Për fat të keq, duhet që ndonjëherë të më ngucë autori, që të kujtohem për ndonjë vepër të tijën që e kisha në plan ta lexoja prej vitesh. Romanin The Noise of Time të Julian Barnes-it kisha blerë që në 2016 (sipas Amazon-it), por prisja që t’i vinte radha për t’u lexuar; u bë shkas lamtumira e tij për lexuesin, me librin e fundit Departures, që ma kujtoi, bashkë me një farë urgjence për të mos e vonuar më.

Libri rrëfen Shkostakoviçin, kompozitor i madh sovjetik, dhe mes atyre të mëdhenjve të atyre anëve që i mbijetuan terrorit stalinist. Nuk e quaj dot biografi letrare, as biografi intelektuale – Barnes-i i kalon disi anash muzikës dhe fokusohet në përballjen e artistit me pushtetin totalitar, nga Stalini te Hrushovi e më tutje.

Bashkë me ndonjë emër tjetër që më kujtohet tani, si Prokofievi mes kompozitorëve apo shkrimtarët Bulgakov e Pasternak, Shostakoviçi pati telashe ndonjëherë të rënda me regjimin, por nuk u përndoq drejtpërdrejt – të thuash se e mbrojti një dorë e padukshme. Si kompozitor, shkëlqeu anembanë botës dhe përfundoi në emblemë të propagandës sovjetike në botë; teksa veprat e tij u mirëpritën me të madhe edhe në Perëndim, ku luhen në salla koncertesh sot e kësaj dite.

Romani i Barnes-it rreket të kuptojë mundimin e këtij burri, kalvarin e ndërgjegjes së tij si artist dhe si njeri moral, përballë shëmtisë dhe frikës nga dhuna e pushtetit; teksa nuk arrin të gjejë forcën të sfidojë orvatjet e pushtetit – vit pas viti, dekadë pas dekade – për t’ia shfrytëzuar politikisht gjeninë artistike. Mjaft të kujtoj këtu që, edhe pse rezistoi për një kohë të gjatë, Shostakoviçi pranoi të bëhej anëtar i Partisë Komuniste në moshë relativisht të shtyrë, dhe kur nuk rrezikonte gjë burgun a internimin: thjesht ishte kushtëzuar tashmë që t’i bindej “zërit të padronit”.

Më parë, shkruan Barnes-i në monolog të brendshëm të protagonistit, duke iu referuar periudhës së terrorit stalinist, ishte vdekja; tani ishte jeta. Më parë njerëzit mbushnin brekët; tani u lejohej të mos binin dakord. Më parë ishin urdhrat; tani ishin sugjerimet. Ashtu Bisedat e tij me Pushtetin u bënë, para edhe se ai vetë ta kuptonte, më të rrezikshme për shpirtin. Më parë ata lart kishin testuar masën e kurajës së tij; tani po testonin masën e burracakërisë. Dhe po punonin me zell dhe ekspertizë, me një profesionalitet intensiv por në thelb shpërfillës, si priftërinjtë që punojnë për të shpëtuar shpirtin e dikujt që po vdes.[1]

Dhe më pas, Shostakoviçi sërish, këtë herë për Picasso-n, të cilin e konsideronte bastard dhe frikacak. Sa e lehtë të ishe komunist, mendon ai, kur nuk jetoje nën komunizëm! Picasso-ja kish kaluar gjithë jetën duke pikturuar pisllëqet e veta dhe duke përshëndetur pushtetin sovjetik. Por Zot na ruaj, mos ndonjë artist i vogël, i varfër, që vuante nën regjimin e Moskës, guxonte të pikturonte si Picasso-ja. Ky ishte i lirë të fliste të vërtetën – po pse nuk e bëri këtë në emër të atyre që nuk mundeshin! Por zgjodhi të shijonte pasurinë e vet në Paris dhe në jug të Francës, duke pikturuar të pështirin pëllumb të paqes, vit pas viti. E urrente pamjen e atij mut pëllumbi…

Dhe idhulli i tij, Stravinski, që kish kaluar dekada ulur në majë të Olimpit të vet amerikan, i hequr mënjanë, egocentrik, pa u shqetësuar që artistët, shkrimtarët dhe familjet e tyre po përndiqeshin në atdheun e tij [Rusinë], po burgoseshin, internoheshin, vriteshin. Mos shqiptoi gjë edhe një fjalë të vetme proteste, kur shijonte ajrin e lirisë? Ajo heshtje kish qenë e përbuzshme, dhe njëlloj si ai [Shkostakoviçi] e adhuronte Stravinskin kompozitor, ashtu edhe e përçmonte Stravinskin mendimtar. Ndoshta edhe kjo ishte përgjigjja ndaj dilemës së tij mes ndershmërisë personale dhe ndershmërisë artistike; mungesa e së parës nuk e njolloste të dytën, shkruan Barnes-i.

Regjimi – më parë i Stalinit, pastaj i Hrushovit, më tej akoma i Brezhnjevit, e shëtiti nëpër botë, si ambasador të suksesit sovjetik, duke e detyruar ndonjëherë të poshtërojë veten deri aty sa të sulmojë idhujt e vet, si Stravinskin. Edhe pse të gjitha këto i pagoi me dhimbje të parrëfyer, Shostakoviçi nuk i kundërshtoi dot. Historia e tij, në penën e Barnes-it, është ajo e një shpirti që e adhuron të bukurën dhe lirinë, por që nuk bëhet dot hero.

Historitë e betejave të tij, shpesh humbëse, me censurën nuk mund të mos më kujtonin [mua, A.V.] fatin e shumë shkrimtarëve dhe artistëve në Shqipërinë totalitare të Hoxhës, që vërtet nuk u përndoqën drejtpërdrejt, por që megjithatë e jetuan jetën me frikë – duke pritur ndoshta çdo ditë katastrofën. Në fakt, gjithnjë jam tunduar ta krahasoj Shostakoviçin me Ismail Kadarenë: të dy artistë të mëdhenj dhe të suksesshëm, në vendin e tyre dhe në botë; të dy të censuruar dhe të përdorur nga pushteti; të dy të privilegjuar, të paktën në dukje (vura buzën në gaz, kur lexova se regjimi i pat vënë kompozitorit në dispozicion një makinë me shofer).

Rrëfimet dhe biografitë që na janë dhënë për Kadarenë, ndoshta me përjashtim të Kohë e pamjaftueshme e Elena Kadaresë, ndalen zakonisht në përshkrimin epik të përplasjeve të tij me regjimin, por lënë në heshtje gjurmët e këtyre përplasjeve në mendjen dhe në shpirtin e njeriut krijues. Vetë Kadareja ka preferuar t’i rrëfejë historitë e përndjekjeve që i janë bërë me një farë distancimi dhe ftohtësie, si prej fitimtari të çinteresuar.

Por gjithnjë mund të bëhet pyetja se si ndikuan në krijimtarinë e Kadaresë kritikat, qortimet, kërcënimet dhe përndjekjet e njëpasnjëshme, të paktën që prej vitit 1973 – kur shkroi Dimrin e vetmisë së madhe; veprat që ia rrëzuan dhe veprat që ia ndaluan (si poema e Pashallarëve të kuq të cilën desh e pagoi me kokë); teksa e rrethonin me tituj e privilegje dhe e autorizonin që ta paraqiste e ta shoqëronte letërsinë e vet në Perëndim.

Pas goditjeve të thella që mori me Dimrin dhe poemën e Pashallarëve, Kadareja pësoi një tjetër zhgënjim kur dështoi projekti aq ambicioz për xhirimin në Shqipëri të filmit Gjenerali i ushtrisë së vdekur – të cilit autoritetet vendëse i nxorën gjithfarë pengesash. Këtë e lë ai vetë të kuptohet, te Pesha e kryqit. E gjitha kjo, kur vetë jeta e tij u vu në rrezik, në kontekstin e shembjes së bujshme të Mehmet Shehut dhe familjes së tij, pas “vetëvrasjes” në fillim të viteve 1980.

Kundërshtarët e Kadaresë këtu do të më vinin në dukje përkatësinë e tij në elitën e regjimit të Hoxhës, gati-gati statusin e tij prej shkrimtari laureat dhe ambasadori shëtitës të atij regjimi në botë; postet që ka mbajtur si deputet në Kuvendin Popullor dhe nënkryetar i Frontit Demokratik; faktin që ka qenë anëtar i PPSH-së; kritikat që nuk ia kurseu, për vite e vite, “dekadentizmit” dhe “modernizmit” europian.

Janë të gjitha gjëra që m’u kujtuan, kur lexoja romanin e Julian Barnes-it për Shostakoviçin; sepse ngjashmëritë janë ndonjëherë më të mëdha se ç’mund ta pranojë arsyeja.

Me gjasë, regjimet totalitare shkatërronin shpirtërisht edhe njerëzit e tyre më të vyer.

Pas 1990-ës Kadareja u largua për në Paris, por nuk di të them nëse u ndie ndonjëherë mirëfilli parisian. Ndryshe nga Kundera, nuk e provoi dorën të shkruajë frëngjisht, dhe as të prodhojë art “francez”. Kam përshtypjen se Franca nuk e trajtoi ashtu siç ai priste, por e këqyri si një mbijetojë kurioze të Luftës së Ftohtë.

Dy janë brengat që do t’ia kenë helmuar njëzet vjetët e fundit: Nobeli i munguar, me të cilin ia nxinë jetën të gjithë; dhe frika se mos po e humbiste lexuesin, tani që askush nuk i nxirrte më ndonjë pengesë për asgjë.

Kur flet për “pleqërinë” e Shostakoviçit (që ishte megjithatë vetëm 69 vjeç, kur vdiq!), Julian Barnes-i thotë se disa të mëdhenj vdesin herët, para kohe; të tjerë vdesin vonë. Nuk di nëse me këtë kërkon të thotë se vjen dikur koha kur një i madh, për të mbetur i madh, nuk duhet të jetë më gjallë.

Natyrisht, nëse Kadareja u nda nga kjo botë me ndonjë hidhësi në gojë, për këtë fajin e kemi të gjithë ne, si kulturë, që nuk arrijmë as ta vlerësojmë, as ta kultivojmë, as të ndërtojmë rreth tij monumentin e duhur. Ndoshta do të vijë dita kur të hiqet dorë nga ekspozitat e baletet dhe të ngrihet një Institut i Studimeve Kadarejane, një Katedër Kadare në Universitetin e Tiranës, një Bibliotekë Kadare, një Fondacion Kadare.

Të gjitha këto i duhen kulturës shqiptare, më shumë se kujtimit të shkrimtarit vetë.

Deri më sot, veç po duam ta përdorim Kadarenë për të ngritur imazhin, për të tundur flamurin, për të rishkruar historinë, për të poshtëruar të tjerët; me një fjalë, për të realizuar pasione në thelb banale, identitare, që janë shumë larg artit.

Sado që vetë ai autor kontribuoi bollshëm edhe në ngjizjen e nacionalizmit shqiptar bashkëkohor modern, do të ishte sakrilegj – të paktën për mua – që emri i tij të përmendej vetëm në bashkëlidhje me interesat ideologjike dhe politike të momentit.

Të paktën Shostakoviçi duket ta ketë zënë tashmë vendin që i takon, në panteonin e muzikës bashkëkohore, duke u çliruar nga asocimi me nacionalizmin rusomadh a me stalinizmin. Dhe kjo më jep shpresë.

(c) 2026 Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi në kopertinë është krijuar me AI.

---

[1] Përkthimi i këtij pasazhi është imi, pa asnjë pretendim artistik.