Gjatë një konkursi me pyetje për fëmijë të transmetuar në TV para pak ditësh, drejtuesi i emisionit e pyeti njërin prej pjesëmarrësve të vegjël se nga ishte. “Jam tiranas,” u përgjigj djali. “Epo thuaj atëherë që je tirons, jo tiranas,” e ngacmoi drejtuesi. “Unë fola me drejtshkrim,” ia ktheu fëmija.

Fola me drejtshkrim: Ja një shprehje që nuk e kalon dot lehtë, dhe jo thjesht për kontradiktën që përcjell. Me drejtshkrim këtu nënkuptohet standardi, forma librore ose e kënduar e shqipes, e cila i kundërvihet dialektit; dhe ai djali i vogël, që aq serbes tregoi se ish në gjendje të bënte dallim midis regjistrave të shqipes, me siguri nuk do të ish përgjigjur ashtu, po ta kishin pyetur moshatarët e vet në rrugë; i vetëdijshëm, sado turbullt, për efektin shibboleth të shqiptimit.

Që tha tiranas dhe jo tirons, këtë ia diktoi konteksti ku po zhvillohej dialogu; dhe me të drejtë e lidhi shqipen standard, ose “drejtshkrimin,” siç e quajti ai, me televizionin – një forum publik.

I mençur, djali i vogël. Në një kohë që shkolla, për vite me radhë, nuk do të bëjë gjë tjetër, përveçse t’i mësojë që tiranas është forma “e drejtë”, ndërsa tirons është gabim; duke futur në konflikt dy trajta të cilat, përndryshe, e çojnë jetën në ekologji të ndryshme.

Por jo vetëm kaq. Ky koncepti, në dukje absurd, i “të folurit me drejtshkrim,” i ka rrënjët më të thella se te një keqinterpretim prej fëmijësh; dhe jo vetëm në gabimin që bëjmë pothuajse të gjithë, kur e konsiderojmë aq miopisht shqipen standard si çështje “drejtshkrimi”, duke lënë mënjanë nivelet më të larta, më të holla e më të sofistikuara të gjuhës, ose pikërisht ato që kanë nevojë për vëmendjen tonë.

Kush flet “me drejtshkrim”, në fakt, i shqipton fjalët ashtu siç shkruhen; ose e përdor trajtën e shkruar si bazë ose referencë për shqiptimin letrar ose drejtshqiptimin.

Çuditërisht, kjo është pasojë – jo dhe aq e papritur – e vendosjes së parimit fonetik në themel jo vetëm të shkrimit shqip por edhe të standardit të shkruar.

Fjalët do të shkruhen ashtu siç shqiptohen, përcakton ky parim; dhe që këtej, nuk ka gjë më të lehtë se përmbysja: fjalët do të shqiptohen ashtu siç shkruhen.

Dhe në atë masë që tekstet e shkruara kanë gjithnjë një stabilitet që ligjërimit të folur i mungon, atëherë prirja mbisunduese nuk është që fjalët të shkruhen ashtu siç shqiptohen – meqë, për shkak të shkollës, të traditës dhe të normës, fjalët shkruhen ashtu siç janë shkruar; por që fjalët të shqiptohen ashtu siç shkruhen.

Fjala e shkruar shërben si orientim për të sheshuar dhe normalizuar shqiptimet nën-standard, në regjistrin më formal të ligjërimit.

Madje mësuesit sot e kësaj dite e përdorin fjalën e shkruar si udhëzues, për t’ua mësuar nxënësve shqiptimin “standard”, duke i detyruar të bëjnë gjithfarë akrobacish artikulatore për të shqiptuar ë-të aty ku ato nuk shqiptohen kurrë (cili vallë prej nesh thotë lojëra? Po anëtar?).

Kjo do të ishte “të flasësh me drejtshkrim”; ose të flasësh ashtu siç shkruan – një rekomandim përndryshe kundërprodhues, meqë ligjërimi i folur dhe ai i shkruar janë dy sisteme të ndryshme, që funksionojnë sipas rregullsish të ndryshme.

Në kuptimin edhe që variacioni në shqiptim – për arsye gjeografike dhe sociale – do të kompensohet nga stabiliteti në shkrim; dhe kjo do ta bënte gjuhën të shëndetshme.

Fëmija që shpjegoi se “po fliste me drejtshkrim,” e kish kapur mirë nevojën për t’u shprehur në mënyrë të diferencuar, ose parimin sipas vendit edhe kuvendi. Për fat të keq, shkolla ia kish deformuar intuitën, duke i vënë në dispozicion një koncept, drejtshkrimin, i cili nuk ka pse të ngatërrohet as me normën e shqipes së folur letrare, as me konceptin e standardit, dhe më në fund, as me shqiptimin në regjistrin formal të shqipes.

Rregullat janë të nevojshme, pra; shpesh të domosdoshme, në një shoqëri kaq të mediatizuar si kjo ku jetojmë; por rregullat nuk mund, madje nuk na lejohet t’i përfytyrojmë si uniforma ushtarake.