E keni vënë re një pamje që përsëritet gjithmonë? Një udhëtar i ulur pranë dritares së trenit, një kafe gjysmë e ftohtë mbi tavolinë, një libër i hapur në duar. Jashtë, peizazhet ndryshojnë si skena të njëpasnjëshme: kodra, fusha, stacione që shfaqen dhe zhduken. Është një skenë e qetë, pothuaj poetike, por edhe e çuditshme. Pse lexojmë kur udhëtojmë? Pse zgjedhim të mbyllim sytë ndaj një bote reale, që sapo hapet para nesh, për të hyrë në një tjetër botë, të shkruar nga dikush tjetër? Nuk është vetëm një zakon, as vetëm një mënyrë për të vrarë kohën. Është diçka më e thellë. Leximi gjatë udhëtimit është një ndërthurje mes dy realiteteve: atij fizik dhe atij imagjinar. Por çfarë ndodh kur këto dy rrugë bashkohen? A e pasuron kjo përvojën tonë apo është një iluzion i bukur, një arratisje që na bën të humbasim atë që kemi përpara syve?

Ka diçka simbolike në çastin kur treni niset. Dera mbyllet me një zhurmë metalike, vagonët tunden lehtë, dhe nga dritarja shfaqet një horizont i panjohur. Është një moment vetmie, edhe nëse nuk jemi vetëm: rutina mbetet pas, jeta e përditshme bëhet e vogël dhe e largët. Për shumë njerëz, ky është sinjali për të hapur librin. Nuk është e rastësishme. Në atë çast, koha shndërrohet në një hapësirë të lirë, në një interval që nuk na përket për punë, për detyrime, për mesazhe të ngutshme. Është një nga ato pak momente kur jemi vetëm me veten – dhe me horizontin. Në një botë ku çdo minutë duket se duhet të ketë një funksion, leximi gjatë udhëtimit bëhet një mënyrë për t’i dhënë kuptim këtij boshllëku të çmuar. Por çfarë kuptimi i japim në të vërtetë?

Dikush mund të thotë se udhëtimi vetë është një spektakël i mjaftueshëm. Çfarë mund të ofrojë një faqe libri që nuk e ofron dritarja? Pamje që rrëshqasin, qytete që shfaqen e zhduken, malet, fushat, deti – të gjitha këto janë histori që mund t’i lexojmë me sytë tanë. Dhe megjithatë, bukuria e jashtme ka një kufi. Ajo bëhet e përsëritur, e parashikueshme. Kur peizazhi nuk ndryshon, kur horizonti mbetet i njëjtë, truri ynë kërkon diçka më të gjallë. Ndoshta është kjo arsyeja pse libri fiton: një fjali e vetme mund të na çojë nga një apartament i vogël parizien në një tempull japonez, nga një betejë mesjetare në një plazh tropikal. Pamja reale, sado e bukur, është gjithnjë një pamje; libri është një univers që hapet brenda nesh.

Por leximi nuk është vetëm një alternativë ndaj mërzisë. Ai shpesh është një formë sigurie. Ka udhëtarë që e shohin rrugën si kërcënim, jo si aventurë. Ata që udhëtojnë për punë dhe jo për kënaqësi, ata që e shohin ndryshimin si shqetësim, gjejnë te libri një mjet për të mbajtur kontrollin. Një roman i lexuar më parë, i njohur deri në detaje, bëhet një strehë e sigurt, një zonë ku nuk ka befasi, ku gjithçka është e parashikueshme. Edhe ata që kanë frikë nga fluturimet e përdorin librin si mburojë, si një arratisje të vogël nga paniku. Në këtë kuptim, leximi gjatë udhëtimit nuk është luks kulturor, por një mekanizëm mbijetese, një mënyrë për ta bërë botën më të durueshme.

Megjithatë, edhe për ata që udhëtojnë nga dëshira, libri ofron diçka tjetër: një udhëtim brenda udhëtimit. Është një përvojë e dyfishtë, ku trupi lëviz në hapësirë ndërsa mendja lëviz në imagjinatë. Ky shtresëzim e bën kohën e udhëtimit më të pasur. Një kapitull i lexuar gjatë rrugës mund të lidhet përgjithmonë me kujtimin e një peizazhi, një aromë kafeneje në stacion, një zhurmë njerëzish në korridorin e trenit. Në kujtesën tonë, udhëtimi fizik dhe ai letrar krijojnë një mozaik të pandarë. Më vonë, kur hapim librin përsëri, rikthehet jo vetëm historia, por edhe tingulli i atij udhëtimi, ndjesia e asaj ulëseje, ajo dritë e zbehtë që hynte nga dritarja. Në këtë mënyrë, leximi nuk na shkëput nga realiteti, por e transformon atë.

Por a na bën kjo më të pranishëm apo na zhyt në harresë? Është një dilemë e vjetër: kur lexojmë, e humbasim botën përreth. Nuk i shohim shtëpitë që kalojnë, fytyrat e njerëzve, kodrat që dalin pas një kthese. A është kjo një humbje? Apo është një zgjedhje e vetëdijshme për ta përjetuar realitetin në një mënyrë tjetër? Ka nga ata që thonë se leximi na shkëput nga e tashmja, por ka edhe nga ata që argumentojnë se leximi na përgatit për të qenë më të pranishëm. Një mendje e trazuar nga rrjetet sociale dhe nga nxitimi i përditshëm, ndoshta nuk arrin të shijojë as peizazhin. Por pasi lexon disa faqe, pasi hyn në një ritëm tjetër, ndoshta gjen qetësinë për të parë edhe botën me më shumë kujdes. Ndoshta libri nuk është arratisje, por një portë që na hap drejt një përjetimi më të thellë.

Megjithatë, ka raste kur libri krijon një kontrast aq të fortë sa e shtyn udhëtimin në hije. Je në një tren që kalon mes fshatrave italiane dhe lexon një roman japonez. Je në Amerikën Latine dhe zhytësh në një histori indiane. A është kjo një tradhti ndaj udhëtimit? Apo një pasuri? Disa do të thonë se kjo na pengon të përjetojmë plotësisht destinacionin. Por unë besoj se kontrasti ka një bukuri të vetën. Është një përvojë e dyfishtë: jashtë ke një realitet të caktuar, brenda një tjetër. Dhe kjo lojë mes botëve e bën mendjen më të gjallë. Është sikur të kesh dy dritare: njërën drejt një fushe reale dhe tjetrën drejt një fushe të imagjinatës. Në fund, të dyja janë reale, por në mënyra të ndryshme.

Ka edhe një dimension emocional në këtë kontrast. Kur jashtë bie shi dhe ti lexon për një ditë me diell, ndihesh sikur sfidon realitetin. Në dimër, të lexosh një roman të bardhë rus mund të jetë një mënyrë për ta përqafuar ftohtësinë. Në verë, të lexosh për stuhi dëbore mund të të japë një freski imagjinare. Leximi është si një filtër që e ndryshon dritën e botës përreth. Ai nuk e zëvendëson realitetin, por i shton nuanca që nuk do t’i kishte ndryshe.

Por çfarë ndodh pas leximit? Pasi libri mbyllet dhe udhëtimi mbaron, si ndryshon lexuesi? A ka fituar diçka që do ta mbajë gjatë, apo gjithçka ishte një iluzion i bukur, një gjendje e përkohshme? Këtu lind pyetja e madhe: a na transformon leximi gjatë udhëtimit? Siç ndodh me udhëtimet fizike, ku shpesh presim një ndryshim të madh, një kuptim të ri për veten, por që jo gjithmonë vjen, ndoshta edhe leximi i udhëtimit na jep vetëm një pasqyrë iluzionesh. Për disa orë jemi një tjetër person, në një tjetër kohë, në një tjetër hapësirë. Por çfarë ndodh kur zbresim nga treni dhe rikthehemi në rutinën e zakonshme? A zhduket gjithçka bashkë me zhurmën e hekurudhave, apo mbetet diçka brenda nesh? Ndoshta po. Ndoshta nuk marrim me vete peizazhet që lamë pas, por një mendim të ri që na shfaqet papritur gjatë ditës, një frazë që nuk arrijmë ta harrojmë, një ide që na shtyn të shohim gjërat me një dritë tjetër. Ndoshta nuk është gjithmonë shumë, por është gjithmonë diçka – një pasuri e vogël e fshehur mes faqeve, që i reziston monotonisë së përditshme. Dhe ndoshta, pikërisht ky është qëllimi i të dy udhëtimeve, atij fizik dhe atij imagjinar: të na lënë diçka që nuk mund ta gjejmë ndryshe, diçka që mbetet kur gjithçka tjetër mbaron.

Dhe prapë, mbetet një paradoks: kur jemi në një vend të bukur, plot histori, pse zgjedhim të futemi në një histori tjetër, të shkruar nga dikush tjetër? Ndoshta sepse jeta reale nuk ka gjithmonë rrjedhën e një romani. Nuk është gjithmonë aq e ngjeshur me kuptime, aq e lidhur me një narrativë të qartë. Udhëtimi është i hapur, i paparashikueshëm, ndërsa libri na ofron një strukturë. Dhe kjo strukturë na jep qetësi. Por ndoshta sekreti është që t’i kemi të dyja: ta shfrytëzojmë librin jo për t’u fshehur nga realiteti, por për ta pasuruar atë; jo për ta zëvendësuar udhëtimin, por për ta bërë më të gjerë. Në fund të fundit, ndoshta leximi nuk na largon nga bota, por na mëson ta shohim ndryshe. Dhe kjo është arsyeja pse, edhe kur para syve kemi peizazhe që s’i kemi parë kurrë më parë, ne prapë zgjedhim të shohim një faqe libri – sepse aty gjejmë një univers që na bën të ndihemi jo vetëm udhëtarë në botë, por edhe udhëtarë në vetvete.

© 2025 Artemisa Kuznetsov. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi në kopertinë është realizuar me Midjourney.