Pavijoni nr. 6 i Çehovit pleks idetë dhe vizionin humanist që autori rus përligj në gjithë krijimtarinë e tij letrare me natyrë realiste-kritike. Aura e luftës ndaj padrejtësive sociale dhe shfrytëzimit njerëzor e mbështjell edhe këtë novelë filozofiko-refleksive, ku shoqëria e burokratizuar vegjeton në katatoninë që ka krijuar vetë. Siparin e novelës Çehovi e hap me përshkrimin karakteristik të ndërtesës së vogël të spitalit, diku në një qytezë provinciale ruse, ku pullazi është i ndërtuar prej teneqeje – në këtë godinë të dorës së dytë ku shërohen njerëz, qëndron impozant Nikita[1], rojtari i pavijonit, njeri me fytyrë të vrazhdë që rregullin e koncepton si rrahje të njerëzve, një gdhe i gatshëm për aminin e urdhërdhënësve. Dysheme e përlyer, erë e rëndë lakrash, tymi, amoniaku, dhomat me shtretërit e tyre, ku qëndrojnë pesë të çmendur, rrethuar me dritaret e shëmtuara me shebeqe. Mes të çmendurve, çifuti Mojsejk, të cilit i është djegur punëtoria e kapeleve, është më i privilegjuari, ngase lejohet të dalë kohë pas kohe për lëmoshë, që më pas kopekët a bukën e fituar t’ia kontrollojë Nikita. Rrëfimi çehovian bartet te 33-vjeçari Ivan Dmitriç Gromori, i rënë nga vakti – dikur fisnik ankandës, bir i një nëpunësi autoritar në zë, që humb vëllanë nga tifoja. Kur i burgosin të atin për falsifikim dhe shpërdorim, ngelet me të ëmën, njihet me skamjen, punon mësues, ku s’pajtohet assesi me kolegë e nxënës; pastaj përmbarues, ku s’bëhet dot pjesë e travajeve kriminalo-korruptive, ndaj është i predestinuar për Pavijonin nr. 6 për të gjetur shërim…

Shndërrimi trandës i Ivan Gromorit është përshkrim, me forcë të madhe artistike realiste, i psikologjisë kolektive të kohës, gjegjësisht i kontrasteve shoqërore nën thundrën e hierarkisë snobiste që udhëhiqte, siç e shohim te “Revizori” i Gogolit. Gromori shfaqet si prototip i njeriut që do të përmbysë gjithë jetën me kotësitë dhe marrëzitë e saj, megjithëse e di se s’mund ta bëjë dot këtë. Ndaj, frika dhe dorëzimi, dobësia dhe mbetja në vetmi bëjnë që të përfundojë brenda mureve groteske të Pavijonit, mbase pse ka kryer krim? Dobësimi i kujtesës së tij, frika konstante se po përndiqet nga dikush, sikur shkojnë në sinkron me vrasjen e një të moshuare dhe një vocërraku, kufomat e të cilëve i pa i tronditur. A do të ishte i zoti të vriste Gromori? Ky njeri skofiar, delikat dhe i njerëzishëm, i cili përherë e ndiente nevojën të kishte njerëz afër, por s’kishte dot kënd, s’kishte shoqëri – a do të mund të kryente një krim të këtillë soji? Çehovi, veç shkrimtar i angazhuar për progresin, qytetar aktiv, ka një personalitet që shkrihet organikisht me veprën letrare. Ky harmonizim njeri-artist te Çehovi manifestohet me përsiatjet mbi njeriun si entitet dhe pozitën e tij në shoqëri. A është njeriu apriori gjallesë dekonstruktive që shtypet nga mekanizmat arbitrarë që i krijon grigja e tij? A mund të gjallosh dot si shpirt humanist mes kolektivit dehumanist?

Pavijoni s’do mend që është ndër shëmtitë e kësaj qyteze që përvijon inercionin shoqëror. Doktor Andrea Jefimiçi është, si të thuash, kronikan i kësaj shoqërie të kalbur provinciale, që izolon njerëz të cilët i shpall të çmendur, i rreh, i keqtrajton, megjithëse e ka gojën plot barazi e drejtësi. Te Jefimiçi, autori krijon njeriun humanist që në krye të herës s’pati denjuar ta vazhdojë shkollën për prift e në përgjithësi, në raport me fenë, ka qëndrim neutral, megjithëse as mjekësinë s’e honepsi edhe aq. Andrea Jefimiçi, si njeri i devotshëm, me parime etiko-sociale, parimor, altruist, ndihmoi shumë njerëz, gjersa u neverit prej tyre ngase brenda portave të kësaj qyteze provinciale mortaliteti vazhdonte, sëmundjet dhe shtimi i të sëmurëve po ashtu; si njeri që denjon të lexojë me mjaft kërshëri, Jefimiçi deklamon se “në këtë botë s’ka kurrgjë të mirë, e cila në zanafillën e vet nuk përmban edhe ndyesi.” I përcaktuar për Pavijonin famëkeq, doktor Andrea transferohet atje – vëzhgimi i këtij mjedisi të mjerë bën që doktori të zhytet në përsiatje dhe krizë ekzistenciale; ky Pavijon i shëmtuar ekziston në një qytezë, ku kryetari dhe këshilltarët e tij janë mikroborgjezë gjysmanalfabetë. Kjo hapësirë mbytëse duhet mbyllur një orë e më parë, por meqenëse këto çmendi ekzistojnë, dikush duhet t’i mbushë…

Në Pavijonin nr. 6 jeta është tejet monotone. Semjon Llazariçi, rrojtori, një tip i dehur e me qeshje histerike, vjen një herë në dy muaj. Nikita, mbikëqyrësi, është gjithçka shohin të ngujuarit. Lajmi i përhapur për ardhjen e një mjeku ishte tronditës – doktor Andrean Nikita e pret me ceremonialitet burokratik. Pasi i dha ca kopekë çifutit të Pavijonit, hasi në një të çmendur fisnik brenda atij gjirizi – ky njeri po i ngjallte përherë e më tepër interes: Ivan Dmitriç Gromori. Dialogët midis tyre janë atipikë për ambientin, ngase ngërthejnë përsiatje mbi çështje universale, filozofike, intelektuale; Ivani i mllefosur me fatin e vet shpeshherë i vërsulet këtij njeriu zyrtar, këtij doktori që bën pjesë në fundërrinën e këtij sistemi. – Me qindra të sëmurë po shëtisin në liri sepse mosdija juej nuk është në gjendje të dallojë kush është i sëmurë e kush i shëndoshë, pse unë dhe këta të mjerë të heqim keq për të gjithë të tjerët? Ju, ndihmësi juaj, tanë fundërrina e spitalit tuej qëndroni në pikëpamje të pakrahasueshme më poshtë se na, atëherë, pse na po heqim keq e ju jo?,[2] hakërrehet ai kundrejt doktorit. Bisedat mes tyre e qendërzojnë problemin e njeriut në univers dhe raportin e tij me tjetrin që amplifikohet në shoqëri, duke e kufizuar atë, siç deklamon doktori, prej kriminelëve, të sëmurëve shpirtërorë dhe, në përgjithësi, prej njerëzve të papëlqyeshëm, ndaj s’ke si të ngadhënjesh kundër saj.

Botëkuptimet autoriale janë simetrike me përsiatjet e personazheve në këtë novelë, viktima të shoqërisë së retarduar, që e vazhdon statuskuonë brenda rrethit vicioz prej të cilit s’denjon të dalë. Letërsia e Çehovit është krejtësisht e vendosur drejt progresit – aty skaliten përpjekjet e njeriut për dinjitet, lufta frontale kundër oficialitetit borgjez dhe natyrës violente të aparatit shtetëror dhe përgjithësisht institucioneve të tij. Kjo letërsi nuk lexohet pa i kuptuar interesat shoqërorë, që janë maksima e autorit rus që do të shkruante “në qoftë se jam shkrimtar, duhet të jetoj mes popullit”. Por kur shoqëria ka degraduar dhe normat obskurantiste janë bërë standard, atëherë është detyrë e intelektualëve si Çehovi, me ndërgjegje të lartë artistike, t’u bëjnë opozitën regjimeve dehumaniste, duke mobilizuar e duke protestuar.

Çehovi letërsinë e shihte si përgjegjësi shoqërore, jo trill subjektiv imagjinativ. Narrativat zulmëmëdha, varietetet e ndryshme të falsitetit dhe zbukurimeve oborrtare Çehovi i mënjanon si të padenja e të dëmshme për letërsinë e angazhuar. Parimet e artit të tij realist gjurmojnë të vërtetën dhe në qendër kanë njeriun i cili po deprimohej nga çmenduria kolektive, aq sa në Pavijonin nr. 6 thirrej përvajshëm “moti nuk kam jetuar si njeri!”.

Novela presupozon kritikën si reagim ndaj realitetit faktik rus të fundshekullit të 19-të, depërton në indin e kaosit social, snobizmit provincial dhe degradimit të sistemit shëndetësor. Mjeku i rrethit, Eugjen Hobotovi, dhe drejtori i postës, Mihail Averjaniçi, e personifikojnë funksionarin burokrat që operon në kushtet e ngurta dhe pasqyrojnë apatinë e këtyre sistemeve, duke përfshirë mjekësinë si butafori institucionale. Janë po këta dy funksionarë që e shpallin të çmendur doktor Andrean, mikun e tyre, pse ky sillej çuditshëm, përtej konvencioneve, duke qëndruar si tepër pranë pacientëve. Ndaj ky duhet të shtrohet së shpejti po aty, me ta, shkaku i avarisë… “Jam ligështuar shpirtërisht”, klith Andrea. “Të marrët nisin e më konsiderojnë si të çmendur”, janë zhgënjime karakteristike të personazheve, ku Çehovi i mëshon idesë se përbuzja e kotësive të kësaj bote është thesari më i madh për njeriun në këtë jetë, i cili qetësinë dhe kënaqësinë s’duhet t’i kërkojë jashtë, ngase ato janë brenda tij.

Kritika e mprehtë e Çehovit trupëzon diferencat etiko-morale midis njerëzve “të shëndoshë” dhe “të sëmurë” që variojnë nga statuset klasore. Forca dhe ndikimi në masë, këto antinomi, pleksen përbrenda institucionit psikiatrik, ku shpërfaqen tipat e precizuar arbitrarisht “normalë” dhe “anormalë” në shoqërinë pa ideale. “Shoqnija s’ka ideal dhe çon një jetë të pangjyrë e të pakuptim, tue thye monotoninë e saj me tirani, me shfrenime brutale dhe hipokrizi; erëcekët janë të ngopun e të veshun, kurse të ndershmit ushqehen me mbeturina; janë të nevojshme shkollat, nji gazetë e vyeshme e vendit, teatri, ligjëratat, bashkimi i inteligjencës; asht e nevojshme që shoqnija ta njofi vedin dhe të tmerrohet e të neveritet prej vetvehtes.” Formulime të tilla shënjojnë protestën kundrejt realitetit, marrin nuancat e një zhgënjimi kozmik për çorientimin shoqëror, neglizhencën institucionale meskine dhe dështimin sistematik human. Pavijoni nr. 6 është apoteoza e idealeve të Çehovit për gjurmimin e vlerave dhe kuptimin e jetës, sado që barra e rëndë sizifiane e saj peshon mbi supe në botën kaotike. Siç thotë Friedrich Dürrenmatt, po qe shoqëria e ndërtuar mbi gënjeshtra e sfrutime, është mundim i kotë të jesh i devotshëm – kjo maksimë e përbën letërsinë idealiste, që mëton ndryshimin rrënjësor përmes demaskimit të pasojave dehumanizuese dhe diferencave shoqërore. Nuk mund të ketë progres shoqëror pa ndryshime të dukshme. Pavijoni i Çehovit është kritikë ndaj sistemeve institucionale dhe apatisë etiko-morale përbrenda sistemit regresiv; ky peizazh paraqet absurditetin dhe kotësinë në ndërmarrjet njerëzore, individuale, për ndryshimin.

Përfundimi i Andreas në Pavijon tok me Ivanin, brenda qerthullit, është kuptimplotë. Fundi tragjik i doktorit altruist, i rrahur nga Nikita, i privuar nga çdo liri, i mënjanuar e i shtypur për vdekje nga thundra hierarkike ekzistuese është një metaforë e fuqishme për vakuumin shoqëror dhe brutalitetin asfiksues të grigjës kundrejt individëve plëngprishës. Për ta krijuar një mjedis me diversitet, drejtësi e liri mendimi, përkujdesje shëndetësore, duhet transformuar struktura shoqërore në përgjithësi – kjo është deviza e kësaj novele dhe përgjithësisht e letërsisë opozitare progresive. Derisa njeriu ndien boshllëk shpirtëror dhe është mosbesues ndaj sistemit sipër tij – që krijon stimujt e pasivitetit akut dhe konvencionalitetit, duke i sëmurë mendërisht pjesëtarët, për t’i shëruar pastaj – do të qëndrojë në zgrip të izolimit dhe dëshpërimit me klithjet ekspresioniste që kthehen çdoherë mbrapsht…

© 2025 Bujar Meholli. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi në kopertinë është përfytyruar me Google Gemini.

[1] Elton John ironizon kur emrin mashkullor rus Nikita e shndërron në femër në këngën e tij të famshme kundrejt zymtësisë që solli lufta dhe natyrës së rëndë sllave që sikur manifestohet te ky emër. https://www.youtube.com/watch?v=a90IFN42zDw

[2] Anton Çehov, Novela, përkthyer prej origjinalit rusisht nga Aleksandar Jelikiqi dhe Ahmet Kelmendi, sipërmarrja gazetare-botuese Rilindja, Prishtinë, 1963, citimet janë nga ky botim.