Në fëmijëri na jepnin për të lexuar libra të tillë si Udhëtimet e Guliverit, romanet e Jules Verne-it (20 mijë lega nën det), “Robinson Crusoe”-in; veç kësaj dhe nuk di për ç’arsye, fantashkenca konsiderohej si pjesë e letërsisë për fëmijë, edhe pse romane të tilla si Mjegullnaja e Andromedës (Efremov) as shumë të rritur nuk do t’i kuptonin, pse përtej horizontit të intelektit të tyre. Të çuditshme ato kultura – përfshi edhe tonën – që ua sugjeronin Guliverin kalamajve (pa folur pastaj për Lizën në botën e çudirave) dhe ruanin si letërsi për të rritur tregimet e Guy de Maupassant-it; të thuash se seksi nuk është veçse streha e fundit e fantazisë së shterur.

Mbase kanë menduar se Guliveri do të tërheqë fëmijët ngaqë aty rrëfehet për liliputët; mbase kanë menduar se vetëm fëmijët mund të jenë aq naivë, sa t’i “besojnë” histori të tilla – pa e kuptuar se aftësia për pezullimin e mosbesimit është pjesë e kompetencës letrare; në kuptimin që dallon lexuesin nga analfabeti funksional. Paçka se teksti i Swift-it është i ngjeshur me filozofi dhe kërkon aparat shpjegues edhe për profesorët e historisë së letërsisë angleze; njëlloj sa edhe historia e Robinson-it.

Edhe gjetiu, të urtët e letrave nuk kanë ditur ç’të bëjnë, dy shekujt e fundit, me një kategori librash, si ato të Edgar Poe-s, të Conan Doyle-it, të H.G. Wells-it, të Kipling-ut (Libri i xhunglës) të R.L. Stevenson-it (Ishulli i thesarit) – dhe me romane si Dracula i Bram Stoker-it ose Frankenstein-i i Mary Shelley-t; në shekujt XIX-XX këto zakonisht i skartonin si letërsi e dorës së dytë, eskapiste, gjëra për të vrarë kohën, dhe gjithsesi të pakrahasueshme me romanin modern. Për të tjerë, letërsia e mirë duhej të ishte, para së gjithash, e shkruar mirë; ndërsa rrafshi narrativ jo më shumë se një suport për “domethënien.”

Kështu mund të shpjegohet edhe fati i fantashkencës, të damkosur si letërsi zhanri dhe të përbuzur nga snobët, të cilët nuk ngurruan ta gjykojnë nga masa e veprave të dobëta në qarkullim; paçka se letërsia spekulative po zinte kryet e vendit, në modernitet; mjaft të kujtoj Metamorfozën dhe Procesin e Kafkës, tregimet e Borges-it, dhe vepra të ngjashme të Aldous Huxley-t, Zamyatin-it dhe Orwell-it; apo të Dino Buzzatti-t dhe të Italo Calvino-s. Në SHBA mbase tepër vonë e kuptuan, për ta thënë me Ursula Le Guin-in, se Philip K. Dick paskësh qenë ndoshta po aq i madh sa Borges-i.

Kritiku Philip Ball, në Modern Myths, Adventures in the Machinery of the Popular Imagination, mendon se këto vështirësi, për t’ia gjetur vendin e merituar letërsisë fantastike, fantashkencore dhe spekulative mund të zgjidhen njëfarësoj, duke pranuar ekzistencën dhe riprodhimin e çfarë ai e quan regjimi mitik (“mythic mode”) në letërsi dhe gjetiu (kinema, televizion, stripa vizatimorë), e cila e sfidon lexuesin me temat e paranojës, manipulimit, dominimit, degjenerimit dhe humbjes së identitetit. Ky ri-konceptim nëpërmjet ri-emërtimit imponohet njëfarësoj edhe nga prestigji i ulët që ka termi zhanër në kulturën anglo-saksone, ku përdoret për të kategorizuar një lloj vepre që nuk synon artisticitet të mirëfilltë – p.sh. një roman policor-procedural, në krahasim me Finnegan’s Wake të Joyce-it; ose filmi Solaris i Soderberg-ut, krahasuar me filmin Solaris të Tarkovskit.

Regjimi mitik nuk garanton cilësi letrare/artistike – përkundrazi. Pjesa më e madhe e veprave formalisht të këtij regjimi që botohen dhe konsumohen janë trash, ose haraçi që kjo lloj letërsie i paguan suksesit të saj. Philip Pullman, autor i romaneve fantasy (His Dark Materials), shkruan se ka tekste letrare “ku historia është më e rëndësishme se fjalët dhe ka tekste letrare ku fjalët janë më të rëndësishme se historia”; dhe pastaj citon G. K. Chesterton-in: “Literature is a luxury; fiction is a necessity.” Në kinema, një filmi fantashkencor me efekte speciale të pabesueshme, do t’i falen boshllëqet në strukturën narrative, personazhet e sheshta dhe dialogu në kufi të demencës.

Për t’u kthyer në anët tona, kritika letrare te ne – por jo vetëm – nuk ka arritur t’ia gjejë një vend teorik komod veprës së Kadaresë, veçanërisht prozës me tema të perandorisë “osmane”, duke e cilësuar ndonjëherë si “alegorike” dhe ndonjëherë tjetër si “historiko-letrare”; por vepra të tilla si Kush e solli Doruntinën, Pashallëqet e mëdha dhe Pallati i ëndrrave veç do të përfitonin, po të klasifikoheshin si fantahistorike, spekulative; dhe të regjimit mitik. Për mendimin tim, ky autor edhe shqiptarinë e rrëfen me teknikat standard të mitit.

Snobët, kritikët dhe historianët letrarë nuk lodhen së vëni në dukje që shumë vepra – edhe nga më të suksesshmet – të së ashtuquajturës “letërsi zhanri” a të regjimit mitik në përgjithësi, janë formalisht të dobëta: të shkruara keq, pa sensin e masës, pa ritmin e duhur, me dramacitet skematik, me kompozicion të zhbalancuar, me zgavra në fabul – duke ofruar bujarisht shembuj si nuk duhet shkruar. Robinson Crusoe-i mund të jetë mit konstitutiv i modernitetit, por kjo nuk e bën më pak të palexueshëm. Askush nuk ka pse t’i studiojë romanet e H.G. Wells-it, të Huxley-t, të Lem-it për artin e tyre letrar, aftësitë në thurjen e tekstit dhe në ritmin e frazës, shijen në përdorimin e mbiemrave.

Philip Ball vëren se gabimi këtu lidhet me një ngatërresë metodologjike – meqë studiuesve deri më sot u ka munguar një aparat analitik për t’iu qasur regjimit mitik, që në thelb nuk është veçse stili i rrëfimit. Një stil që nuk mund e nuk duhet gjykuar me teknikat konvencionale të kritikës letrare, pavarësisht se ka përftuar e vazhdon të përftojë një mori të pahijshme narrativash derivative, të dobëta dhe, për më tepër, të palexueshme. Por nuk ka asnjë arsye, që mitet – përfshi edhe mitet e modernitetit, nga Drakula e Frankenstein-i, te replikantët e Philip Dick-ut – të rrëfehen me letërsi të keqe. Përkundrazi. Tregimet e Kafkës dhe veçanërisht të Borges-it dëshmojnë se regjimi mitik ka po aq potencial mirëfilli artistik sa edhe, të themi, romani polifonik ose “përroi i ndërgjegjes”. Këtu do të shtoja edhe Kadarenë; dhe jo pse është shqiptar, por sepse ka shkëlqyer, në Shqipëri dhe gjetiu, pikërisht si lëvrues i këtij regjimi narrativ.

As funksioni social i mitit modern të rrëfyer nuk është për t’u shpërfillur. Ball-i citon Ursula Le Guin: “Ata që refuzojnë të dëgjojnë çfarë thonë dragonjtë,” shkruan ajo, “janë me gjasë të dënuar t’i kalojnë ditët duke vënë në jetë makthet e politikanëve.” Eskapizëm mbase vërtet, por në formën e arratisjes nga shkretëtira e rrafshtë e mendimit politik të përditshëm, që ushqehet nga mass mediat; nga skena ku luhet e riluhet komedia e keqe – vulgare – e perëndive xhuxhmaxhuxhe të politikës.

Një artikull që më doli përpara këto ditë në “Politico”, The AI Doomsday Machine Is Closer to Reality Than You Think, e krahasonte rolin e pritshëm të inteligjencës artificiale, në një konflikt botëror hipotetik, me atë çfarë rrëfehet në mitin e Terminator – një seri filmash blockbuster, por edhe vizatimorë dhe televizivë, ku rrëfehet vendimi i rrjetit Skynet, për të përdorur armët bërthamore. Mbase rrëfimi mitik po na ndihmon tashmë, në mënyrën e vet, për t’i përballuar këto sfida ekzistenciale – siç ka bërë gjithnjë. Sot jemi mësuar t’u hapim vend, në imagjinatën tonë kolektive, figurave të tilla mitike si alienëve, androidëve, cyborg-ëve, klonëve, vampirëve, mutantëve, zombie-ve dhe veglave e teknikave narrative-mitike të tilla si udhëtimi në kohë, udhëtimi në galaktikë (Star Trek), transferimi digjital i identitetit, realitetet virtuale, distopitë politike dhe botët post-apokaliptike dhe personazheve të tilla si Mobi Dick, Superman-i, Batman-i, Sherlock Holmes-i, Hannibal Lecter-i, Tarzani, Iron Man-i, Robocop-i, Indiana Jones; të cilat janë tashmë stabilizuar në një hapësirë fiksionale të ndërmjetme mes realitetit tonë të përbashkët dhe fantazive individuale. Ashtu plotësojmë një nevojë jetike, e cila shkon përtej artit, për të komunikuar drejtpërdrejt me rrafshe më të thella të vetëdijes; për të na orientuar në sfidat e jetës së përditshme dhe për të na përgatitur për çfarë na pret në të ardhmen e afërt.

(c) 2025 Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi ilustrues tregon Kapitenin Nemo që po kundron një oktapod, përmes dritares së nëndetëses Nautilus në romanin 20,000 lega nën det të Jules Verne-it; është bazuar në origjinalin nga Alphonse-Marie-Adolphe de Neuville dhe përpunuar lehtë me Midjourney.