Kur i pata shprehur burrit të sime motre, që është anglez, vështirësitë dhe zhgënjimet e rinisë sime për të kapur në radio fjalët e këngëve në anglisht, m’u përgjigj me një kinse shqetësim në sy:

“Pse, në shqip ua merr vesh ti tekstet këngëve?”

Ironi angleze që më paqësoi sakaq me të kaluarën, radion ruse me rimeso mështekëne (ishte edhe gramafon) e madhe sa komodina, që aq shumë i shkonte ngjyrave të bibliotekës dhe që kapte vetëm stacionet me valë të gjata e të mesme (ama, punonte me elektricitet, jo me vajguri), ku gati sa s’hyja brenda (për të nxënë, më nxinte) që të mund të rrokja diçka nga ato të shkreta tekste të një muzike rock (pun not intended) atëbotë sapo filluar ta shijoj e pëlqej. Vetëm më 1981 kjo radio u zëvendësua me një tranzistor (ishte edhe manjetofon) “të jashtëm”. Ky kapte shkëlqyeshëm edhe valët e shkurtra (FM), por thelbi nuk ndryshoi: e kisha të vështirë t’u hyja në thellësi teksteve të këngëve.

Sot, për fat, për ne kjo është e mundur faqeza. Ja tre tekste këngësh që më kanë lënë mbresë ndër vite, që më emocionojnë akoma.

1. “Jeremy” e Pearl Jam, grup grunge (nga albumi i tyre debutues: “Ten”, 1991). Teksti: Eddie Vedder.

Deri pak muaj përpara Eddie Vedder pat qenë thjesht një shitës benzine i një pompe anonime përgjatë autostradës për San Diego, me aspirata të vagullta për këngëtar, kur i ra në dorë një kasetë me muzikën (pa tekst) të pesë “këngëve” të kompozuara nga Jeff Ament (basist) dhe Stone Gossard (kitarist), të sapodalë nga një grup muzikor i mbytur dhe në orvatje për të krijuar një të ri. Eddie u shkroi tekstet treve syresh, tekste të zymta, pak misterioze, tejet introverse, i këndoi me zërin e tij melankolik prej baritoni dhe i nisi mbrapsht në destinacion. Pas një jave ishte tashmë frontmani i grupit që do të merrte emrin Pearl Jam dhe do të fillonte incizimin e albumit të parë. Në këtë e sipër, në një bar ose fast food që s’e kujton dot mirë, Eddiet i kapi syri një artikull të shkurtër, më mirë të themi një si shënim në gazetë, që sillte lajmin se mëngjesin e 8 janarit 1991, Jeremy Wade Delle, pesëmbëdhjetë vjeç, kish dalë para klasës së tij në në Richarson, Texas, kish futur tytën e një .357 Magnum në gojë dhe ia kish hequr vetes. Menjëherë Eddie imagjinoi ngjarjen e tmerrshme dhe shkroi një tekst të jashtëzakonshëm për nga fuqia evokative: djali me një talent në pikturë, që vizatonte imazhe misterioze e fantastike:

At home
Drawing pictures
Of mountain tops
With him on top
Lemon yellow sun

dhe qysh në ato vizatime shpallte shenjat paralajmëruese të vuajtjes adoleshenciale dhe të tragjedisë që do të ndodhte:

Arms raised in a V
The dead lay in pools of maroon below

Pastaj bullizimi në shkollë (dhe ja, njëri nga bullët si flet):

Clearly, I remember picking on the boy
Seemed a harmless little fuck

Në fillim Jeremy reagon:

Ooh, but we unleashed a lion
Gnashed his teeth
And bit the recess lady’s breast

Por ndiehet i pakuptuar, i braktisur (edhe në familje):

Daddy didn’t give affection
And the boy was something mommy wouldn’t wear

dhe, së fundmi, vendimi:

King Jeremy the wicked
Ruled his world

Por në tekst krisma e ashpër e revoles, vetëvrasja vetë, nuk përmendet kurrë. Vetëm kur prindërit e tjerë i pyesin fëmijët e tyre si ia kaluan atë ditë në shkollë, vjen përgjigja, delikate, e përsëritur deri në dhimbje, e pashpallur haptazi:

Jeremy spoke in class today
(repeat and fade out).

Shënim. Meqë teksti i referohej një ngjarjeje reale, me emër real, por, gjithsesi, e transhendonte të vërtetën e rrafshët të fakteve, teksa ngihej fluturim nëpër eterin botëror edhe falë muzikës së fuqishme të Jeff Ament, grupin u rrekën ta zvarritin nëpër procese gjyqësore. Ama, siç e quajti me vend të ma precizojë një djalosh i panjohur belg tek ndiqja performancën e Pearl Jam në Festivalin Rock të Werchter-Torhout, në Werchter afër Leuven-it, kur Jeff Ament u zhvesh krejt (ishte një fillimkorrik tejet i nxehtë ai i vitit 1996) – hallatet, gjithsesi, nuk i dukeshin se mbante kitarën bas përpara – siç më thosh djaloshi, pra:

“Të zhvishet kështu është e ndaluar në Belgjikë. Do t’i gjobisin. Por…” shtoi, “it’s peanuts for them!”

2. “Когда твоя девушка больна” e Кино (Kino), grup rocku sovjetik (nga albumi i tyre i tetë në studio: “Чёрный альбом” – “Albumi i zi”, hedhur në treg më 1990, por kënga qarkullonte qysh më 1988 në röntgenizdatë). Teksti: Viktor Çoj (Виктор Робертович Цой). “Kur e ke miken sëmurë”, do ta jepnim shqip titullin.

Më shumë se grup, Кино, asëll-asëll ishte një duo, e përbërë nga Viktor Çoj dhe Jurij Kasparjan (Ю́рий Дми́триевич Каспаря́н), për hir të së vërtetës kishin edhe një inxhinier zëri; me bas dhe bateri (por kënga në fjalë, më duket se nuk ka bateri fare) që luheshin përherë nga muzikantë të ndryshëm, ata që në gjuhën teknike, të paktën në Itali, i quajnë “turnistë”. Deri dy vjet më parë unë ekzistencën e grupit Кино nuk e dija; u njoha e dashurova me ta nga një shënim bërë në murin e vet nga miku im në Facebook Paolo Nori, sllavist dhe përkthyes i njohur (protagonisti i episodit me zulmë botërore të anulimit të një leksioni të tij mbi Dostojevskin në Milano të nesërmen e sulmit rus mbi Ukrainë). Shënimi ishte ky: Когда твоя девушка больна (thjesht titulli i këngës, pra), ku unë, me atë rusishten time elementare, njihja vetëm fjalën “девушка”. E urreja rusishten, këtë latinishte të komunistëve, që im atë e dashuronte aq shumë se kish studiuar plot tetë vjet në Leningrad (një vit gjuhë + pesë fakultet + dy vjet specializim në kirurgji):

“Erdhi puna që nuk më kuptonin dot që s’isha rus,” më thosh me krenari.

Do të kish qenë i lumtur po ta studioja edhe unë gjuhën “e popullit më bujar në botë” (gjithnjë im atë). Mirëpo mua fati më dha mundësi zgjedhjeje për gjuhët e huaja dhe tani karma hakmerrej pamëshirshëm me fjalën e mrekullueshme “девушка” dhe me fatkeqësinë për të lexuar çdo gjë ruse në përkthim.

Por thamë që tashmë kjo është kollaj e mundur. Edhe teksti i kësaj kënge, tek e dëgjoj herë pas here me përpara syve përkthimin anglisht. Në fakt, versioni origjinal ka një orkestrim të tmerrshëm. Por sot, ama, këtu, u jemi përkushtuar më shumë teksteve.

“Albumi i zi” doli postum më 1990, pak javë pasi frontmani dhe lideri i grupit Viktor Çoj vdiq në një aksident automobilistik në Letoni. Viktor Çoj kish lindur (natyrisht) në Leningrad, nga nënë ruse dhe baba korean prej koreanëve të Rusisë shpërngulur nga Stalini prej lindjes së largme fill e në Kazakistan, në vitet tridhjetë të shekullit XX. Një duo tipike sovjetike Кино, e përbërë nga një korean dhe një armen. Viktori vdiq fare i ri duke hyrë, me të drejtë, “вновь и вновь с наскоку | В разряд преданий молодых”, siç shprehet Pasternaku në poezinë për Majakovskin. Bën pjesë, pra, mund ta themi, në “Klubin 27,” klub ekskluziv artistësh e letrarësh gjenialë të së gjitha kohërave e vendeve vdekur aty te njëzet e shtatë vjeçët (hyn edhe Migjeni ynë).

Kënga rrëfen për një djalosh që e ka të dashurën sëmurë dhe s’di ç’të bëjë vërtet, si ta shtyjë: në kinema s’i shkohet, sorollatet kokulur e qëllimkotë nga një dyqan te tjetri, nga një festë te tjetra, por jeta i duket krejt gabim. Ajo është në shtrat tani, “ha mjaltë dhe pi aspirinë” (Ест мёд и пьет аспирин).

Shënim. Muzika është melankolike, por, megjithatë, të jep një ndjenjë lehtësie, në kuptimin që i jep “lehtësisë” Calvino, ndaj mua kjo sëmundje e vajzës (kini parasysh që zhdëpet me mjaltë) më duket më tepër “sëmundje”: ka thjesht një migrenë kalimtare a vetëm sa i kanë ardhur menstruacionet dhe e ka zbuar çunin, se s’do ta ketë nëpër këmbë. Ndaj përkthimi më i saktë i titullit në shqip do të qe: “Kur e ke miken pa qejf”.

3. “Cirano” e kantautorit Francesco Guccini (nga albumi i tij i shtatëmbëdhjetë në studio: “D’amore di morte e di altre sciocchezze”, 1996). Teksti: Beppe Dati dhe Francesco Guccini.

Në fakt, teksti është shkruar nga Beppe Dati; Guccini vetëm sa bëri do korrigjime e përmirësime të vogla. Beppe Dati është nga tekstshkruesit më të mirë të muzikës së lehtë italiane, përveçse muzikant dhe kompozitor. Në një intervistë ka shpjeguar që për tekstet u kërkon kompozitorëve t’ia nisin muzikën të kënduar me kitarë apo piano në atë që ai e quan falso inglese (pra fjalë pa kuptim që shëmbëllejnë vagullisht me anglishten). Dhe është aq i vëmendshëm sa fjalët që përdor për tekstin përpiqet t’i afrojë me sa mund me fjalët e rrokjet e pakuptimta që dëgjon të përsëriten në regjistrim (që duhet të kenë, sipas tij, diçka nga nënvetëdija e kompozitorit dhe që orvatet të buthtojë).

Për mua një këngë tjetër mbresëlënëse që mban për titull një emër, veçse kësaj radhe teksti është konceptuar në mënyrë të atillë që është heroi – Cirano, pra – ai që flet. Cirano është emri i italianizuar i personazhit të Edmond Rostandit, Cyrano de Bergerac, i frymëzuar nga Hercule Savinien de Cyrano de Bergerac: filozof, shkrimtar, poet, dramaturg dhe kordhëtar i çartur i Francës baroke (shekulli XVII). Tekst fluvial dhe i ndërlikuar, një sulm oratorik i nyjëtuar (në lashtësinë latine këto quheshin: invectiva), një j’accuse, fshikullim i pamëshirë i konformizmit, mediokritetit dhe hipokrizisë, i atyre “con il naso corto”, ndërkohë që dihet që personazhi Cirano është hundëderr.

Venite pure avanti poeti sgangherati [Pa avituni njëherë poetë dalë menteshash]
Inutili cantanti di giorni sciagurati [O këngëtarë të kotë ditësh gjëmëzeza]
Buffoni che campate di versi senza forza [O lolo që gjalloni me vargje të panerv]
Avrete soldi e gloria, ma non avete scorza [Paskeni zulm’ e leka, por ja që s’keni thelb]
Godetevi il successo, godete finché dura [Gëzojuni suksesit, gëzojuni dhe një çikë]
Ché il pubblico è ammaestrato e non vi fa paura [Se qengj qenka mileti e hiç s’e keni frikë]
E andate chissà dove per non pagar le tasse [E shkoni s’di seku taksa për t’mos paguar]
Col ghigno e l’ignoranza dei primi della classe [Me ngërdheshjen e injorancën e nxënësit të dalluar]

Dhe më poshtë:

Venite portaborse, ruffiani e mezze calze [Hajdeni çantaxhinj, kodoshë e burracakë]
Feroci conduttori di trasmissioni false [Moderatorë mizorë emisionesh kallpë]
Che avete spesso fatto del qualunquismo un’arte [Q’e keni shpesh shndërruar kualunkuizmin në art]
Coraggio liberisti, buttate giù le carte [Kurajo liberistë, pa hapini këtu kartat]

Cirano premton që do t’i luftojë të gjithë, pa përjashtim:

Coi furbi e i prepotenti da sempre mi balocco [Përherë jam zbavitur me skile e mujsharë]
E al fin della licenza io non perdono e tocco [Dhe n’fund të lejedaljes unë prek edhe nuk fal]

ku “il tocco” është touche-i frëng, goditja me majë të shpatës. Vazhdon:

Venite gente vuota, facciamola finita [Hajdeni njerëz fylë, ta mbyllim k’të muhabet]
Voi preti che vendete a tutti un’altra vita [Ju priftërinj q’u shisni të gjithëve nj’tjetër jetë]
Se c’è, come voi dite, un Dio nell’infinito [Në pastë, sikundër thoni, ky univers një Zot]
Guardatevi nel cuore, l’avete già tradito [Shihni pak zemrën tuaj, tradhtuar e keni bot]
E voi materialisti, col vostro chiodo fisso [Dhe ju materialistë, që e keni si fiksim]
Che Dio è morto e l’uomo è solo in questo abisso [Që Zoti vdiq e jemi fill vetëm në greminë]
Le verità cercate per terra, da maiali [Në baltë e gërmoni, si derra, të vërtetën]
Tenetevi le ghiande, lasciatemi le ali [Mbani për vete lendet, m’i lini mua fletët]
Tornate a casa nani, levatevi davanti [Kthehuni mbrapsht o xhuxha, hiqmuni qafe njëherë]
Per la mia rabbia enorme mi servono giganti [Se për xhindosjen time më duhen guliverë]
Ai dogmi e ai pregiudizi da sempre non abbocco [Dogmat, paragjykimet qëmoti s’i kam shkalë]
E al fin della licenza io non perdono e tocco… [Dhe n’fund të lejedaljes unë prek edhe nuk fal…]

Shënim. Megjithëse italishtja më ngjan një gjuhë më e edukuar se shqipja, me një tingëllimë më të rrumbullt, prapë mua përkthimi im shqip më duket se s’e jep sa duhet përbuzjen e autorëve për konformizmin. Ndjesë! Përkthimi i vargjeve të një kënge është gjithnjë fushë e minuar, sepse teksa përkthejmë, në sfond, ndër veshë, na ushton gjithnjë ajo: muzika.

(c) 2025 Arben Dedja. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi në kopertinë është realizuar me Midjourney.