Një nga dobësitë më të zakonshme të diskursit kulturor shqiptar është ngatërrimi i referencës me mendimin. Mjafton të përmenden Sokrati, Agora, Ciceroni, Mesjeta, Iluminizmi, rrjetet sociale, Umberto Eco apo Byung-Chul Han dhe krijohet menjëherë përshtypja e një argumenti të thellë. Por emrat dhe epokat nuk prodhojnë vetvetiu mendim. Përkundrazi, shpesh ato përdoren si dekor intelektual që fsheh mungesën e depërtimit në kuptimin e tyre.

Në shumë tekste bashkëkohore hasim një mënyrë të çuditshme ndërtimi: Mesjeta shndërrohet në sinonim të errësirës, Agora në sinonim të debatit publik, Iluminizmi në sinonim të arsyes dhe rrjetet sociale në sinonim të degradimit. Kështu krijohet një kronologji e thjeshtuar ku historia e qytetërimit paraqitet si një varg simbolesh të gatshme për përdorim polemik. Mirëpo historia e mendimit nuk funksionon në këtë mënyrë.

Vetë Mesjeta, e cila shpesh përdoret si metaforë e prapambetjes, përbën një nga themelet më të fuqishme të qytetërimit perëndimor. Universitetet e para, debatet mbi natyrën e dijes, zhvillimi i logjikës, i metafizikës dhe i teologjisë filozofike lindën pikërisht në atë periudhë. Pa Mesjetën nuk do të kishte as Rilindje, as Reformë, as Iluminizëm. Ta përdorësh atë thjesht si simbol të errësirës do të thotë të mos kuptosh rolin e saj historik.

E njëjta gjë vlen edhe për Agorën greke. Rëndësia e saj nuk qëndron te fakti që njerëzit debatonin publikisht. Debati publik ekziston në forma të ndryshme në shumë shoqëri. Rëndësia e Agorës qëndron te lindja e një pyetjeje krejtësisht të re: çfarë është e vërteta dhe si mund të arrihet tek ajo? Sokrati nuk u bë figurë themelore e qytetërimit perëndimor sepse foli në shesh. Ai u bë i tillë sepse vendosi jetën e vet në shërbim të kërkimit të së vërtetës.

Pikërisht këtu shfaqet problemi i kritikës në Shqipëri. Debati ynë kulturor rrallëherë zbret në nivelin e kuptimeve themelore. Shumicën e kohës ai mbetet në sipërfaqen e fenomeneve: kush foli, kush reagoi, kush sulmoi, kush u ofendua, kush mbrojti institucionin. Ndërsa pyetjet më të rëndësishme mbeten të paprekura. Çfarë është arti? Çfarë është tragjikja? Çfarë është bukuria? Çfarë është njeriu? Çfarë kuptimi ka kultura për fatin historik të një shoqërie?

Në traditat e mëdha perëndimore kritika nuk ishte thjesht gjykim estetik. Ajo ishte pjesë e një bote intelektuale shumë më të gjerë. Kritiku i madh nuk merrej me episodet e jetës publike, por me kuptimin e veprave dhe me vendin e tyre në historinë e shpirtit njerëzor. Pikërisht për këtë arsye figura si Harold Bloom mbeten të rëndësishme. Jo sepse zotëronin më shumë informacion, por sepse e shihnin letërsinë si një formë të njohjes së njeriut.

Kultura shqiptare ka prodhuar autorë, studiues dhe intelektualë, por ende nuk ka ndërtuar një traditë të qëndrueshme të kritikës së bazuar mbi filozofinë, filologjinë dhe metafizikën. Për pasojë, edhe kur përdoren referenca nga historia universale e mendimit, ato shpesh mbeten të jashtme ndaj vetë strukturës së argumentit. Ato përmenden, por nuk jetohen intelektualisht.

Prandaj problemi nuk është anonimati, rrjetet sociale apo polemikat e ditës. Këto janë vetëm simptoma. Problemi më i thellë është mungesa e një horizonti kuptimor që ta bëjë të mundur lindjen e një kritike të vërtetë. Sepse qytetërimet nuk ndërtohen mbi grumbullimin e referencave, por mbi aftësinë për të depërtuar në kuptimet që ato referenca përfaqësojnë.

Kur një kulturë humbet lidhjen me botën e kuptimeve të thella, ajo fillon të jetojë mes simboleve pa përmbajtje, emrave pa ide dhe historisë pa vetëdije historike. Dhe pikërisht aty fillon kriza e saj e vërtetë.

(c) 2026 Robert Martiko. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi në kopertinë është realizuar me AI.