesmen, pati dymbëdhjetë fëmijë nga pesë bashkëshorte: pesë djem dhe shtatë vajza. Të gjithë djemve u vuri emrat e vet: George Edward. Ka qenë dy herë kampion bote i peshës së rëndë, por famën e vërtetë e arriti pikërisht kur e humbi titullin (të parin). Ndodhi kundër Muhammad Alì-ut, në Kinshasa (Zaire), më 30 tetor 1974. Foreman-i vinte nga 40 fitore rresht (37 me KO). Alì vinte nga tre vjet skualifikim, i zhveshur edhe nga titulli kampion sepse kundërshtoi thirrjen nën armë. Kish bërë disa ndeshje demonstrative lart e poshtë, fitore jo të bujshme, ndonjë humbje spektakolare (me Norton-in, që i theu nofullën; me Fraizer-in…), për të cilat mori revansh, por me vështirësi. Bookmakers-at e jepnin fitoren e Foreman-it 7:1.

Sfidantët zbarkuan në vapën e Kinshasa-s muaj më parë, për t’u mësuar me klimën e nxehtë afrikane. Alì stërvitej pa dëshirë, pishman, një kros që organizoi, ku ftoi edhe shtypin e akredituar (Norman Mailer-i iu bashkangjit grupit që po vraponte) e la përgjysmë, i lodhur. Ama, Alì e kish paralajmëruar trainerin e vet, Angelo Dundee: “Kam një plan sekret!”. Kush ishte plani sekret i Muhammad Alì-ut? Jo si dhjetë vjet më parë kundër Sonny Liston-it: “Float like a butterfly, sting like a bee”, por krejt e kundërta. Në stërvitje Alì vihej në një cep të ringut dhe u kërkonte sparring partner-ve ta ngopnin me grushta sa të mundnin. Përthithte e magazinonte grushta, duke u përgatitur për varenë e çekiçat me të cilat do ta dëndte Foreman-i. Kish lindur ajo që në ligjërimin teknik u quajt rope-a-dope [budalla-në-litarë]. Ndërkohë, në konferenca shtypi dhe takime me gazetarët, Alì provokonte vazhdimisht kundërshtarin dhe yshtte, me elokuencën e tij, popullsinë vendase: Afrika u bë kokë e këmbë me të. Kështu, ditën e matçit, stadiumi me 60.000 spektatorë buçiste: “Alì bomaye!” [“Alì, vrite!”]. Dhe, në fakt, Alì e nisi dyluftimin ballëhapur, por pastaj dalëngadalë u tërhoq, sipas planit, i mbështetur litarëve të ringut, duke bërë kujdes të mbronte fytyrën nga goditjet, teksa gjithë ngërdheshje e përçmim shante e provokonte; gjëra të tipit: “Vetëm kaq, George?”, ose: “S’qëllon dot më fort?”. Dukej taktikë e gabuar, bile e kundërefektshme. Deri në sekondat e fundit të raundit të 8 kur, i tejlodhur nga grushtet pa fund që lëshonte majtas e djathtas, Foreman-i – siç thotë Norman Mailer-i në atë libër të mrekullueshëm për matçin që titullohet “The Fight” – po lëvizte “slow as a man walking up a hill of pillows.” Atëherë Alì i dha me të majtën një goditje anësore (left hook), që ia ngriti kokën Foreman-it aq sa t’i lëshonte fytyrës me të djathtën një të drejtpërdrejtë dërrmuese (right straight). KO. Thotë Mailer-i që Foreman-i “went over like a six-foot sixty-year-old butler who has just heard tragic news.”

Betejë sportive nga më të mëdhatë e historisë së sportit, “The Rumble in the Jungle” – kështu e quajtën – u ndoq nga gati 1 miliard e gjysmë spektatorë (25% e popullsisë botërore). Edhe në Shqipëri, nëpërmjet televizioneve të huaja. Unë “The Rumble in the Jungle” nuk mbaj mend ta kem parë, por “The Thrilla in Manila” (ndeshjen Alì-Fraizer) vitin pasardhës, po. Isha njëmbëdhjetë vjeç. Vajtëm me dajën tim të vogël (unë te skara e biçikletës së tij) në një apartament diku te Shallvaret për ta parë. Daja ishte i dhënë pas boksit. Kishte dy palë doreza në shtëpi; stërvitesha shpesh duke e qëlluar ose duke qëlluar thesin që kish varur në bodrum, derisa noçkat e gishtërinjve më dhembnin.

Daja jepte edukim fizik te “Petro Nini” dhe u bënte boks gjimnazistëve (programin e fizkulturës daja e vendoste vetë). Mirëpo qysh prej vitit 1964 boksi ishte shpallur sport i ndaluar në Shqipëri (arsyet nuk u morën vesh kurrë). Dikur dikush llapi, dhe dajën e thirrën në Komitet të Partisë. Kish vdekur edhe gjyshi asokohe, që ish i zoti t’ia priste hovin çdo goditjeje (nuk bëhej fjalë për goditje boksi, por për goditje tejet më të rënda: politike), kështu që mbaj mend që shqetësimi në familje rritej si baticë. Mirëpo Vojua (daja) i rregulloi punët, ama u detyrua t’i dorëzojë dorezat e boksit në Komitet (“Beno, dorëzova atë palën më të vjetër, kështu që mund ta vazhdosh stërvitjen”… dhe më shkeli syrin).

Pas kësaj humbjeje Foreman-i kaloi një depresion të rëndë dhe një krizë mistike që e mbajtën për vite në zgrip të jetës e larg boksit. Por në fund u bë tjetër njeri, më i epërm. Aq sa iu kthye ringut dhe më 1994 e rifitoi titullin kampion: kampioni më i vjetër i historisë së peshave të rënda. Dhe u bë një mik i mirë i ngadhënjyesit Alì. Mbante në shtëpi, si kujtim nga dhjetra betejat e tij në ring, të zmadhuar në një kornizë në mur vetëm një fotografi: shkrepjen e momentit kur Alì e hodhi në tapet. Sa dhembshuri kur e ndihmon ish-rivalin, të shkatërruar nga Parkinsoni, të ngjisë shkallët e podiumit për të tërhequr Oskarin për filmin më të mirë dokumentar, më 1996 në Los Angeles! Dokumentari ishte “When We Were Kings” – një portret i Muhammad Alì-ut njeri dhe sportist, që kulmon me betejën e Kinshasës.

Pak kohë para Foreman-it vdiq një tjetër kampion botëror që e lidhi famën e tij jo me fitoren e titullit, por pikërisht me humbjen e tij: rusi (sovjetiku) Boris Spaski. Përsëri, humbja e tij inkuadrohet në një nga matçet e tjera të pakta epike të historisë së sportit, i ashtuquajturi “Match of the Century”: finalja për titullin e Kampionit të Botës në shah që u mbajt nga 11 korriku deri më 3 shtator 1972 në Rejkjavik të Islandës dhe që sfidanti i Spaskit Bobby Fischer e fitoi 12,5 me 8,5. Edhe Spaski u bë një mik i mirë i rivalit të tij ngadhënjyes. Prekëse letra e tij e 10 gushtit 2004, drejtuar presidentit George W. Bush, ku e luste që ta tërhiqte urdhër arrestin për Fischer-in. Autoritetet amerikane nuk ia falnin kampionit thyerjen e embargos së OKB-së në ish-Jugosllavi me matçin që zhvilloi në Beograd pikërisht kundër Spaskit më 1992 dhe, më vonë, vrerin që volli kundër atdheut të tij mbas atentatit të Kullave Binjake:

[…]“Bobby and myself committed the same crime… Put sanctions against me also. Arrest me. And put me in the same cell with Bobby Fischer. And give us a chess set.”

George dhe Boris: dy nga protagonistët e dy prej matçeve më magjepsëse të së gjitha kohërave. E çuditshme! Dy humbësit e mëdhenj. Që na shpien të shohim analogji edhe në personalitetet e dy alter ego-ve të tyre fitues: Bobby Fischer dhe Muhammad Alì.

(c) 2025 Arben Dedja. Të gjitha të drejtat janë të autorit.