Dyqanet e simite-bugaçeve nuk zgjedhin rrugët kryesore të qytetit, gjenden gjithnjë tek rrugicat e vogla, sheshet kryesore të lagjeve, por edhe tek rrugët e ngushta, ku shitja e këtij produkti ia kryqëzon rrugën qytetarit para se të hyjë në shtëpi, ose kur del prej saj për të shkuar në jetën e vet përjashta, atë publiken. Nëse ndonjë turist a vizitor kureshtar i qytetit do të donte të provonte këtë vakt të përveçëm të qytetit, i duhet një udhërrëfyes i gjallë, jo virtual, as aplikacion në celular. Vetë nuk do ta gjente dot në rrugët kryesore të qytetit, ato më të rrahura nga këmbët, ato më të fotografuarat dhe ato që shfaqen më shpesh dhe si ballina në kronikat televizive.

Nga ana e vet, prania e një dyqani të simite-bugaçes e bën atë vend qendrën e një njësie të tillë si lagjja, rruga, rrugica, pra e komunitetit të qëndrueshëm të qytetit – ai është i mbyllur për të huajin dhe i hapur për banorin e vet aty. Nëse ti, i huaj, hyn në këtë komunitet, vështrohesh me kujdes nga banorët e lagjes që i gjen rrotull dyqanit, në karriget e bareve modeste, ulur në ndonjë bordurë apo gur dere. Ose edhe nga njerëzit që po presin të blejnë simite-bugaçen e mëngjesit të tyre te dyqani i tyre.

Pikërisht në këtë mjedis urban do ta gjesh këtë dyqan, i cili nuk ka nevojë fare të jetë i bukur, as i paraqitshëm, luksoz jo e jo. Ky është një kusht shumë i rëndësishëm për suksesin e dyqanit. Duhet ta mbani parasysh këtë. Pas viteve ’90, teknikat e arredimit të dyqaneve në qytet janë përmirësuar shumë, interieri i shitoreve, bareve, restoranteve është pasuruar me lloj-lloj orendish të dobishme, higjienike dhe të nevojshme, por dhe aksesorë që duhet të tërheqin klientin. Mirëpo, interieri i dyqanit të simite-bugaçeve ka mbetur i pandryshuar dhe tejet minimalist: një tryezë ku përgatitet brumi, një furrë pjekjeje, një tavë bakri a alumini rrethore e ngritur pak në njërën anë, e mbushur në një anë me gjalpin e lëngëzuar dhe në anën tjetër me bugaçen e thatë por të nxehtë, mbi një furnelë që s’duket, por ia ndien nxehtësinë kur afrohesh të blesh; tavolina e shitjes, ndonjë komodinë ku janë simitet e numëruara për klientët e pandryshueshëm të ditës. Ora e murit nuk duhet të mungojë, matja e kohës është e rëndësishme këtu: që nga përgatitja e brumit e deri te koha kur mund t’ia behë klienti më i hershëm, ai i sabahut. Ndoshta dikush që e ka gdhirë herët halli ose s’ka mbyllur sytë nga pritja. As kalendari nuk duhet të mungojë. I zverdhur dhe i deformuar nga avujt e pjekjes së bugaçes dhe të byrekëve, shpesh me faqe të harruar në ndonjë muaj paraardhës. Asgjë tjetër. Mund të gjendet ndonjë magnetofon (po, e lexove mirë, nga ata që nuk i gjen më në shitje prej vitesh), televizor a ndonjë pajisje tjetër për muzikë e lajme, por që s’ndizen ndonjëherë. Edhe nëse janë ndezur, askush s’ia vë veshin dhe s’ia hedh sytë. E zonja/i zoti i dyqanit, me shumë mundësi, i ka harruar ndezur, që nga ardhja e vet në errëtinë e fillimit të ditës së saj të punës, për të zgjuar veten dhe ata që punojnë me të. Ndonjë ka guxuar të fusë frigorifer në dyqan, për ujin a dhallin që mund të shoqërojë byrekun. Por pjesa më e madhe e shitoreve bëjnë edhe pa frigoriferin. Dyqani më i suksesshëm i simite-bugaçeve në qytet shet VETËM simite-bugaçe. Dhe byreku është një aksesor që s’mund të mungojë, por kërkohet më pak nëse dyqani ka nam të mirë për bugaçen e vet. Kështu, i dashur turist që vjen në qytet, nëse do të shijosh simite-bugaçen, mos e kërko atë në dyqanet që lexojnë “byrektore” dhe as te furrat e bukës me reklama fotosh që ndjellin nepsin. Aty i gjen të gjitha produktet e mëngjesit të shqiptarëve të tjerë, por simite-bugaçen jo. Në qytetin tim ajo e kërkon të gjithë dyqanin për vete. Nuk pranon ta konkurrojë asnjë produkt tjetër. Prej vitesh e vitesh. Dhe mendoj që kështu do të mbetet.

Dyqani do të parapëlqehej të ishte shumë i pastër. Por edhe nëse nuk është, prapë do ta vijojë punën e vet, nëse e ka gjetur një vend të vetin në lagje. Banorët mund ta përflasin pak në bisedat e së përditshmes se shitësi/gatuesi/gatuesja nuk janë aq të pastër, por nuk kanë çfarë bëjnë. Është fati i tyre. Kështu u ka qëlluar. Dhe pikërisht ky pranim i qetë dhe i “si të jetë” i dyqanit, më bëri një ditë të kuptoj edhe arsyen e njërës prej pandryshueshmërive që e karakterizojnë këtë organizëm a institucion kulturor të mëngjesit elbasanas. E di, kam përdorur dy fjalë të mëdha për një vakt fare të thjeshtë: mirëpo ky vakt ka mbijetuar i pandryshuar prej disa shekujsh në këtë qytet dhe konsumimi i këtij vakti, i përsëritur njësoj në kohë e hapësirë, për çdo ditë, si një ritual, është kthyer i tillë dhe karakterizohet nga sjellje kulturore, ekonomike, teknologjike dhe të shijes së njerëzve, që po përpiqem t’i shtjelloj në këtë reportazh timin të parë me një qytet. Qytetin tim.

Më sipër përdora fjalën “ritual”. Ndoshta është fjala e duhur, më fort sesa “organizëm kulturor”, fjalë a cilësim i madh. Përsëritja e tij e pandryshuar prej shekujsh, përmasa shoqërore dhe shpirtërore që ka marrë ky vakt, ndjenja e unicitetit që e karakterizon tashmë atë (i vetmi qytet në Shqipëri ku hahet ky mëngjes[1]) dhe ata që e konsumojnë atë (elbasanasit krenohen kryeulur me këtë karakter unik), kuptimi simbolik që marrin disa tipare në rrjedhë të kohës (leximin e këtyre simboleve po përpiqem ta bëj në këtë shkrim) e bëjnë këtë cilësim si më të përshtatshëm. Përtej gjesteve, objekteve, lëndëve dhe produkteve të thjeshta, mund të lexohet kultura dhe mendësia e një qyteti.

Pandryshueshmëria e parë që feks në këtë ritual është VENDI i tij: dyqani ku blihet dhe njëherësh vendi ku prodhohet. Arsyeja e modestisë, e minimalizmit në interier, e orarit të kufizuar, e mospranimit të së resë, sipas meje, lidhet me faktin që ky dyqan, në pavetëdijen time dhe të qytetasve të tjerë, është një shtojcë e tryezës së tyre të mëngjesit apo e kuzhinës së tyre ku përgatitet ushqimi. Ky dyqan është si një aneks i shtëpisë së tyre, një qur[2], një cep kuzhine, por dhe që krijon vetëm NJË VAKT, vaktin e tyre të parë të ditës. Po, unë e besoj këtë – ky dyqan është SHTOJCA e kuzhinës së një elbasanasi, prandaj marrëdhënia e banorëve të lagjes me dyqanin e tyre është shumë intime. Zonjat dhe zotërinjtë që përgatisin dhe shesin konsiderohen thuajse si amvisa në shtëpinë e tyre. Ndaj, cilësia e shërbimit le të jetë “si të jetë”, është pjesë e fatit të tyre. Ankohen, por nuk e ndryshojnë vendin ku blejnë. As guxojnë të qortojnë në sy.

Simite-bugaçja, duke mos pasur shumë përbërës si gatim, nuk kërkon as shumë aksesorë për ta përgatitur, shërbyer dhe ngrënë. E për këtë, sipas meje, dyqanet janë të vegjël, të thjeshtë, me tri mure të bardha (lyer me gëlqere, kryesisht) dhe pa asnjë zbukurim në to (as fotografi, as piktura, as panorama, as tablo) dhe një derë e vogël, herë-herë gjysmë e mbyllur sa të mos lejojë të duken nga jashtë shumë gjëra. Në pjesën më të madhe të dyqaneve ku kam shëtitur për të bërë këtë shkrim, dritaret mungojnë. Struktura është një dhomë si një tunel i shkurtër ose më mirë se skena e një teatri, me fundin e errët dhe të padepërtueshëm për syrin, me murin e katërt që përbëhet nga klientët që presin të blejnë pas një dere modeste xhami a prej shufrash hekuri. Më kujton qurin e shtëpisë sime të vjetër edhe për diçka tjetër. Pjesa më e madhe e këtyre dyqaneve e ndajnë në dy pjesë hapësirën e vet me një perde. Përtej perdes, janë veglat e brumit dhe almise të tjera që i duhen dyqanit. Kjo e ndarë si sakristi është vendi ku sytë e blerësit dhe të kureshtarit nuk duhet të depërtojnë. Të fshehtat e tij mund të jenë edhe të rëndomta, të palara, në rrëmujë, të varfra, por ndoshta edhe të sofistikuara. Por janë të fshehtat e dyqanit, gjithsesi.

Nëse dyqani është aq i madh sa mund të qëndrojnë edhe dy a tre klientë, duhet të jetë pak i ndriçuar. Ndonjëherë njerëzit mund të zgjedhin të hanë aty brenda. Kush do të donte të dukej ndërsa hante një vakt me veten? Atë të parin e ditës, ku ti je ende duke bluar kumtet e natës dhe ende s’ke vendosur si ta nisësh ditën.

Në fakt, blerësit në të rrallë mund të hanë aty. Pjesa më e madhe blejnë dhe e çojnë në shtëpitë e tyre[3]. Dhe koha e blerjes fillon herët. Sapo zbardh. Më të vjetrit nga njerëzit, ata që e kanë edhe gjumin e pakët, janë zakonisht blerësit e parë. Zakoni i tyre është që ta sjellin vaktin e blerë në shtëpi para se të zgjohen të tjerët. Një nga gjërat më të zakonshme të mëngjesit në rrugët e sapozgjuara të qytetit tim janë qeset e bardha në dorën e atij/asaj që ka blerë për familjen: babai, gjyshi, djali i madh i shtëpisë, por edhe gjyshja, nëna, vajza… Ky është njeriu i ngeshëm i mëngjesit, ndoshta edhe më i urituri, që shkon të marrë mëngjesin e të tjerëve. Qesja e bardhë e mbushur është për mua si një imazh metonimik i familjes. Nga vëllimi i saj mund të dalloj edhe gjerësinë e familjes ku po shkon. Fort rrallë qesja ka vetëm një simite-bugaçe. Ai/ajo që ka vetëm një të tillë, në imagjinatën time, më shfaqet si dikush me vështrim të zbrazët: atë të vetmisë ku e ka gdhirë jeta atë ditë, me një dashuri që i mungon. Kurse qeset e bardha të mbushura i shoqëroj me vështrimin e gëzueshëm a hapat energjikë të atij/asaj që po nxiton në shtëpi. Ku e presin.

Kam zgjedhur ta shkruaj fjalën “simite-bugaçe”. Shumë nga elbasanasit që po më lexojnë, po u hyn si halë në sy kjo vizë në mes ose si gjemb në vendin ku janë ulur. O mike a mik, kjo vizë është vetëm një simbol, që tregon NJËsi. Sepse ajo që në hamë çdo mëngjes është NJË gjë, një gatim, një ushqim, edhe pse me dy pjesë: 1. “simite”, që është paninia e bardhë e rrumbullakët, ose “pite”, që është një panine me brumë të mbrujtur pa maja; 2. dhe “bugaçja”, peta me brumë mielli të kripur, të pjekura dhe pastaj të ngjyera në gjalpë. Ajo thirret edhe “simite e bugaçe” ose “simite me bugaçe”, por zakonisht denduria e përdorimit i bën lidhëzorët (e, me) të mos dëgjohen. Në Elbasan blerësi shkon të blejë “simite” ose “bugaçe”. Rrallë i përdorim të dyja fjalët kur shkojmë të blejmë. Denduria e lartë e shkurton emërtimin, dihet. Shitësit të pyesin pastaj: “E do gjysëm apo të plotë?”. Dhe pastaj të pyesin: “E do pite apo simite?“. Pra, ajo shërbehet në dy forma: “gjysma“, që është paninia ose pitja e rrumbullakët e ndarë përgjysmë. “E plota”, që është paninia e gjithë. Ajo çahet në mes me thikë dhe në të futet bugaçja. Kur ndahet në mes, shitësi fut në të çarën e krijuar gjalpin e shkrirë. Pastaj fut bugaçen dhe i fut sërish gjalpë me shpatulën/thikën me të cilën ka prerë një pjesë të bugaçes nga tërësia e petave të pjekura. Dikush shton edhe kripë më tepër mbi të (të përzier me pak pluhur speci të kuq).

Bugaçja përgatitet në dyqan, kurse simitja blihet nga furrat e bukës. Ndërsa pitja nga disa furra të pjekjes me dru, të cilat janë më të rralla në qytet. Koha e përgatitjes së bugaçes nis shumë herët, sepse edhe blerja e saj fillon herët, siç e thamë. Dy orë para se të nisë shitja, brumi i saj duhet të jetë gati. Mjeshtret e bugaçes ngrihen herët, e zënë brumin që në ora 3 pas mesnate. Mielli dhe brumi është kryesisht punë e gruas. Burrat (shpesh bashkëshortë) shesin. Por ka pasur dhe ka edhe burra që e kanë për mjeshtëri brumin e bugaçes dhe të byrekut. Është po ai brumë dhe po ajo përgatitje. Brumi i bugaçes përgatitet rreth 30 minuta kur punohet me dorë, dhe rreth 20 minuta nëse do të përdoret brumatriçe. Pasi brumi lihet në qetësi, ndahet në copa dhe përzihet me gjalpë. Petat hapen dhe tëhollen prapë në gjalpë a vaj[4]. Tri peta (po, janë 3, si numri i përsosmërisë, për ta konfirmuar ekzistencën e një rituali) hapen së bashku në formë katrore dhe futen në pjekje. Në dallim nga byreku, është koha e saj e pjekjes që bën dallimin. Bugaçja piqet në një furrë shumë të nxehtë, rreth 3 a 4 minuta (po, sërish në një numër 3). Kjo shpejtësi më bën të mendoj se mjeshtrja rri e pret në këmbë pjekjen e saj. Syri i saj e di kohën e përsosur kur duhet të dalë nga furra.

Nuk po jap më tepër hollësi të përgatitjes së bugaçes, sepse as nuk kam kërkuar më shumë hollësi. Në fund të fundit, rituali është i tillë ngaqë mban diçka që duhet të mbetet e fshehtë, e patreguar.

Kam menduar gjithnjë se njerëzit e këtyre dyqaneve e kanë jetën e tyre pa mbrëmje, janë njerëz që ndryshe nga gjithë njerëzit e tjerë të qytetit tim, u mungon një kohë e rëndësishme e ditës. Ngaqë ngrihen shumë herët, ata edhe duhet të bien herët për të fjetur. Ata që e duan ndonjëherë edhe mbrëmjen e ditës, do të jenë të pagjumë, të lodhur, të çorientuar, të rënduar. Më ka bërë gjithnjë përshtypje kjo mënyrë e tyre e të jetuarit. Qëkur kam nisur të kuptoj se si organizohej qyteti dhe publikja në të. Dyert e mbyllura të këtyre dyqaneve dhe qepenat e ulura pas orës 11 më janë dukur që fëmijë si një mister i parehatshëm. Ndërkohë që dyqanet e tjera në këtë orë sapo kanë nisur punën e tyre dhe dyert e tyre të hapura janë shenja e qytetit të gjallëruar dhe gati për njerëzit e vet, dyqanet e simite-bugaçeve mbyllin dyert. Mjeshtret dhe shitësit “zhduken” nga publikja dhe nisin një cikël tjetër të ditës, ndryshe nga ne të tjerët. Dreka për ta është mëngjes, pasditja është darkë, mbrëmja është nata e tyre e thellë dhe nata ime e thellë është mëngjesi i tyre.

Blerja e arrin pikun e vet aty nga ora 8:30 – 9. Pas orës 10 blerësit rrallohen, dhe aty nga ora 11 nuk e gjen më në shitje bugaçen. Nëse të qëllon të kthehesh në një dyqan të tillë pas orës 11 a 11:30, sheh se ka filluar pastrimi: i veglave, i tavolinës mbushur me thërrime, i yndyrës së derdhur nga shpatulla e përdorur shpejt e shpejt… Mjeshtret dhe shitësit i sheh të lodhur, supet e rëna, sytë e rënduar, ndoshta edhe qepallat plumb. Pjesa më e madhe e dyqaneve e mbajnë derën hapur ndërsa pastrojnë. Në fakt, struktura arkitekturore e dyqanit e bën të domosdoshme mbajtjen hapur të derës për ta ajrosur. Por mua më pëlqen të mendoj se është edhe si një mesazh për të vonuarit dhe gjumashët. Është sikur duan që të mos përsërisin duke thënë se shitja ka mbaruar.

Se ndodh që pas orës 11 vjen tek-tuk ndonjë i zgjuar vonë, një shpresëtar që mendon se mund të gjejë mëngjes në atë orë. “O vlla, ka mbet ndonjë gjë?”. “O vlla, s’kam më gjë, kanë mbaruar”, përgjigjet shitësja/shitësi. Duart me yndyrë, flokët po ashtu, rrobat të lyrosura, trupi erë brumë dhe aromë gjalpi. Pyes veten: kur e marrin aromën e njerëzve: të gruas, të të riut, të burrit, të zonjës, këta njerëz?

Sa kohë ka që përgatitet ky ushqim kaq minimalist? Duke qenë kaq i thjeshtë, ai duhet të jetë edhe shumë i hershëm. Kur kanë mbërritur te shqiptarët mielli i grurit, gjalpi, kripa dhe uji? Kaq përbërës duhen për bugaçen. Kjo gatesë ka mbetur e tillë e pandryshuar, e pavariacionuar, e papërpunuar, prej sa e sa vitesh, shekujsh, duke u bërë pasqyrë edhe asaj që kanë në mendje e shpirt qytetasit që rrojnë duke e konsumuar këtë vakt njësoj si në fëmijëri e deri në pleqëri. Herë më duket kjo si plogështi, herë si kryeneçësi, e herë si mungesë fantazie.

Nëse nuk mundesh ta njohësh me saktësi historinë e një të dhëne, mosha e fjalës së saj të thotë shumë. “Simitja” është huazim turk me burim arab. Kurse mosha e “bugaçes” është edhe më e hershme. Forma e saj më e parë (me variacione të përhapura andej-këndej në Shqipëri, si pogaç, pogaçe, pagaçë etj.) dëshmohet që te Fjalori i Frang Bardhit (1635). K. Topalli[5] thotë se këtë fjalë e kemi marrë nga sllavët dhe këta vetë nga italianët (nga fjala “focaccia“). Fjalën edhe mund ta kemi marrë së bashku me një produkt ushqimor përgatitur prej brumi dhe të pjekur shpejt, por pastaj produkti në rrjedhë të kohës ka ndryshuar duke u përpunuar dhe duke u përshtatur me prodhimet dhe nevojat vendëse, njësoj si ndryshimet që ka pësuar edhe fjala vetë (që në Elbasan ka përfunduar “bugaçe”).

Mendoj se pasurimi aq i madh i menysë së gatesave sot, i shumëllojshmërisë së gjellëve dhe pjatave që shtrohen në vaktet e njerëzve, nxitet nga një nevojë universale njerëzore për ndryshueshmëri. Sigurisht, kësaj nevoje i bashkohet edhe kujdesi për shëndetin, rritja e njohurive mbi trupin njerëzor dhe faktorëve që e ndihmojnë trupin të jetë më i shëndetshëm dhe i aftë të përballojë sfidat fizike të punës dhe të kënaqësisë; estetika vizuale është gjithashtu shumë e rëndësishme në këtë pasurim (kam dëgjuar shpesh të thuhet nga amvisat se ushqimin “duhet ta hajë syri njëherë“). Por, gjithashtu, edhe stili i jetës, ritmi i saj, kushtëzon ndryshime në mënyrën se si gatuhet, çfarë gatuhet dhe si shërbehet gatesa. Kjo nevojë për ndryshim nxit kreativitetin.

Por varfëria nuk ta mundëson kreativitetin. Nëse të duhet të mbijetosh, do të punosh e të përpiqesh për të njëjtin ushqim. Vetëm pasi mbijetesa sigurohet, dhe asgjë nuk e rrezikon shoqërinë e familjen me mungesën e vaktit, mendja e çliruar do të fillojë të mendojë për ndryshimin, pasurimin e menysë dhe do të nxitet kështu kreativiteti – të shtosh, të heqësh a të ndryshosh përbërësit; të ndryshosh formën e gatesës, më të madhe a më të vogël; të ndryshosh paraqitjen, servirjen; të shtosh ushqime shoqëruese të ndryshme; të ndryshosh teknologjinë e prodhimit; të kujdesesh për të përpunuar shijen me shtimin e erëzave përmes aromatizimit të vajrave a yndyrës; të ndryshosh statusin e vaktit apo funksionin social/kulturor duke e tejkaluar mëngjesin dhe duke e futur në vaktet e tjera, të gjitha këto janë mënyra se si “bugaçja” dhe ushqime të tjera tradicionale të qytetit mund të ndryshonin në rrjedhë të kohës. Por jo! Askush nga mjeshtret nuk ka guxuar[6]. Nuk njoh asnjë restorant në qytet që ta ketë pjesë të menysë së vet, asnjë shef kuzhine nga Elbasani që të guxojë të stilizojë e të estetizojë “bugaçen”. Përkundrazi, mburrja vjen kur bugaçja është “si në vaktit“, d.m.th. me shijen sa më të vjetër, aq sa mund të kujtohet – e kjo do të thotë tërësisht me gjalpë (dhe jo me margarinë ose me ndonjë prodhim tjetër yndyre që e imiton gjalpin), me brumë, sasi kripe dhe kohë pjekjeje si në furrat e dikurshme prej druri. Qytetasit nuk ta pranojnë ndryshimin. Mjeshtret as që e çojnë ndërmend. Ndryshimi kërkon guxim edhe është kryesisht veti e shpirtrave të lirë e kureshtarë. Por, si duket, qytetit tim i mungojnë kureshtarët dhe guximtarët e ndryshimit. Ose, ndoshta, mëngjesi nuk është koha më e mirë për të ndryshuar dhe për të pasur më shumë kureshtje për botën. E kështu mjeshtret e bugaçes vijojnë ta ruajnë të njëjtin gatim pa shumë kokëçarje, pa shumë dëshirë për ndryshim, me të njëjtën lodhje dhe sakrificë të jetës së tyre (pa mbrëmje). Kjo bën që me kohën kjo punë t’ua heqë edhe kënaqësinë që vjen kur puna sjell ndryshim e shumëllojshmëri. Fytyrat e tyre më duken gjithnjë njësoj, të lodhura, të heshtura, pa shumë hare. Apo kështu më duken ngaqë nuk ndryshon asnjëherë edhe ajo që shesin?

Të tjerët, ata që nuk kanë lidhje me qytetin, kam dëgjuar ta quajnë këtë gatim “bukë me bukë“, me një lloj përçmimi ose shakaje me ironi të nënkuptuar, duke u përpjekur të mos fyejnë atë që po ia ofron. Ka një të vërtetë këtu. Një të vërtetë përgjysmë, në fakt. Kjo gatesë përgatitet me brumë dhe pastaj hyn prapë në një përbërës me brumë. Pra, “buka” përdoret këtu nga të tjerët si metonimi për “brumin”, përbërësin kryesor.

Këta, sipas meje, po e shpërfillin kështu tërësisht eksplorimin e shijes së saj, i cili kërkon edhe të respektosh të gjithë pjesën e ritualit që shkrova më sipër: ta hash esëll, ta hash në mëngjes, ta hash të shoqëruar me pak djathë (ndoshta edhe kastravec në behar) ose qofte, ta hash me masën e duhur të gjalpit të lëngëzuar të hedhur mbi bugaçen ende të nxehtë, ta kripëzosh pak bugaçen e nxehtë, ta hash ulur në shtëpi me familjarë përqark etj. Ka edhe nga ata të tjerë, të paktë (për mua), që u duket po aq e shijshme sa edhe neve elbasanasve. Kjo më duket një provë e asaj që ushqimi nuk është një përvojë e thjeshtë kulinare e shijes së një individi tek gjuha e tij, e aromës tek hunda e tij dhe e tulit të brumit që përfundon te stomaku i tij. Po, kjo gatesë është një organizëm kulturor, diçka më shumë se miell, ujë, kripë e gjalpë. Dhe ata të paktë të tjerë ndoshta e kanë kuptuar dhe e ndiejnë dhe e shijojnë si ne.

Për ne, ajo që hamë në mëngjes është shija e fëmijërisë, e familjes, e gjyshërve dhe gjysheve, e prindërve, e fqinjëve, e shoqërisë së lagjes, e zgjimeve të zakonshme, e ditëve kur nuk ndodh asgjë përveç jetës ashtu si duhet të shkojë. Dhe për këtë, ndoshta, duam që të mbetet e pandryshueshme.

© 2025 Teuta Toska. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhet janë të autores.

 

[1] Edhe në Shkup shitet dhe konsumohet ajo që njihet si simit-pogaçja. Shumë e përafërt me këtë të qytetit të Elbasanit. Por ndryshe nga vakti i Elbasanit, simit-pogaçja në Shkup mund të konsumohet në çdo kohë, madje edhe në mbrëmje e shoqëruar me çaj. Nuk e di nëse edhe ndonjë qytet tjetër në Kosovë a Maqedoni të Veriut e kanë këtë ushqim. Falënderoj mikun tim, Emir Kurtishi, për këtë informacion dhe për simit-pogaçen e parë të Shkupit që ma solli një ditë për ta provuar dhe që m’u duk po aq e shijshme sa edhe e jona. Kushedi një ditë do ta shkruaj një shkrim krahasues me bugaçes së Elbasanit dhe pogaçes së Shkupit.
[2] Shtëpitë e vjetra në Elbasan kishin një kthinë të shtëpisë, në fundin e saj, me dritare të vogla, kryesisht si baxha, ku gatuhej dhe mbaheshin enët e gatimit. Quri i shtëpisë sime ishte gjithnjë në gjysmerrësirë, kishte një oxhak, një lavaman dhe dollap në mur (musëndër), ku gjyshja e nëna më vonë mbanin enët e kuzhinës dhe ushqimet që prisnin të gatuheshin. Dhe enët që dilnin rrallë e vetëm për miqtë. Sot në shtëpitë e rindërtuara ose të rejat në Elbasan nuk ruhet më kjo kthinë në arkitekturën e shtëpisë. Parapëlqehet që kuzhina (vendi ku gatuhet) të jetë pjesë e dhomës së madhe të ndenjjes, edhe për shkak se gatimi nuk shoqërohet më me aq shumë aroma të padëshirueshme për shkak të mbërritjes së teknologjisë (nuk përdoret më zjarri, ka aspirim, tenxheret janë më të mira etj.)
[3] Lexoj në Elbasani-Enciklopedi (“Sejko”, Elbasan, 2003, f.227) se bugaçja dikur piqej në furrat e qytetit, “por shitej edhe në mënyrë ambulante. Shitësit me kanistrat e mbushura me simite e bugaçe, në kokë, kalonin nëpër rrugicat e qytetit duke thirrur: ‘Po po…simite me bugaçe“. Më duket ekzotik ky peizazh i qytetit me vaktin që shitej rrugëve me thirrje të gëzueshme dhe të përsëritura, por jam pak dyshuese për mënyrën e shitjes: bugaçja duhet të rrijë e nxehtë, gjalpi të mos ngrijë, të mbetet i lëngëzuar. E si mund të mbetet gjatë kështu, me këtë temperaturë të lartë, dhe për më tepër në kokën e një shitësi që ecën rrugëve të qytetit dimër-verë?
[4] Falënderoj Nela Gajdja, një mjeshtre, për shpjegimin e mënyrës se si e përgatit bugaçen e dyqanit të vet çdo ditë.
[5] Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, K. Topalli, “Fjalor etimologjik i gjuhës shqipe”, Botimet Albanologjike”, Tiranë, 2017.
[6] Madje edhe mjeshtrja/mjeshtri i simite-bugaçes nuk e ndërron zakonisht profesionin e vet, gjithë jetën. Nuk njoh asnjë të tillë që është hedhur në gatime të tjera dhe njihet si kuzhinier a shef kuzhine. As që ka provuar suksesin në ndonjë profesion tjetër.