Rivlerësimi i autoritetit kritik në diskursin bashkëkohor

nga Alma Dema

Letërsia për fëmijë, ndonëse një nga format më të hershme dhe më të përhapura të komunikimit kulturor, mbetet ende një fushë e nënvlerësuar, shpesh e perceptuar si e thjeshtë, instinktive dhe e disponueshme për t’u komentuar nga kushdo. Ndryshe nga letërsia për të rritur, kritika mbi tekstet për fëmijë nuk gëzon të njëjtin status akademik, një fenomen që nuk buron nga natyra e saj estetike, por nga keqkuptime të rrënjosura mbi fëmijërinë, moralin dhe rolin e letërsisë në zhvillimin e individit. Ky perceptim çon në një ide të rrezikshme: atë që “kushdo që ka qenë fëmijë” ose “kushdo që ka fëmijë” është automatikisht kompetent të gjykojë Letërsinë për Fëmijë.

Kjo ese synon ta sfidojë këtë supozim duke kërkuar një rishikim të autoritetit kritik brenda kësaj fushe. Duke trajtuar dimensionet teorike, pedagogjike, zhvillimore dhe socio-kulturore që e përshkojnë tekstin për fëmijë, argumentoj se kritika e mirëfilltë e Letërsisë për Fëmijë kërkon ekspertizë ndërdisiplinore, aftësi interpretimi dhe përgjegjësi etike. Prandaj, pyetja “Kush mund të shkruajë për Letërsinë për Fëmijë?” shndërrohet në një çështje epistemologjike dhe etike: kush ka të drejtën, kompetencën dhe aftësinë për të ushtruar autoritet kritik në një zhanër që u drejtohet lexuesve më të pambrojtur?

Nënvlerësimi kulturor i letërsisë për fëmijë: rrënjë, pasojë dhe paradoks

Letërsia për fëmijë është paradoksale: ajo konsumohet gjerësisht, por rrallë merret seriozisht. Ajo konsiderohet themel i edukimit moral dhe kulturor, por shpesh shpërfillet si letërsi e “thjeshtë”, e krijuar për audiencë të paformuar. Në traditën shqiptare kjo kontradiktë është edhe më e theksuar, sepse botohen dhjetëra tituj, qarkullojnë pafund libra, organizohen panaire, por diskursi kritik është i vakët, fragmentar, jo profesional dhe, shpesh, i pakualifikuar.

Nënvlerësimi kulturor ngrihet mbi dy supozime problematike:

Fëmija shihet si qenie “e paplotë”, prandaj teksti për të, perceptohet i thjeshtë, pa thellësi estetike apo narrative.

Tekstet për fëmijë konsiderohen moralizuese, prandaj supozohet se nuk kanë cilësi artistike.

Këto supozime injorojnë faktin që, siç argumenton Knox (2014), librat për fëmijë janë një mekanizëm i fuqishëm për transmetimin e ideologjive, normave dhe strukturave të pushtetit. Pra, askush nuk mund të analizojë apo rekomandojë tekste të tilla pa njohuri të qarta për këtë funksion.

Iluzioni se letërsia për fëmijë është e thjeshtë ka prodhuar një tjetër iluzion më të rrezikshëm: atë që kritika ndaj saj mund të bëhet nga kushdo. Ky demokratizim i rremë, i ushqyer nga mediat sociale, ka sjellë dëm në diskursin publik, duke prodhuar rekomandime të gabuara, censurime të pashpjeguara, manipulime edukative, dhe ngatërrime mes moralit të shëndoshë dhe moralizimit sipërfaqësor.

Ndërdisiplinariteti si parakusht i domosdoshëm

Letërsia për Fëmijë nuk mund të analizohet përmes një perspektive të vetme. Ajo është fushë ku ndërthuren letërsia, pedagogjia, psikologjia e zhvillimit, sociologjia, antropologjia dhe studimet kulturore. Një kritik, studiues, mësues (apo shkrimtar i mirëfilltë) duhet të lundrojë ndër këto fusha, përndryshe prodhon analiza të rreme.

1. Teoria letrare

Culler (2011) thekson se teoria letrare hulumton mënyrat e prodhimit dhe të kuptimit të tekstit. Pa njohjen e mekanizmave narrativë, simbolikës, ironisë, intertekstualitetit, zhanreve dhe transformimeve të tyre, kritika e tekstit për fëmijë rrezikon të mbetet naive, impresive dhe jo shkencore.

2. Psikologjia e Zhvillimit

Berk (2018) argumenton se fëmijët interpretojnë tekstet në mënyra të ndryshme sipas moshës, fazës njohëse dhe emocionale. Një element simbolik, që të rriturit e shohin si të padëmshëm, mund të ketë ndikim të thellë tek një fëmijë. Pa njohuri për aftësitë njohëse, mënyrën e ndërtimit të kuptimit, rolin e fantazisë, zhvillimin e empatisë, kritika e tekstit rrezikon t’i projektojë paragjykimet e të rriturve te fëmijët.

3. Analiza socio-kulturore dhe ideologjike

Fusha e teksteve për fëmijë është e mbushur me ideologji të padukshme: modele gjinore, narrativë nacionale, racizëm të natyralizuar, ableizëm, stereotipa familjare, hierarki të pushtetit. Pa njohuri nga studimet kulturore, teoritë gjinore, racore dhe postkoloniale, kritika rrezikon të normalizojë ideologji të dëmshme, të mos vërejë diskriminimin e fshehur, të riprodhojë narrativa të dëmshme në klasë.

4. Studimet e leximit, pedagogjia dhe kurrikula

Letërsia për fëmijë është pjesë e edukimit formal. Për Hunt (2001), ajo luan rol themelor në formimin e vetëdijes, empatisë dhe kuptimit të botës. Rekomandimi i teksteve pa njohuri për kurrikulën, motivimin e leximit, mënyrën si fëmijët ndërveprojnë me tekstin, çon në zgjedhje të gabuara që ndikojnë në mënyrë direkte formimin e lexuesit të ri.

Sindroma e “ekspertizës universale”: një rrezik i padukshëm

Në diskursin publik, veçanërisht në rrjetet sociale, qarkullon ideja se kushdo që di të lexojë mund të jetë kritik. Kjo është ajo që teksti e quan “sindroma e ekspertizës universale”: ideja se një individ që ka njohuri në një fushë, është automatikisht kompetent të flasë për çdo fushë tjetër. Kjo ka sjellë rekomandime të gabuara për fëmijë, interpretim të thjeshtuar të teksteve, moralizim të pashkolluar, shkrime të dobëta dhe jo-profesionale, ndikim negativ në edukimin e lexuesit të ri. Ky fenomen nuk është i padëmshëm. Ai formëson mënyrën si prindërit, mësuesit dhe shoqëria i lexojnë tekstet për fëmijë. Dhe kjo ka pasoja.

Keqinterpretimi i përmbajtjes etike dhe ideologjike

Pa mjetet e duhura kritike, teksti për fëmijë mund të riprodhojë stereotipa gjinore, përforcojë paragjykime racore, normalizojë narrativë patriarkale, maskojë dhunë psikologjike, cenojë diversitetin kulturor, lehtësojë censurën e teksteve të vlefshme.

Kritika e papërgatitur shpesh mbivlerëson të kuptuarit e fëmijës, nënvlerëson ndjeshmërinë emocionale, keqidentifikon audiencën, nxit moralizim në vend të edukimit estetik, bën zgjedhje të dëmshme në kurrikulë.

Këto pasoja konfirmojnë se të shkruarit për Letërsinë për Fëmijë, nuk është thjesht komentim personal, por një akt me ndikim të drejtpërdrejtë shoqëror.

Autoriteti kritik: kush duhet të flasë për Letërsinë për Fëmijë?

Në këtë kontekst, autoriteti nuk duhet të jetë përjashtues, por i informuar. Askush nuk duhet të ndalohet të flasë për letërsinë; por jo çdo zë mund të ushtrojë autoritet kritik. Kriteret minimale për të shkruar me integritet janë:

1. Njohuri, që do të thotë zotërim i teorisë letrare, psikologjisë së zhvillimit dhe analizës kulturore.
2. Vetëdije kritike, pra një kuadër i qartë i paragjykimeve personale, kufizimeve dhe metodologjisë.
3. Përgjegjësi etike, që ka të bëjë me ndërgjegjësimin se fjala e të rriturit formëson lexuesin fëmijë.
4. Hapje ndërdisiplinore pra, gatishmëri për dialog mes fushave të ndryshme.

Nga demokratizimi i opinionit te cilësia e diskursit

Blogjet, platformat sociale dhe media e kanë demokratizuar komentimin e letërsisë. Kjo është pozitive, por ka edhe pasoja sepse ka mjegulluar kufirin midis opinionit dhe ekspertizës. Nuk po sugjerohet heshtjen e zërave, por kultivimi i atyre zërave, që janë të informuar dhe të përgatitur të angazhohen me kompleksitetin e zhanrit.

Letërsia për fëmijë nuk është një zhanër i thjeshtë dhe as një fushë e pafajshme. Ajo formëson imagjinatën, identitetin dhe botëkuptimin në vitet më të brishta të jetës. Prandaj, të shkruarit për të nuk mund të jetë një akt intuitiv, spontan ose i mbështetur te përvoja e të qenit prind apo te nostalgjia personale. Ai kërkon kompetencë shkencore, ndjeshmëri etike dhe njohuri të strukturuara teorike.

Pyetja nuk është nëse kushdo mund të shkruajë për Letërsinë për Fëmijë, sepse  liria e shprehjes e mundëson këtë. Pyetja është nëse kushdo duhet ta bëjë këtë pa zotëruar mjetet intelektuale dhe etike që kërkon fusha.

Fëmijët si lexues dhe vetë letërsia për ta, meritojnë trajtim me seriozitetin më të lartë akademik. Dhe vetëm përmes këtij serioziteti kritik, Letërsia për Fëmijë mund të shërbejë si mjet emancipues, estetik dhe formues për brezat që rriten.

(c) 2025 Alma Dema. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi ilustrues është realizuar me

---

Referenca

• Berk, L. E. (2018). Development through the lifespan (7th ed.). Pearson.
• Culler, J. (2011). Literary theory: A very short introduction (2nd ed.). Oxford University Press.
• Hunt, P. (1991). Criticism, theory, and children’s literature. Blackwell.
• Hunt, P. (2001). Children’s literature. Blackwell.
• Emily J. M. Knox,“’The books will still be in the library’: Narrow definitions of censorship in the discourse of challengers” (Library Trends 62(4), pp. 740–749).