Ja një poezi shumë e keqe:

Mbi rërën, erërash trazuar,
kanë mbetur gjurmë njerëzish prapë
që zgjaten nën të timin hap
n’vazhdimësi të papushuar.

Disa janë gjurmë mijëvjeçare:
ato s’i fshiu dot asgjë;
rend Koha, shi ashtu i lë:
të palëvizura për fare.

Disa të tjera sa kanë mbetur
mbi rërë. Por ajo dremit e qetë
se e di: më pak nesër do të ketë,
era në hiç ka për t’i tretur.

Qetësi. Por udha s’qenka e shkretë,
ajo udhë gjurmash pa mbarim.
Të mos humbasë hapi im
ndaj ec me ditë, ndaj ec me net.

Diku po shkoj, askund s’po mbërrij;
gjë s’shoh, dëgjoj përpara hapa:
zhvendoset rëra; mbetet prapa
vetëm një shputë me pesë gishtërinj.

Kështu dhe unë eci ngadalë
e gjurmë lë, që tutje shkojnë,
që gjithë të tjerët t’i shikojnë…
në mos i zhduktë era që s’fal.

Do të më pyesni se nga e di unë që është poezi shumë e keqe? E di, se e kam shkruar vetë. Në vite unë poezitë e mia më të dobëta i grisja e flakja tutje pa lënë kopje të tepërta rrotull, por kjo më paska shpëtuar. E keqja s’ka fund! Po përse e quaj “të keqe”? Për këtë më vjen në ndihmë – bile-bile më jep krahë – një libër antologjik i përpiluar nga Kathryn dhe Ross Petras (janë vëlla e motër): “Very Bad Poetry” (Vintage Books, New York 1997). E kam në duar tani që po shkruaj: e bleva në Amazon. Gjen aty dyzet e ca poetë anglosaksonë, qëmtuar me shije të rrallë nga letërsia anglo-amerikane e pesë shekujve të fundit. Shije për të zbuluar më të keqen e të keqes, natyrisht. Shumica janë emra të padëgjuar për një si puna ime – dashnor i poezisë, por larg çdo formimi akademik – ndonëse gjen edhe emra të njohur, që nuk kanë munguar të japin kontributin e tyre në jetë me vargje të tmerrshëm. (William Wordsworth, poeti romantik par exellence i Anglisë, Poet Laureat, është edhe ai i pranishëm me poezinë “The Thorn”). Poetët e përfaqësuar paraqiten me një biografi të shkurtër, dy-tre paragrafë therës, ndërsa krejt libri me një parathënie – edhe ajo e të shkurtër – tejet ndriçuese për argumentin. Falenderimet në fund janë edhe ato, si i gjithë libri, tërë humor të shëndetshëm e nëntokësor; disa poetë të njohur (Sandra McPherson, Charles Wright…) falenderohen në mënyrë të veçantë, sepse u kishin nderë bujarisht Petras-ëve poezi të tyre të dobëta për t’i përfshirë në antologji (por kjo nuk ndodhi, se, sidoqoftë, ato vargje nuk ishin edhe aq të shëmtuar sa ta meritonin, pohojnë editorët). Humori, pra, në këtë libërth nuk mungon, përkundrazi; editorët e thonë haptazi në parathënie: mënyra normale e reagimit njerëzor kur lexon një poezi të keqe është një dhe e vetme (natyrisht ajo është tipike angleze): e qeshura, gajasja. … Se ç’është një poezi e keqe (bile: shumë e keqe) pastaj çifti Petras e shpreh tullë në parathënie.

“Usually is a testimony to a poet’s well-honed sense of the anticlimatic” […dëshmi e një sensi për antiklimaks të çuar në perfeksion nga ana e poetit]. Kjo puna e antiklimaksit është një çikë e hollë të kapet për veshët daulle të shkruesve që përdorin “pëndën e keqmprehur prej struci”, siç thotë Servantesi i Nolit, për të shkruar poezi. Kemi të bëjmë me një figurë retorike (e kundërta e klimaksit). Intensiteti i koncepteve, imazheve, figuracionit shkon në rënie, në vend që të rritet. Kur është i paqëllimshëm (se autori, asëll-asëll mëton të kundërtën – se autorë të këtij kallëpi gjithmonë mëtojnë të kundërtën –) përfton te lexuesi një efekt zhgënjyes, pse jo humoristik. I thonë edhe: bathos – pra, një përpjekje e dështuar për të arritur pathos-in, hypsos-in e letërsisë antike.[1]

E dimë që me internetin mundësia e gjithkujt për t’i hedhur në tavë poezitë e veta është rritur në mënyrë eksponenciale. Nëno, ç’më shohin sytë, përditë! Ta themi troç: iluzioni se di të shkruash poezi nga ana e atij që shkruan është përgjithësisht një leshtësi mitare. Dhe ka një sasi të paparë njerëzish që e ndiejnë veten “të kenë prirje për poezi”. Aq më tepër kur sot për sot një tekst poetik (po e kopjoj frazën nga një ese imja e dikurshme): “është ai tekst ku fjalët mbarojnë pa arritur fundin e rreshtit dhe fap, gati-gati pa pritur e pa kujtuar, shkohet kryeradhë”. U dukërka e thjeshtë! Pooooor, Michel Foucault, më duket, e përmend këtë: “Një gjë është të punosh me ngjyra dhe tinguj; tjetër gjë të shprehesh me fjalë”. Ngjyrat dhe tingujt kanë të bëjnë drejtpërdrejt me shqisat, kurse fjalët janë një refleks i mendjes, një evokim. Dhe pastaj fjalët kanë edhe një problem tjetër: i përdorim përditë. Kështu që të ulesh e të shkruash çdo gjë që ndiejmë, duke e bërë këtë në mënyrë banale, sikur po flasim, s’është aspak punë me mend. Të shkruarit kësisoj rrezikon të kthehet në diçka që imiton vetveten me mëtimin se po shpreh një vizion origjinal të botës. Në këtë rast, e bukura dhe e shëmtuara e të shkruarit vargje fillon (dhe mbaron) me shfrimin, me zbrazjen e barkut (“Zbrazja barkun Partisë!”, tha). Kurse poezia duhet të të habisë, të të mrekullojë. Problemi është që në latinisht fjalës “mrekulli” i thonë monstrum. Nga rrjedh fjala “monstër” = përbindësh. Kollaj të nisesh për mrekulli e të pjellësh përbindësh, pra. E kuptoj që kemi të bëjmë me një simptom kompulsiv, si kumari, si shopping, baza e të cilëve është plotësimi i një gjakimi të çastit. Mendoni pak sa poetë “të shquar” ekzistojnë në Shqipëri që, falë kompulsivitetit të tyre, na kanë lënë me dhjetëra e dhjetëra libra poetikë, pra mijëra poezi (po, e lexuat drejt: mijëra poezi, jo vargje). Dikur ky simptom më pat kapur edhe mua, por ka dyzet vjet që s’më ndodh: u zhdeha.

Dikush, në këtë pikë të muhabetit, mund të pyesë: po a duhet t’i lexojmë poezitë e këqija? Unë them se po! Gjithmonë. Për të parë se deri ku arrin idiotizmi njerëzor. Por po dua të jem më serioz: për të mësuar se ç’janë poezitë e këqija, që t’i evitojmë ne vetë, po qe se vendosim të shkruajmë vargje. Pra, lexojini! Dhe pastaj… mbajeni dorën, he burra! E përsëris: nuk po dua të merrem me azganët e Facebook-ut e Instagram-it, këtu bëhet fjalë për poetë “të shquar”, qëmtuar për të qenë pjesë e teksteve shkollore, e antologjive të përpiluara nga kritikët e poetët tanë më në zë, e doktoraturave që shoshisin zbokthin e këtyre mjeshtërve të vargut. Alberto Arbasino, një nga shkrimtarët bashkëkohorë italianë më gjuhënepërkë[2], diku ka deklaruar – te libri “Ritratti italiani”, më duket – se Gian Pietro Lucini, një poet dikur i njohur italian, (1867-1914), gjatë gjithë jetës së tij nuk shkroi dot një varg të bukur as gabimisht. Këtë gjykim kaq të mprehtë dhe hazërxhevap Arbasino e dha kur Lucini kish pesëdhjetë vjet vdekur; unë do (përpiqem) të analizoj tekste më të freskëta; pa qenë kaq i prerë, ama. Për quieto vivere, e quajnë italianët. Eh, sa kemi të këtillë në mes tënë! Ndaj po rendis tani disa poezi që unë i quaj të këqija.[3] I jap pa emra autorësh dhe pastaj i analizoj (bashkë me poezinë time shumë të keqe, që e vura në krye të shkrimit).

Më mundon kjo ndjenjë e pathënë,
fjalët ti m’i ktheve në harrim,
në qiell është hëna, s’i them dot hënë
s’të flas dot për mjegullën në agim.

Më mundon kjo ndjenjë e pathënë,
në gjoks ti vër çdo fjalë në vend të saj.
Pastaj do të përkund në një djep-këngë,
me hënën flokëve si karficë e bardhë.

Dhe nëse rrugët për në zemër dot s’i gjen,
më thuaj të t’i zgjas gishtërinjtë e mi.
Mbi ta mbështete kokën,
dhe për një çast ti pendë do të kthehesh,
brenda meje do të vërtitesh, shpirt!

Më mundon kjo ndjenjë e pathënë,
kur ti je kaq pranë dhe kaq e thjeshtë,
u këput një gjethe nga një pemë,
e verdhë si harresa … ishte vjeshtë.

Nëse më pyet:
Si qe ky vit që shkoi?
Të përgjigjem:
I zi.
Ky vit që vjen
O Zot se s’të besoj
Në mos i bardhë
Të paktën qoftë gri.

Nata jeton me pasionin e agimit,
e sotmja ëndërron të nesërmen.
Vetë hapi i njeriut mbi tokën time –
trajektore e pasioneve të ndershme.
Nga pasione të bukura, njerëzore,
lindin, vdesin, rilindin miliona dashuri.

Do të vdes nga pasioni për të qenë njeri.

Përse janë të këqija këto poezi? Meqë është diçka që duket sheshit, bëhet e vështirë të shpjegohet (të gjitha të vërtetat e thjeshta janë të vështira të shpjegohen). Ja ca gjëra:

– Ideja dominante për poezinë sot e gjithë ditën ndër poetët shqiptarë druaj se është që kemi të bëjmë me një tekst qëllimi kryesor – për të mos thënë i vetëm – i të cilit është që të jetë shprehje e unit. Ide tjetër e zhdrivilluar nga kjo që sapo thamë: një tekst, sa më shumë të jetë i lidhur me unin që e prodhon, aq më shumë do të na ngjajë “universal” kur të lexohet, pra, aq më shumë do të jetë, pa marrë parasysh kurrfarë konsiderate formale, poezi e lartë. Se kjo është ajo çka trumbetohet për veprat letrare të shekujve të kaluar: “ato i flasin ende lexuesit të sotëm”. Sikur koha të mos ketë kaluar, me një fjalë, sikur poezia të jetë çoç ahistorike. Më rrapt! Të mbajmë parasysh që poezia shqipe, për një kohë tejet të gjatë, ishte një faktor politik, pra historik. Ta mendosh të shkruarit e poezive si mënyrë për t’u tëhuajzuar ndaj botës, duke kërkuar “universalen”, i zbehtë dhe mendjeturbulluar, është gabim: tregon që i ke lexuar keq poetët dhe është shprehje e injorancës se ç’është poezia (në përgjithësi) dhe poezia sot (në veçanti).

– Antiklimaksi. Përfundimi i këtyre poezive, që nisin të gjitha me njëfarë patosi, është banal: era që zhduk gjurmët përmbi rërë; gjethja e zverdhur që këputet e bie në vjeshtë; arsyetimi idiot mbi ngjyrën e vitit; pasioni për të qenë njeri!!

– Imazhet e shtrydhura deri në fund, të gërryera deri në palcë: era që fshin gjurmët; koha që rend; hëna si karficë flokëve; rruga për në zemër; gjethja që këputet nga dega; dashuria që rilind; miliona dashuritë…

– Sentencat bajate: gjurmë njerëzore; eci ditënatë; askund s’po mbërrij; ndjenja e pathënë, që mundon; zgjas gishtërinjtë; vit i zi; hapi i njeriut mbi tokën time; pasione të ndershme; pasione të bukura, njerëzore; e sotmja ëndërron të nesërmen…

– Një leksik gjithë mëtime “poetike”: «ndjenjë», «djep-këngë», «shpirt» «pasion». Dikush mund të më thotë: «Po mirë, o njeri, i kanë përdorur ato fjalë e kapur ato tema “për të bërë poezi”». Dhe, në fakt, përdorimi i do fjalëve dhe kthimi e rikthimi te disa tema të caktuara është karakteristikë e poezisë që do “të bëjë poezi” dhe që është… poezi e keqe. Sepse nuk se poezia ka ndonjë gjuhë të veçantë ose tematikë të veçantë. Ka një poetikë, po: një mënyrë të medituar, pak a shumë të vetëdijshme, për ta trajtuar njëfarësoj gjuhën. Ideja që poezia duhet shkruar në një gjuhë të vetën, të ashtuquajtur “gjuhë poetike”, është, e pakta, e vjetër, e tejkaluar. Pa dyshim që me poezinë kemi të bëjmë me një lloj komunikimi në kod, por ky kod është një kod privat i poetit, misterioz dhe enigmatik.

Poezitë më sipër, pastaj, kanë edhe diçka tjetër që i bashkon: mungesën e plotë të së dhënave karakteristike, të një vizioni, një skene të gjallë. Sepse ekziston ideja se poezia është vendi i abstraksionit, i të paqartës, të së lënit vagull; dhe e gjitha kjo çon në krijimin e poezive të pasakta, pa një objekt të caktuar. Mbyllni sytë për një çast dhe përpiquni të imagjinoni diçka nga poezitë e mësipërme. Hiç! Rien de rien! Nada! Nicht gefunden! Sa për muhabet, krahasimi me Ervin Hatibin (kur s’i kish bërë ende 20 vjeç) është i pamëshirshëm:

Birraria e fshatit

Ka larë gotat e fundit, pjatat
pirunjtë, beqarë prej alumini
Në bërryle si një çetë e menduar
i rrjedhin
flluskat e shkumës me yndyrë

Sa herë trokëllijnë çelësat në darkë
i duket se kyç qepenin
e birrarisë
Pjatë që i thyhej shpesh tek lante
hëna cifloset mbi mal
Aty flejnë barinjtë
dhe delet veshur si barinj
Ajo fle tani brenda
tamam brenda piskamës
së çelësit në vrimë
këtij lakuriqi nate
që po të kishte sy do të qante

Birraria e fshatit këtë natë, buzë udhës
Me pijanecët që rrëzohen si qeveri
E mbyllte herët
sapo
muzgu, si seks i vjetëruar, mezi ngrihej nga arat
e mbahej në plepa
Atëherë fshatarët dy e nga dy
ndanin përgjysëm nga një birrë
të heshtur apo të mbytur, se flitnin
një gjuhë hundësh, po shqip
Shatet e turpëruar
rrëzë derës i prisnin si gratë
Të urrenin, ti veç i kishe bezdi
Jashtë boria e një makine ngulmonte
si një fyt palloi
Kur mbyllje qepenin
bandilli i fikte motorët
Deriçka e pasme e dyqanit çelej si konservë
Në shtratin e drunjtë mes zahireve
shisheve të birrës bosh
arkave me merimanga
Një llampë e ngordhur si një vezë llukë
sytë t’i shqepte, edhe ashtu të mbyllur
po s’qe punë ta fikje
Ti grua zonjë, gëzoje mbytur
Burrat qëllonin përherë me llafe
nga gulçet minjtë trembeshin nën rafte
me ca potere nënujore
Mbi shalët e bardha, faqet plot gjumë të shoferëve
Mbi to floku yt me këna

Bobo ç’gënjeshtër ishte mëngjesi
Ai qiell i vranët, si burrë i pafjetur ()
Ti sajoje një ardhje të largët nga shtëpia
Domethënë
nga dera e pasme dilje e hapje
birrarinë

E natën prisje, e shkretë, mrekullinë
neverinë
me ç’fytyrë vallë do të të fanepsej kësaj here
Por një ditë aty në banak
Erdhën e të morën
Të mekur
Në emër të popullit
Në sy të çunave të shkollës fillore
Që po ktheheshin nga mësimi
me xhepat me shkumës
që shkruanin “kurv” tinëz
tek muri i birrarisë
Fshatarët spiunë me triumf prej Edisoni
U turrën kush e kush
ta shihte më parë atë shtrat vogëlan
që e kishin ëndërruar gra e burra
mbuluar me një basmë të pastër
Do ta teproj
Po them se dikush liroi poçin e tmerrshëm hajdutçe
Mbase për të ndriçuar dhomën e miqve

Ndonjëherë kur trokëllojnë çelësat
vërtet i brof zemra të mjerës, sidomos kur erret
i duket se kyç qepenat
të cilat bëjnë rimë me sutienat
Që në burg vërtet luks janë
Në burgun e qethur të grave që plaken
brenda kalendarësh vetjakë
që përgjaken

Po mirë, hajt, ta lëmë Hatibin; merrni Lasgushin, po të doni:

Poradeci

Perëndim i vagëlluar mi Liqerin pa kufir
Po përhapet dal-nga-dale një pluhúrë si një hije.
Nëpër Mal e nër Lëndina shkrumb’ i natës që po bije,
Duke sbritur që nga qjelli përmi fshat po bëhet fir…

E kudo krahin’ e gjërë më s’po qit as pipëlim:
Në katund kërcet një portë…në Liqer hesht një lopatë…
Një shqiponjë-e arratisur fluturon në Mal-të-Thatë…
Futet zemra djaloshare mun në fund të shpirtit t’im.

Tërë fisi, tërë jeta, ra… u dergj… e zuri gjumi…
Zotëroj më katër anë errësira…
Po tashi:
Dyke nisur udhëtimin mes-për-mes nër Shqipëri,
Drini plak e i përrallshëm po mburon prej Shëndaumi…

Çfarë bën Hatibi, çfarë bën Lasgushi? Para së gjithash ata ndërtojnë një skenë që, me pak fjalë, na lejon të shohim shkoqur gjithçka, siç e kanë imagjinuar ata vetë, si të ishim në teatër. Ja, unë mbyll sytë dhe imagjinoj liqenin e Pogradecit, të kthjellët, ujëftohtë, madhështor, unë po i fluturoj tani përsipër si një dron; drita fiket me shpejtësi, dëgjohen zhurmat e fundit të ditës, nga malet fluturon një zog, që i arratiset jetës edhe ai (kjo “arratisje nga jeta” kjo “zemër djaloshare që futet mun në fund të shpirtit” ngjajnë gjëra abstrakte vërtet, por autori u ka qëndisur rrotull toponime krejtësisht konkrete (Mali i Thatë, Shëndaumi…), saqë sot e kemi të pamundur të vemë në Pogradec, apo edhe vetëm sa ta ndërmendim, dhe të mos e përjetojmë Drinin tek del i heshtur nga ky liqen dhe nis udhëtimin e tij nëpër Shqipëri (apo brenda nesh?) si një frymëmarrje e gjerë. Kurse poezinë e Hatibit nuk po e analizoj sot këtu, këtë poezi plot me pirunj beqarë, me dele veshur si barinj, me shate të turpëruar që presin rrëzë derës si gratë, me pijanecë që rrëzohen si qeveri, dhe me një dorë, në fund, që vjedh llambën e kthinës pas birrarisë për të ndriçuar, ndoshta, dhomën e tij të pritjes. Shumë dhembje!

Nuk e di a e keni kuptuar, nuk kam qenë shterues deri në fund, por pavarësisht titullit të kësaj eseje, ajo për të cilën po dua të flas sot këtu me ju është të flas… për bukurinë. Po, për bukurinë! Se, në fund të fundit, ç’kërkojmë ne te librat që u shfletojmë faqet, midis një kokëçarjeje dhe tjetrës, një rrumpalle dhe tjetrës, pak përpara se të ulemi në tryezë e televizori të ndizet për të dëgjuar hatatë e ditës, në shtrat teksa qepallat mbyllen dhe gishtërinjtë mpihen, në wc me zhurmën e makinës larëse dhe gurgullimën e galixhantit në sfond, në vargjet vetmitare që na trokasin tëmthash? Bukurinë. Kërkojmë bukurinë. Ah, bukurinë! Derisa të na fanitet. Të jeni të sigurt që do të na fanitet. Rrallë? Po mirë, a nuk ka qenë gjithmonë mall i rrallë bukuria?

(c) 2025 Arben Dedja. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi në kopertinë është punuar me Whisk.

[1] Alexander Pope e ka analizuar i pari dukurinë, në esenë: “Peri Bathous, Or the Art of Sinking in Poetry” (1728).

[2] E kam përmendur tjetërkund batutën e Arbasino-s, që i ndante shkrimtarët në tre grupe, sipas moshës: “talent i shkëlqyer” (brillante promessa); “copë e zakonshme muti” (solito stronzo) dhe, në pleqëri të thellë, “mjeshtër i thellënderuar” (venerato maestro).

[3] I kam marrë nga rrjeti. Mbase nuk është versioni “i licensuar” nga autori, por i kam krahasuar tekstet duke i parë në më tepër se një sajt. Tek-tuk diçka mund të lozë, por thelbi mbetet. Elefanti është në dhomë.