Si u shndërrua një dokument i rremë serb “Top Secret” në propagandë anti-myslimane në Kosovë

Më 25 gusht, Prokuroria Speciale e Kosovës ngriti aktakuzë ndaj Fatmir Shehollit, duke e akuzuar për spiunazh në favor të Agjencisë së Sigurisë dhe Informacionit të Serbisë, BIA, si dhe për shantazh. Mes provave të përshkruara në aktakuzë ishte edhe një fotografi e gjetur në telefonin e Shehollit: një dokument që pretendohej se ishte “top secret” dhe se ishte i siguruar nga inteligjenca serbe.

Ky i ashtuquajtur dokument “Top Secret” përshkruan një strategji të supozuar serbe për ta bërë Kosovën gjithnjë e më islame përmes financimit të xhamive në lokacione të rëndësishme, zgjerimit të shkollave fetare dhe nxitjes së një ndikimi më të madh fetar në jetën publike. Sipas dokumentit, synimi është që Kosova të paraqitet si e radikalizuar dhe kulturalisht e huaj ndaj Perëndimit, duke e kthyer përfundimisht opinionin euroatlantik kundër vendit. Dokumenti parashikon se, pas 20 vjetësh, pjesë të Kosovës do t’i ngjanin “Kandaharit”, qeveritë perëndimore do ta rishqyrtonin mbështetjen e tyre, Serbia do ta ripushtonte Kosovën dhe shqiptarët më pas do të nxiteshin të shpërnguleshin drejt Turqisë.

Lajmi për dokumentin u përhap si zjarr në peizazhin mediatik dhe në rrjetet sociale në Kosovë. Klan Kosova theksoi planin e pretenduar për përdorimin e fondeve nga ambasadat islame për ndërtimin e xhamive në mbarë Kosovën, ndërsa KOHA e paraqiti dokumentin si dëshmi të “synimit të Serbisë” për ta kthyer Kosovën në “Kandahar”. Insajderi e përshkroi atë si strategji të inteligjencës serbe, ndërsa Top Channel raportoi se plani ishte “zbuluar”. Më pas, pamje të dokumentit dhe pjesë të shkëputura prej tij u përhapën shumë shpejtë në rrjetet sociale, duke krijuar përshtypjen se bëhej fjalë për një operacion të inteligjencës serbe të sapozbuluar.

Problemi është se ky dokument nuk është i ri. Dokumenti që pretendohet se është “Top Secret” kishte qarkulluar publikisht të paktën që nga gushti i vitit 2018, tetë vjet para se aktakuza ndaj Shehollit ta rikthente në titujt e mediave. Fakti që media të mëdha, komentues dhe përdorues me ndikim në rrjetet sociale e paraqitën atë si një zbulim të ri, pa kontrolluar historinë e tij lehtësisht të gjurmueshme, pasqyron një dështim elementar të verifikimit.

Para rastit të Shehollit, hera e fundit kur dokumenti tërhoqi vëmendje të konsiderueshme ishte në qershor 2024, kur ish-zëvendësministri për Komunitete dhe Kthim, Milazim Gashi, u paraqit në Debat Plus dhe pretendoi se Serbia po paguante imamë, po financonte gra që të mbuloheshin dhe po financonte ndërtimin e xhamive në Kosovë. Myftiu i Kosovës, Naim Tërnava, i hodhi poshtë akuzat dhe e sfidoi Gashin që të sillte prova, madje duke deklaruar se personalisht do ta rrënonte çdo xhami për të cilën do të dëshmohej se ishte financuar nga Serbia. Dy javë më vonë, Gashi u rikthye në emision me atë që e paraqiti si provë: të njëjtin dokument njëfaqësh, me cilësi të dobët, “Top Secret”, që më vonë do të gjendej në telefonin e Shehollit. I shkruar në serbishten e përditshme me alfabet latin dhe me gabime të shumta drejtshkrimore, dokumenti gjithashtu shfaq dukshëm fjalët në anglisht “Top Secret” dhe “CONFIDENTIAL”.

Gashi nuk ishte shqiptari i parë me ndikim që e kishte shpërndarë atë. Në vitin 2022, ish-deputeti Gani Geci e publikoi të njëjtin dokument për rreth 64,000 ndjekës të tij në Facebook, ndërsa versione të tij kishin qarkulluar edhe më herët në rrjetet sociale dhe në portale shqiptare të lajmeve.

Por nga erdhi në të vërtetë ky dokument? Burimi publik më i hershëm, me datë të verifikueshme, që kam arritur të gjej është një postim në Facebook i Selatin Retkocerit i 2 gushtit 2018. Retkoceri, politikan shqiptar i Kosovës dhe ish-kandidat i Vetëvendosjes për kryetar të Lipjanit, publikoi të njëjtin dokument, përktheu përmbajtjen e tij dhe pretendoi se ai kishte disa muaj që qarkullonte mes shqiptarëve të Kosovës. Ndonëse nuk ka prova se Retkoceri e ka krijuar dokumentin — dhe ai e ka mohuar shprehimisht se është autori i këtij dokumenti — postimi i tij është, deri tani, paraqitja më e hershme publike dhe e gjurmueshme e pikërisht këtij dokumenti “Top Secret” që kam arritur të gjej.

Në vitin 2018, tre muaj pasi Retkoceri e kishte publikuar tashmë dokumentin në mënyrë publike, Bota Sot e paraqiti atë si një dokument “top secret” serb të siguruar nga një ish-zyrtar i lartë i Kosovës, emri i të cilit nuk bëhej publik. Nuk është e qartë nëse ai burim ishte Retkoceri, por ky interpretim e bëri një dokument që tashmë qarkullonte në internet të dukej shumë më sekret nga sa ishte në të vërtetë.

Më 27 gusht, gazetari Milaim Zeka i shtoi edhe një kthesë tjetër historisë së çuditshme të dokumentit. Në një postim në Facebook, Zeka pretendoi se dokumenti ishte shkruar në vitin 2018 nga Qamil Zekolli, një aktivist shqiptar që jeton në Belgjikë. Nuk arrita ta verifikoj në mënyrë të pavarur pretendimin e Zekës: nuk gjeta dot ndonjë postim origjinal të Zekollit nga viti 2018 që përmbante dokumentin, as ndonjë burim tjetër që të vërtetonte se ai ishte autori i tij.

Megjithatë, e kam shqyrtuar më nga afër Zekollin dhe kam gjetur diçka të rëndësishme. Në vitin 2012, gjashtë vjet para se të shfaqej dokumenti “Top Secret”, Zekolli botoi një artikull të gjatë në platformën Pashtriku ku shtynte përpara pothuajse të njëjtën teori konspirative. Ai pretendonte se Beogradi paguante imamë shqipfolës, se autoritetet serbe e nxisnin “islamizimin” e shqiptarëve dhe madje se rusë dhe sllavë të tjerë ishin trajnuar dhe dërguar në komunitetet shqiptare si imamë. Ai pretendonte gjithashtu, pa paraqitur prova, se Kur’anët që përdoreshin në trojet shqiptare ishin ndryshuar qëllimisht për t’i çorientuar shqiptarët nga ana kulturore dhe kombëtare. E gjithë kjo nuk provon se Zekolli e shkroi dokumentin sekret, por tregon se, vite përpara se ai të dilte në qarkullim, Zekolli tashmë po promovonte publikisht shumë prej ideve të tij qendrore.

Ende nuk ka prova se dokumenti e ka origjinën te inteligjenca serbe, ndërsa autorësia e tij e saktë mbetet e paqartë. Ajo që tregon gjurma e disponueshme, megjithatë, është se idetë që përmban ai tashmë qarkullonin mes figurave shqiptare vite përpara se dokumenti të paraqitej si rrjedhë nga inteligjenca serbe. Kjo ngre një pyetje më të rëndësishme: çfarë qëllimi i shërben kjo narrativë? Përgjigjja bëhet më e qartë kur dokumenti nuk shihet si një falsifikim i izoluar, por si pjesë e një teorie më të gjerë konspirative që në mënyrë të përsëritur e lidh religjiozitetin mysliman shqiptar me interesat e Serbisë.

Ajo që e bën këtë teori konspirative veçanërisht të dëmshme është pikërisht ajo që e bën edhe efektive: ajo e instrumentalizon Serbinë, duke e ditur peshën e jashtëzakonshme që Serbia ka në kujtesën historike shqiptare. Në vend që të argumentohet hapur se shqiptarët duhet të jenë më pak myslimanë, narrativa sugjeron se të bëhesh më mysliman është pikërisht ajo që dëshiron Serbia. Kështu, kundërshtimi ndaj xhamive, imamëve dhe praktikës së dukshme islame mund të paraqitet me gjuhën e patriotizmit dhe të rezistencës ndaj Serbisë.

Megjithatë, aktualisht nuk ka prova se dokumenti “Top Secret” e ka origjinën te inteligjenca serbe. Gjurmët publike, përkundrazi, kalojnë përmes politikanëve, komentuesve dhe figurave mediatike shqiptare, disa prej të cilëve kanë shprehur qëndrime hapur armiqësore ndaj dukshmërisë fetare myslimane. Qoftë e koordinuar apo jo, efekti është i njëjtë: Serbia shndërrohet në një mjet të përshtatshëm përmes të cilit mund të legjitimohet një islamofobi tashmë ekzistuese shqiptare.

Kjo narrativë shfaqet edhe në forma të tjera. Në vitin 2023, historiani Frashër Demaj pretendoi se dikur imamë rusë ishin dërguar në xhamitë e Kosovës për t’i bindur shqiptarët myslimanë që të mos i shkollonin fëmijët e tyre, duke e përshkruar këtë si pjesë të një “strategjie serbe”. Kur iu kërkuan prova, Demaj e quajti këtë “fakt” të bazuar në “histori gojore”. Kryeimami Enes Goga më pas e sfidoi që të identifikonte qoftë edhe një imam rus, me emër, datë dhe xhami, që kishte shërbyer realisht në Kosovë. Rusia dhe Serbia kanë qenë prej kohësh aleate të ngushta dhe zënë vende të ndërlidhura në ankthet politike shqiptare; edhe këtu, një armik i jashtëm sllav vendoset prapa jetës fetare myslimane shqiptare.

E njëjta teori konspirative është projektuar edhe prapa në kohë mbi Vaso Çubrilloviqin, intelektualin dhe politikanin nacionalist serb, i njohur mes shqiptarëve sidomos për memorandumin e tij të vitit 1937, Dëbimi i shqiptarëve, i cili avokonte largimin e tyre masiv nga Kosova. Prej vitesh, një citat me origjinë të panjohur qarkullon në qarqet shqiptare, sipas të cilit Çubrilloviq besonte se “shtylla kurrizore e nacionalizmit shqiptar” mund të thyhej përmes islamizimit. Historiani Jusuf Buxhovi, për shembull, pretendon se Çubrilloviq ka shkruar: “Ne mund ta shkatërrojmë nacionalizmin shqiptar nëse i injektojmë Islamin”, ndërsa studiuesi i gjenocidit Nusret Pllana ka përsëritur një version pothuajse identik. Por ky citat nuk gjendet askund në memorandum.

Në të vërtetë, Çubrilloviqi argumentonte të kundërtën: shqiptarët nuk mund të asimiloheshin në mënyrë efektive dhe, për këtë arsye, duhej të dëboheshin përmes “forcës brutale të një shteti të organizuar”. Ai propozonte që jeta e tyre të bëhej e padurueshme përmes presionit administrativ, ngacmimeve policore dhe sulmeve të drejtpërdrejta ndaj jetës së përbashkët fetare të shqiptarëve myslimanë, përfshirë keqtrajtimin e imamëve dhe shkatërrimin e varrezave myslimane.

Rëndësia e këtij shtrembërimi është e vështirë të shpërfillet. Çubrilloviqi dhe memorandumi i tij janë pika referimi shumë të njohura në diskutimet shqiptare për shtypjen serbo-jugosllave, gjë që e bën veçanërisht të fuqishme ngjitjen e një citati të sajuar me emrin e tij. Duke e përmbysur qëndrimin e tij real, figura me ndikim mund ta transformojnë një nacionalist serb që donte largimin e shqiptarëve myslimanë dhe goditjen e jetës së tyre fetare në një lloj prove të supozuar se Serbia dëshiron që shqiptarët të bëhen më myslimanë. Pavarësisht nëse këta individë po koordinohen me vetëdije apo thjesht po përsërisin njëri-tjetrin, ata përforcojnë të njëjtën narrativë më të gjerë islamofobe si dokumenti “Top Secret”: se religjioziteti i dukshëm mysliman shqiptar përbën pikërisht realizimin e planit të Serbisë për ta ripushtuar Kosovën.

Historia e vetë Retkocerit në Facebook mund të ndihmojë për të shpjeguar pse ai ishte kaq i gatshëm të promovonte një dokument të tillë. Postime të tjera të tij zbulojnë një model të vazhdueshëm retorike anti-myslimane dhe dyshimi ndaj praktikës së dukshme islame në Kosovë. Në një postim të gjatë, ai e përshkroi ndërtimin e xhamive si faktor që kontribon në “indoktrinimin”, “shpëlarjen e trurit” dhe radikalizimin e të rinjve, i quajti thirrjet e amplifikuara të ezanit nga minaret “tmerruese”, kërkoi ndalimin e transmetimit publik të ezanit dhe paralajmëroi se Kosova rrezikonte të bëhej “Kosovistan” nëse feja vazhdonte të vendosej mbi kombin. Në një postim tjetër, ai shpërndau retorikë që i përshkruante shprehje të zakonshme myslimane si Allah, selam, hallall dhe elhamdulilah si “barbarizma turko-arabe” dhe si dëshmi se shqiptarët po rrëshqisnin drejt “arkaizmit dhe Mesjetës”. Islamofobia është e qartë.

Të dhënat historike e bëjnë këtë teori konspirative jo vetëm ironike, por pothuajse absurde. Sundimi serb dhe jugosllav në përgjithësi nuk e trajtoi jetën fetare të shqiptarëve myslimanë si diçka që duhej kultivuar, por vazhdimisht si diçka që duhej shtypur ose zhdukur. Pasi Serbia pushtoi Kosovën gjatë Luftërave Ballkanike, një nënkonsull austro-hungarez raportoi në vitin 1914 se vetëm dy nga 32 xhamitë e Prizrenit lejoheshin ende të funksiononin për adhurim; 30 të tjerat ishin shndërruar në stalla, hambarë bari, kazerma dhe depo, ndërsa myezinët i frikësonin që të mos thërrisnin ezanin.

Studimet shqiptare mbi periudhën ndërmjet dy luftërave citojnë një vlerësim sipas të cilit, në trojet e banuara me shqiptarë, mes viteve 1912 dhe 1941 u shkatërruan 320 xhami, ndërsa 85 mektepe dhe bibliotekat e tyre u përdhosën.

Prandaj, lufta e viteve 1998-99 nuk ishte sulmi i parë ndaj trashëgimisë islame të Kosovës, por shembulli më shkatërrues i kohëve të fundit. Hulumtimet e pasluftës zbuluan se 218 nga 560 xhamitë e Kosovës u shkatërruan ose u dëmtuan rëndë nga forcat serbe dhe paramilitare. Është dokumentuar se ishin lënë grafite anti-islame dhe se Kur’anët ishin shqyer qëllimisht dhe ishin djegur, ndërsa policia serbe i vuri zjarrin Arkivit Qendror Historik të Bashkësisë Islame të Kosovës në Prishtinë pak para tërheqjes së saj. International Crisis Group regjistroi gjithashtu shkatërrimin e shtëpive të 302 imamëve dhe vrasjen e 30 prej tyre.

Përballë këtij bilanci historik, pretendimi se strategjia e Serbisë është t’i bëjë shqiptarët më myslimanë bëhet veçanërisht i vështirë për t’u mbrojtur. Modeli historik tregon në drejtimin e kundërt: jeta fetare e shqiptarëve myslimanë u trajtua vazhdimisht si pengesë ndaj hegjemonisë serbe dhe si diçka që duhej dobësuar, kontrolluar ose shkatërruar.

Omer Spahić, studiues boshnjak, thekson në librin e tij novator Serbian Islamophobia se nacionalizmi serb është në thelb anti-mysliman — ose, siç shprehet vetë Spahić: “Të jesh nacionalist serb do të thotë të jesh islamofob serb.” Ai argumenton më tej se Serbia përbën një nga epiqendrat e islamofobisë globale, duke ndikuar dhe madje frymëzuar paradigmat islamofobe në Francë, Shtetet e Bashkuara dhe Angli.

Duke pasur parasysh këtë, bëhet pothuajse absurde të sugjerohet se një religjiozitet më i madh mysliman mes shqiptarëve i shërben në njëfarë mënyre interesave serbe. Nëse Spahić ka të drejtë se armiqësia ndaj myslimanëve është e rrënjosur thellë në nacionalizmin serb, atëherë figurat shqiptare që i paraqesin xhamitë, imamët dhe myslimanët në përgjithësi si të dyshimtë sepse “këtë e do Serbia” në fakt nuk po i rezistojnë këtij botëkuptimi. Ata po e riprodhojnë atë në një formë shqiptare. Serbia bëhet justifikimi, por shënjestra mbetet e njëjtë: shqiptarët myslimanë. Dallimi është se në këtë rast, kjo retorikë nuk vjen nga nacionalistët serbë, por nga vetë shqiptarët islamofobë.

(c) 2026 Shan Karemani. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi në kopertinë është realizuar me AI. Titulli është i redaksisë.