Këtë fundviti menduam ta kremtojmë duke ftuar disa miq dhe bashkëpunëtorë të revistës – pa ndonjë kriter logjik, por mbase duke lënë intuitën të zgjedhë – që të na shkruajnë për atë gjë që kanë bërë këtë vit, të cilën do të donin ta kishin bërë më herët në jetë. Një arritje e shoqëruar me trishtimin e kohës së humbur, një rikuperim që mbase edhe shërben për të maskuar çfarë ka ikur dhe nuk e kapim dot më, një ngushëllim për gjithçka që nuk e mbajmë dot dhe na rrëshqet përndryshe nga duart. Dhe që ndoshta ka të bëjë me ato përjetime, që shpesh nuk i ndajmë me të tjerët, ngaqë na duken si tejet personale, e kushedi ngaqë nuk duam t’i shpërdorojmë në ritualet e stinës. U jemi mirënjohës të gjithëve që na u përgjigjën, dhe u kërkojmë të falur atyre që mund t’i kishim ftuar por nuk e bëmë. Mund ta kishim lënë ftesën të hapur, por ftesave të hapura sot nuk u përgjigjet kush. Gjithsesi, ata që na u përgjigjën, e kanë bërë edhe për të tjerët; si në një takim ku nuk arrijnë të flasin të gjithë, por ku të gjithë mund të dëgjojnë. E fundit gjë që do të donim, ishte ta prezantonim revistën si një mekanizëm shoshitjeje dhe përjashtimi. Përkundrazi. Copëzat që na erdhën janë të një cilësie të tillë, që të na bëjë të pendohemi – ironikisht – pse nuk e kishim provuar këtë lloj bashkëpunimi më parë. Në kuptimin që eksperienca e tanishme, me këtë ide, le të mbetet edhe kontributi i redaksisë së revistës, si zë kolektiv, në temën për të cilën bëmë thirrje për shkrime. Prujet do të botohen gjatë ditëve në vijim. Me këtë rast, ju urojmë mbarësi, shëndet dhe krijimtari të gjithëve ju që na lexoni dhe na mbani gjallë.

Elona & Ardian

---

NJË PARK
Elsa Demo

Kërkoja një rrugë pa lëvizje makinash. Thashë të marr për nga liqeni artificial që taksisti i lagjes më kishte sugjeruar matanë zonës ku banoj, në krahun lindor të Tiranës ku shtrihet një qytet brenda qytetit, si njerëzit brenda njeriut nëpër kërkimin e një shtegu. Një burrë në moshë të thyer dhe një i ri përzienin zhavorr e çimento me lopatë, kur i pyeta “ku nxjerr kjo rrugë”.

-Ku do të shkosh?

-Nuk e di. Tek ato antenat në kodër, dal dot?

-Ec veç drejt, kapërce Shkozën!

Nuk e kuptova instruksionin, por vazhdova.

Gjatë mbylljes prej pandemisë kisha bërë çdo pasdite 10 kilometra të Rrugës Kombëtare Dajt, nga shtëpia tek Tubat e Ujit ku dukej gjithë qyteti. Më qëllonte që në kufi të orës së ndalim qarkullimit të kapeshim me fjalë me policët që patrullonin afër territorit “zonë e ndaluar ushtarake”.

Çfarë ka sekret ky vend për të mbrojtur veç jetës së njerëzve?

Në fillim policët, qentë, pastaj njerëzit.

Grupe shokësh, çifte me fëmijë në karrocë, ndonjë grua shtatëzënë, të vetmuar dhe adoleshentë kërkonin një park a një zonë të lirë për të marrë ajër, derisa të lehurat nga sfond muzgu bëheshin një gjë kërcënuese e natës.

Me heqjen e masave të qarkullimit të kufizuar nuk iu ngjita më drejtimit “kombëtar”, ku trafiku rëndohet për hiçgjë. Në vite kanë zbritur asaj rruge në errësirë kamionë me lëndë drusore. Për vite kanë kaluar asaj rruge betoniere ditë edhe natë.

Duke ecur në drejtim të Shkozës u gjenda në një shesh të murrmë shkurresh, balte e shtëpish të largëta që s’i përkisnin ndonjë lagjeje. Avancova në buzë të një rrëpire të thelluar nga një përrua në plehëra dhe hedhurina materialesh ndërtimi. Në largësi dukeshin me sy të lirë tre shtigje të shkelura. Ndoqa përvijimin e ngushtë ku humbiste në ecje të ngadaltë një veturë dhe asaj ane mora. Do kishte të pyesja ndonjë frymë njeriu pragut. Dyert ishin të mbyllura, kopshtet të ngrira nën pjergulla të zbrazura dhe fantazma makinash të mbuluara ngecur në parkim nga shekulli i kaluar. Aty përfund kryqëzoheshin të dendura pemë të zhveshura duke bllokuar çdo dalje matanë. Bëra hapa pas, u ndala, pashë rrotull, ndjeja zëra degëve, zgavrave të kateve të para të papërfunduara, po asnjë fytyrë, asnjë fije ajri njerëzor. Mora shtegun tjetër. Me mëngën e pulovrit shtyja ferrat ku kishte ngecur i rëndë qielli për shi i ditës së vonë të nëntorit që derdhej në një përrua të dytë fshehur mes faqe dherash. I pakalueshëm. Të kthehesha më mirë. Në mes të këtij mendimi u duk të vinte një grua. Duhej të dinte si kapërcehej matanë. “Hajde me mua”, tha dhe si ato figurat e përrallës që e marrin mbi shpinë udhëtarin e panjohur, të dobët dhe të pambrojtur që nuk i dihet asnjëherë në mund t’i kthehet në bekim a në mallkim, doli para e kapërceu përroin e pakalueshëm, u fut nën të dhe doli sërish mbi dhé si një Persefonë jashtë stine, hoqi disa rrethime tokash të xanuna dhe na nxori në një faqe qyteti në anën lindore të Unazës së Madhe. Çdo ditë në të gdhirë dhe në të ngrysur ajo kapërcente më këmbë ujëra e hezja, shira dhe diej, derisa dilte në rrugë të madhe për të marrë linjën e autobuzit që zbret Dajtit që ta çojë për të pastruar hauret e qytetit. “Ndalo nga unë dhe pusho pak, para se të vazhdosh”, më tha. Gratë që kishin dalë buzë rruge me fëmijët në krah na shihnin me keqardhje sfiduese. I shihja dhe unë e tunduar t’u kërkoja rrënjë lulesh e bimësh kacavjerrëse që u vareshin ballkoneve e gardheve. Kisha turp mos Persefona do qeshte me mua që kisha ardhur deri këtu për kaq pak gjë.

---

MEMENTO
Mëgjeni

Kam varret e të dy prindërve në Sharrë, shkoj t’i vizitoj rrallë – varret jo prindërit. Më pëlqen, megjithatë, të meditoj i rrethuar nga shenjat e buta të vdekjes, i turbulluar nga aromat e dheut, të barit të lagur dhe të supersticionit.

Varreza më shfaqet si një shifër komplekse mes albumit dhe një qyteti të ngrirë, ku secili varr luan atë rol që Roland Barthes-i ia pat parashkruar fotografisë: të tregojë nëpërmjet gjurmëve diçka, një person a një send, që ka qenë. Ngjashëm me gjurmët që lë drita e një ylli të largët në film a në pllakën fotografike – ajo dritë së cilës ndonjëherë i janë dashur miliona vjet për të mbërritur.

Dhe në këtë katalog astronomik të kujtesës gjejnë vend edhe imazhet e zbehura të të varrosurve në porcelan, edhe lulet detyrimisht të thara mbi rrasat, edhe emrat e gdhendur hijshëm në pllaka – emra gjithnjë të vjetruar, sa familjarë aq edhe dëshmi thuajse muzeale të një kohe tjetër. Emra të tillë që sot vetëm të vdekurit mund t’i mbajnë seriozisht, aq sa për një çast duket sikur bartësit e tyre nuk kanë jetuar kurrë, përveçse si personazhe melodramash.

Më i forti prej supersticioneve na bën të besojmë se atje, në varret, poshtë rrasave të mermerta, dergjen vërtet njerëz, me ekzistencë të pakësuar por kurrë zero dhe me trupat – tashmë të shndërruar në eshtra – që gjithnjë presin. Kjo bindje ka zënë vend edhe në gjuhë, me shprehje si varri i filanit, ku filani merr në imagjinatë funksionet e të zotit të varrit, njëlloj siç themi shtëpia e filanit, kali i filanit, bastuni i filanit.

Por eshtrat nën dhé nuk janë më shumë se bardhezia e shkruar në një foto që vjen e zverdhet. Na kujtojnë atë që ka qenë, na kujtojnë që ta përdorim atë memento dhe të mendojmë për çfarë ka mbetur.

Shumë nga emrat që gjej në varret afër atyre të prindërve të mi më tingëllojnë të njohur dhe disa i kam njohur vërtet. Më çojnë në fëmijëri dhe në një botë ku e përfytyroj veten ende fëmijë. Secili prej të vdekurve ka tani një shtëpi simbolike, në qytetin që u është dhënë për t’u “prehur” (nuk di njeriu ku t’i vërë thonjëzat). Por nuk e kap dot logjikën e renditjes së emrave aq fatale dhe as kuptimin e fqinjësisë më të përjetshme se fqinjësitë në qytetet tona.

Disa varre më duken, kushedi pse, më të vetmuar se të tjerët.

Të afërmit e mi të vdekur janë të shpërndarë në parcela të ndryshme, madje disa në varreza të ndryshme. Edhe të doja, nuk do të dija si t’i gjej. Por një prej tyre tejet i dashur për mua, që më ka rritur dhe më ka dhënë nga vetja më shumë se kushdo tjetër, e ka lënë emrin në një varr diku afër të mive.

Këtë e kam ditur prej vitesh, por gjithnjë kam ngurruar të shkoj. E kam ndëshkuar veten për mospërfilljen, me fajin e ri të vonesës. Edhe pse këtë vjeshtë, duke ecur kuturu mes varreve gjithë kujdes që të mos shkelja atje ku nuk duhej (pezull mes supersticionit dhe respektit abstrakt), u ndesha me emrin e njeriut tim ballë për ballë. Një rrasë modeste, pak e errësuar nga vitet, por me dinjitetin të ruajtur, disi e zhytur në dhe nga pesha.

Atë grua e mendoj shpesh, ndoshta po aq sa prindërit. Jam i vetëdijshëm për gjërat që ka lënë tek unë dhe m’i ka besuar që t’ia ruaj, tashmë si pjesë të miat. Më e vështirë është të vendos një lidhje mes vetes time të tanishme dhe varrit të saj.

M’u shfaq atë ditë si provë arkeologjike e kuptimit të ekzistencës sime në të shkuarën. Varr ilir, me një mbishkrim që më provoi autoktoninë e subjektit. Shenjë modeste, por e një monumentaliteti të hatashëm që vetëm unë, për fatin tim, mund ta perceptoj.

Ky ndoshta është edhe misioni që u ka mbetur sot varreve, përtej premtimeve për amshim dhe ringjallje: të na ndihmojnë që ta mbajmë gjallë atë lloj jete që është distancuar prej dheut dhe eshtrave. Ringjallje edhe kjo, por më pak kinematografike, më e ngadalshme, si ai zjarri i të vjetërve që duhej mbajtur gjithnjë ndezur në premtim të Prometeut. Ftesë për të besuar se njeriu që ka jetuar, mund të jetojë sërish e sërish në kujtimet. Argument se varri nuk përmban vdekjen, por veç provën delikate të jetës që vazhdon.

Por i duhet gjithnjë njeriut guxim dhe përulësi, për ta dëgjuar jetën që gjëllon në varrezat dhe për ta shfletuar dhe për ta evokuar kujtimin e banorëve onomastikë, si një lloj detyre jo vetëm morale por edhe filozofike.

Nëse të varrosurit vërtet presin në ndonjë farë mënyre figurative, presin pikërisht që ne të gjallët të kujtohemi për këtë mision. Dhe të mësojmë si t’i përdorim thonjëzat edhe kur tastierës sonë të përditshme i mungojnë.

 

 Fotoja në kopertinë: Jędrzej Koralewski from Pexels: https://www.pexels.com/photo/aerial-view-of-gibraltar-cemetery-landscape-35525045/

Të tjera nga kjo seri: Dashnor Kokonozi, Krenar Zejno, Elvira Dones, Ali Luca, Ardian Vehbiu, Arben Dedja, Eda Derhemi, Ervin Hatibi , Elidor Mehilli, Romeo Çollaku, Ajkuna Dakli, Eleana Zhako