Një aforizëm që më doli përpara sot më tërhoqi vëmendjen, sepse më ndihmoi për ta përmbledhur – me një fjali – diçka që e mendoja prej kohësh:

Every society honors its live conformists, and its dead troublemakers

(Në shqip: Çdo shoqëri nderon konformistët e vet të gjallë dhe rebelët e vet të vdekur)

Thënia i atribuohej teoricienit kanadez të mediave Marshall McLuhan.

Ngaqë më pëlqeu, menjëherë shkova te quoteivestigator.com për ta verifikuar – hap i detyrueshëm sot, kur e sheh njeriu veten të rrethuar nga fabrikime, gënjeshtra dhe sajime.

Natyrisht thënia s’kish të bënte me Marshallin e mediave – dhe them “natyrisht” jo pse këtij s’mund t’i kish shkuar në mendje, por ngaqë sot atribuimi online është, si rregull, i gënjeshtërt.

I përkiste, në fakt, një gazetareje dhe publicisteje amerikane, Mignon McLaughlin, i nxjerrë nga libri i saj The Neurotic’s Notebook.

Sipas sajtit që citova më lart, kjo ngatërresë mund të ketë ardhur ngaqë në disa libra citatesh dhe aforizmash thëniet prej këtyre autorëve – McLuhan dhe McLaughlin – i gjen afër njëra-tjetrës, për arsye si me thënë alfabetike.

Thënies i mbetet forca dhe bukuria, edhe kur nuk vjen nga McLuhan-i; nuk është se i referohet drejtpërdrejt teorive të këtij për mediat. Autorja e saj, Mignon McLaughlin, ishte për mua e panjohur, dhe u desh një keq-atribuim, që të bëhesha kurioz për veprën e saj.

Jam ndërkohë i bindur se për shumë lexues, edhe të këtyre rreshtave, McLuhan dhe McLaughlin nuk janë më tepër se dy vend-mbajtës (placeholders).

Kultura është e pasur në thënie dhe grimca urtësie që mbijetojnë të lidhura pas një autori të rremë; njerëzit që apasionohen pas citateve dhe aforizmave e paskan – me sa duket – më të lehtë që t’ia bashkëlidhin këto dikujt tjetër nga autori burim.

Aq më tepër kur, për lexuesin mesatar, marrëdhënia e autorësisë mes Mignon McLaughlin-it dhe aforizmit më lart nuk do të thotë gjë.

Veçanërisht Interneti është i pasur në thënie, aforizma dhe poema që tërheqin pas vetes autorin e gabuar. Ndonjëherë, si në rastin e Borges-it, emri i autorit të supozuar mëton t’ia shtojë fisnikërinë citatit, çfarë më tregon që edhe vetë sjellësi nuk ndien siguri.

Ashtu Borges-i vihet të flasë me zërin e Paulo Coelho-s, tamam siç ia kërkon masa nazike e lexuesve sentimentalë.

Por le të kthehemi te aforizmi në krye:

Every society honors its live conformists, and its dead troublemakers

Duke supozuar se këtë herë autorja është identifikuar drejt, si Mignon McLaughlin; një emër që për shumicën dërrmuese prej nesh nuk përfaqëson gjë.

Madje i tillë që të mos na lejojë as të marrim me mend nëse është i një burri a i një gruaje (unë vetë u ngatërrova).

Si do të reagonim, përballë informacionit se aforizmi vjen nga një pothuajse anonim anglo-sakson?

Thënia vetë nuk ka nevojë për emrin e autorit, që të na përcjellë urtësi, ose një të vërtetë ngushëlluese ose të pakëndshme.

Nuk i duhet një autoritet i jashtëm, për të na u imponuar si e denjë për vëmendje.

Por le të përfytyrojmë edhe një atribuim tjetër, këtë herë absurd, të llojit:

Every society honors its live conformists, and its dead troublemakers – Diego Armando Maradona.

Asnjë fjalë nuk ka ndryshuar; megjithatë, menjëherë do të fillojmë të justifikojmë, në mendje, pranëvënien: si ndodhi, që Maradona ta thoshte këtë gjë?

Dhe pastaj: a mund ta ketë thënë Maradona këtë?

Nëse nuk e vëmë në dyshim autenticitetin e burimit, do të fillojmë të rimendojmë gjithçka kemi ditur për futbollistin argjentinas dhe, dora-dorës, të krijojmë një model të ri personaliteti për të.

Si dikush që paska gjetur kohë, në jetën e vet, për reflektime të tilla.

Ashtu citati do të na flasë më pak për veten, dhe më shumë për autorin të cilit i atribuohet (gabim).

Mbase do të mendojmë edhe që Maradona vetë adhurohej si rebel dhe kontrovers sa ishte gjallë, edhe pse vetëm pas vdekjes i bëri të gjithë të bien dakord për shkëlqimin e tij si futbollist.

Një version tjetër eksperimental:

Every society honors its live conformists, and its dead troublemakers – Deng Xiaoping.

Ata nga ne që dinë diçka për këtë kinez të shquar, do të fillojnë të identifikojnë lidhjet – e arsyeshme – mes përmbajtjes së citatit dhe historisë politike të Deng-ut, si burrë shteti, pastaj si gjysmë i internuar në një fabrikë traktorësh, dhe më pas udhëheqësi që modernizoi ekonominë dhe shtetin kinez.

Do të mjaftojë, në këtë rast, emri i autorit për ta ngjyrosur me një dritë të veçantë mendimin që përcjell aforizmin, duke e vendosur në skenën e teatrit politik kinez të shekullit XX.

Do të mendojmë se, kur është shprehur kështu, Deng-u është bazuar në përvojën e vet të kacafytjes, shpesh gjakësore, me rivalët; në intrigat që qarkullonin në oborrin grotesk të Maos; në konformizmin që diktonte veprimin politik në një shoqëri totalitare, si ajo e Kinës Popullore në gjysmën e dytë të shekullit XX, ku çdo rebel detyrohej t’ia gdhendte vetes gurin e varrit.

Ka pastaj edhe një mundësi të tretë interpretimi – që, pasi të njihemi me tekstin, autoren Mignon McLaughlin të fillojmë ta mbajmë mend vetëm falë atij citati. A nuk ka mbetur vallë emri i poetes Emma Lazarus i gdhendur në kulturën kolektive të Amerikës, falë sonetit të gdhendur te Statuja e Lirisë, në New York:

[…] Give me your tired, your poor,
Your huddled masses yearning to breathe free,
The wretched refuse of your teeming shore […]

Mundësia e tretë e identifikon autorin – të mishëruar te një emër i përveçëm dhe ndoshta një grusht të dhënash biografike – me gjërat që ka thënë e shkruar; pra, me subjektin e ligjërimit të tij total. Ashtu edhe një aforizëm i atribuuar do të shërbente si shtegu drejt mbushjes së një subjekti (kulturor) me përmbajtje.

Përsiatjet më lart më kujtojnë – nëse më falet një notë personale – edhe një bashkëstudent timin, tip i vetmuar dhe melankolik, që e kalonte ditën duke gërvishtur vargje me laps, në një bllok shënimesh të rrjepur. Dhe kur e pyesnin: “A ke shpresë që ndonjë gjë nga këto që shkruan të botohet një ditë, o njeri?” përgjigjej: “Sikur vetëm një vjershë të më botohej dikur në një antologji!”

(c) 2026 Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi në kopertinë është krijuar me AI.