Këtë fundviti menduam ta kremtojmë duke ftuar disa miq dhe bashkëpunëtorë të revistës – pa ndonjë kriter logjik, por mbase duke lënë intuitën të zgjedhë – që të na shkruajnë për atë gjë që kanë bërë këtë vit, të cilën do të donin ta kishin bërë më herët në jetë. Një arritje e shoqëruar me trishtimin e kohës së humbur, një rikuperim që mbase edhe shërben për të maskuar çfarë ka ikur dhe nuk e kapim dot më, një ngushëllim për gjithçka që nuk e mbajmë dot dhe na rrëshqet përndryshe nga duart. Dhe që ndoshta ka të bëjë me ato përjetime, që shpesh nuk i ndajmë me të tjerët, ngaqë na duken si tejet personale, e kushedi ngaqë nuk duam t’i shpërdorojmë në ritualet e stinës. U jemi mirënjohës të gjithëve që na u përgjigjën, dhe u kërkojmë të falur atyre që mund t’i kishim ftuar por nuk e bëmë. Mund ta kishim lënë ftesën të hapur, por ftesave të hapura sot nuk u përgjigjet kush. Gjithsesi, ata që na u përgjigjën, e kanë bërë edhe për të tjerët; si në një takim ku nuk arrijnë të flasin të gjithë, por ku të gjithë mund të dëgjojnë. E fundit gjë që do të donim, ishte ta prezantonim revistën si një mekanizëm shoshitjeje dhe përjashtimi. Përkundrazi. Copëzat që na erdhën janë të një cilësie të tillë, që të na bëjë të pendohemi – ironikisht – pse nuk e kishim provuar këtë lloj bashkëpunimi më parë. Në kuptimin që eksperienca e tanishme, me këtë ide, le të mbetet edhe kontributi i redaksisë së revistës, si zë kolektiv, në temën për të cilën bëmë thirrje për shkrime. Prujet do të botohen gjatë ditëve në vijim. Me këtë rast, ju urojmë mbarësi, shëndet dhe krijimtari të gjithëve ju që na lexoni dhe na mbani gjallë.
Elona & Ardian
© Zé Valdi, From here to Ohrid
TREGIM I NJË TREGIMI
Romeo Çollaku
Është e natyrshme të të mbetet në mendje ndonjë gatesë e shijuar vite e vite më parë, por ruante ende në kujtesë edhe emrat e teto Poliksenit, shoferit të ARO-s, shoqëruesit dhe të çdo personazhi kryesor e dytësor të atij udhëtimi. Edhe spangon. Jo në kujtesë, në depo, në një depo të paanë, shumëkatëshe, por ku çdo artikull i qe nënshtruar një rendi të përpiktë. Ndërtimin e një katakombi të tillë ia kishte diktuar, ma ha mendja, nevoja për të rrëfyer. Dhe dinte të rrëfente si rrallëkush, rrnonte për me tregue. Që prej shfaqjes së tij në letra, aty nga fillimi i viteve ’60, e kushedi se deri kur, çdo antologji e tregimit grek do të ishte dhe ka për të qenë e mangët, për të mos thënë e pavlefshme, pa praninë e Kristoforos Milionisit.
E shihje shpesh në kafenetë midis Rrugës së Akademisë dhe Shëtitores Aleksandra, një zonë kjo në zemër të Athinës, plot me librari, shtëpi botuese, teatro. Zakonisht në vetmi, siç përfundojnë, në këtë shekull të ngutit marramendës, të gjithë rrëfimtarët patologjikë. Veprën, tregimtarinë e shkruar, e kishte mbyllur. Rreth kësaj vepre, hasa së fundi, në shtypin letrar të Greqisë, një tjetër trajtesë kritike. Titullohej Ekonomia e rrëfimit dhe m’u qesh. Milionisi ishte më se lakonik në rrëfimin me shkrim, por, për të kuvenduar me të, nevojiteshin nge, durim dhe vëmendje e çeliktë. Nuk do të shprehesha kështu, nëse vetë këto radhë nuk do të ishin dëshmi e vlerës së atyre dy-tri bisedave të bëra këtu e rreth njëzet vjet më parë.
Gjurmët më të pashlyeshme ia kishin lënë, doemos, luftërat e viteve 1940-1949, botërorja dhe civilja. I kishte përjetuar në vendlindje, një fshat mu në kufi me Shqipërinë, pak kilometra larg Kakavijës. Krahinë e çuditshme, natyrë që të shtyn me zor drejt letërsisë. Në të njëjtën periudhë kur Kristofori ndiqte Zosimenë e shumëpërmendur tek ne, poshtë së njëjtës mjegull, Ismaili dhe Dritëroi merrnin shkollimin përkatës në gjimnazin e Gjirokastrës, kurse Arshiu merrte reumatizmën tek «Shtatë penxheret».
Me dy të parët, Milionisi do të njihej e do të miqësohej gjatë atij udhëtimi në Shqipëri, i ftuar nga Lidhja e Shkrimtarëve. Ishte koha kur këtu përuroheshin nëpër sheshe monumentet e ish-udhëheqësit, kurse, nëpër rrugica e sokakë, binte miu dhe thyente hundët. Me ç’mendje i dërgonin ato ftesa? O ishin krejt të pavetëdijshëm për gjendjen, o ishin finokë dhe, në këtë rast, nuk bëhej fjalë për ftesa, por për sinjale S.O.S. A, mbase, me qëllim që t’i dëftonin botës kurorëzimin e një kapitulli të lavdishëm, sikurse e pandehnin, pavarësisht kostos së lartë.
Pra, Milionisi vizitoi Muzeun Historik, Shtëpinë e Partisë, Dëshmorët e Kombit, ndonjë uzinë a kombinat, Ekspozitën «Shqipëria Sot», Piramidën, ndoshta jo sipas kësaj radhe. Pastaj, i vunë në dispozicion një ARO, shoferin, bashkë me një shoqërues, në mënyrë që të mbanin nën vëzhgim njëri-tjetrin, dhe e përcollën për në Korçë. Përtej perdeve të makinës, do të ketë parë, pak a shumë, të njëjtat pamje që, disa muaj më pas, do të ngurtësoheshin nga dy bashkëkombas të tij, nga fotografët Janis Dhimu dhe Nikos Ekonomopulos. Në qytetin ku arkitekti pati kaluar disa vite të rinisë, takoi teto Poliksenin, me të cilën u fjalos greqisht.
Stacioni i fundit ishte pragu i vegjëlisë, Betlehemi i Shqipërisë së Re, Gjirokastra. Të nesërmen, shkrimtari grek do të largohej nëpërmjet Kakavijës. Në Hotel Çajupi, autoritetet e rrethit kishin porositur për mysafirin një byrek mbresëlënës, pamja, era dhe shija e të cilit binin ndesh me skamjen e gjithandejshme. Pas drekës, Milionisi u tha dy shoqëruesve vigjilentë se i kishin dhënë nga Lidhja e Shkrimtarëve njëqind dollarë, të cilët dëshironte t’i linte në Shqipëri. Duke i vënë në dijeni se kishte harxhuar gjatë rrugës një dollar e dyzet centë, u kërkoi të dilnin dhe t’i blinin ndonjë suvenir. U kthyen pas dy a tri orësh, duke mbajtur, njëri nga njëra anë e tjetri nga ana tjetër, një qilim! «Sa kushtoi?» i pyeti Milionisi. «Nëntëdhjetë e tetë dollarë e gjashtëdhjetë centë», iu përgjigjën njëzëri dy besnikët e Partisë. «Në rregull, por nuk kishin ndonjë ambalazh? Si ta shpie qilimin deri në Athinë?» Dolën prapë, në kërkim të ndonjë thesi. U kthyen në mbrëmje vonë, tregonte Milionisi, dhe shoferi nxori nga xhepi një copë spango. «Na ranë këmbët, vetëm këtë gjetëm», u shfajësua.
Rrëfimi i Milionisit ishte i imtësishëm, i plotë. Vetëm këto hollësi më kishin mbetur në kujtesë dhe, sa herë më vinin në mendje, thoshja me vete se e meritojnë të shkruhen.
© Elidor Mehilli, 2025
SALVADOR DA BAHIA
Elidor Mehilli
Shko në Bahia, më patën thënë, e shkova. Këmbët më çuan te shtëpia-muze e Jorge Amados, e bojatisur blu, hapur kur unë isha gjashtë vjeç. Nga dritaret e kateve të sipërme sheh si shtrihet Pelourinho, me ndërtesat kuti çokollatash e zogj që të vijnë e të ulen gati në pëllëmbë.
Brenda: librat e Amados të bërë pemë, fotografi, tituj, tekste të lodhshme që s’i lexon kush, data, shifra, Çmimi Lenin nën qelq, si ato speciet në studion e ndonjë shkencëtari të fantaksur. Komunizmi, ‘fushatat e paqes’ të viteve ’40 që e sollën shkrimtarin ‘e angazhuar’ nëpër vendet e Lindjes. Rënia në dashuri me Candomblé-në afrobraziliane.
Diktaturat—kishim ne në vitet ’60, kishin edhe ata. Tortura ne, tortura ata. Këtej rrëfejmë vetëm variantin tonë (komunizmin), andej të tyrin (antikomunizmin). Sherr ne, sherr ata. Trupa që vriten e varrosen pa nam e nishan. Os desaparecidos andej, mijëra pa varre këtej. Fakte që sot duket sikur më shumë bezdisin parinë politike e letrare që nuk beson më në fakte. Kështu bëhet historia: imja dhe jotja. Historinë e fijeve që na lidhin s’e dimë fare. A e kemi ditur ndonjëherë? Njerëzit harrojnë, gënjejnë tjetrin, sidomos veten.
Marr shkallët, ngjitem një kat, dy. Në mend kam Amadon në Shqipëri, viti 1949, tek bën rrugën Tiranë–Shkodër me makinë dhe nxjerr kokën matanë xhamit (kështu thotë Shuteriqi), tek patakset nga kostumet e grave shqiptare: xhufkat, thekët, opingat, shamitë, larushia. O ç’vend! O ç’ngjyra! Ore, janë flutura!
Mahnitem dhe unë nëpër rrugët e Pelourinho-s. Ç’ngjyra! Ç’qytet! Edhe turpërohem pak nga ky lloj projektimi te tjetri në vitin 2025, se domosdo trurin ma kanë bërë dru teoritë postkoloniale, analizat, kritikat. Jam me hije në vendin e ngjyrave.
Më vjen një vendas e më lidh në dorë Kujtimin e Zotit të Bonfimit të Bahias, fitinjën e kapur në kyç me tri nyje—secili një urim që do të plotësohet kur shiriti të bjerë vetvetiu: fat i mirë; besim; hir. “Mos më thuaj jo” – më thotë, se të dy e dimë që ky është një kurth turistik, e, mes të qeshurave, do të më shesë xhingla. E di, e di. Xhinglat do t’i blej, varësen në qafë si hajmali, një copë salvadoriane mbi mish, që të më kthejë aty sërish kur të jem plakur.
Përballë kishës dhe kuvendit, brenda një stende, gjen akullore me emrin e Amados (passionfruit dhe limon). Në Rua do Carmo, Nr. 17, brenda dyqanit ‘Useful Junk’ gjen rafte plot me librat e tij me kopertinë të trashë. “I përkthyer në mbi 40 gjuhë të botës”. S’i blen njëri.
Shoh turma që vijnë për diell, për qiell, për të ngrënë. Ndodh që i gjykoj pa dashje. Po Amadoja jo. Në romanin e ’72-shit, gjatë Viteve të Plumbit, fliste me gojën e një tjetri: turistët që vërshonin në Bahia për të parë e adhuruar “plazhet tona të bukura, kishat tona të stolisura me ar, pllakat portugeze, arkitekturën baroke, festimet popullore piktoreske dhe ceremonitë e çuditshme voodoo”, le të vinin për të parë edhe pisllëkun, kënetat dhe bordellot.
Se secili është nga pak turist te dhimbja e tjetrit, e s’mund të jetë më shumë.
Gjatë mbrëmjes njerëzit zbrazen nëpër shesh si lavë. Shkoj e marr akulloren me limon në një kupë, ulem. Me kalimin e orëve, ajri i nxehtë mbushet me zërin e Caetano Veloso-s (ose mbase më bëjnë veshët). Me ardhjen e errësirës, qyteti fillon shndërrimin në një qenie krejt tjetër.
Fotoja në kopertinë, © Stefan Schulze, Dhermi
Të tjera nga kjo seri: Dashnor Kokonozi, Krenar Zejno, Elvira Dones, Ali Luca, Ardian Vehbiu, Arben Dedja, Eda Derhemi, Ervin Hatibi.
Zbuloni më tepër nga Peizazhe të fjalës
Pajtohuni, që të merrni postimet më të reja dërguar drejt e në email-in tuaj.
