A është shqipja ilirishtja e kohës sonë?
Deri sot është gjetur vetem një mbishkrim me një fjalë të vetme ilire dhe prej të paktën një shekulli ky fakt vazhdon të nxirret për të venë në dyshim prejardhjen ilire të shqiptarëve. Si mund të flitet për ilirishten dhe lidhjen e mundshme të saj me shqipen, kur ne dimë vetëm një fjalë ilirisht, nga një mbishkrim i vetëm, i gjetur mbi një shekull më parë në Hungari?
Duke qenë se nga gjuhët e lashta të Ballkanit dhe të Evropës, vetëm greqishtja dhe latinishtja u shkruan në Lashtësi, këto dy gjuhë u bënë linguae francae, për Evropën akademike dhe letrare, për rreth 2 mijëvjeçarë. Shtresat e larta të shoqërive në Iliri, Daki, Traki dhe Maqedoni, për arsye të njohura shoqërore-kulturore, tregtare, administrative, por dhe prestigji, përdorën këto dy gjuhë në administrate, tregti dhe në mbishkrime. Kjo është arsyeja kryesore pse në gjuhët e këtyre dhe shumë popujve të tjerë ka fare pak, ose nuk ka fare, mbishkrime të lashta.
Megjithatë, mbishkrimet nuk janë as të vetmet as më të rëndësishmet e burimeve për njohjen e ilirishtes dhe gjuhëve të lashta të Ballkanit. Në burimet e lashta gjenden edhe rreth 100 emra vendesh si dhe dhjetëra e qindra emra njerëzish dhe fisesh, etj. ilire, me të cilat gjuhëtarët ende nuk janë marrë seriozisht.
Në këtë shkrim unë sjell vetëm një listë, sigurisht jo të plotë, të më shumë se 40 fjalëve ilire që dalin në burimet e lashta që janë lidhur e shpjeguar vetëm me shqipen nga shumica e gjuhëtarëve.
Këto fjalë janë nxjerë kryesisht nga Fjalori i Hesikut të Aleksandrisë i shekullit VI, nga emrat ilirë të vendeve dhe të fjalëve ilire që dalin në veprat e autorëve të lashtë, nga mbishkrimet mesape, etj.
Siç do të vihet re, këta 40 emra ilirë gjuhëtarët i kanë lidhur dhe shpjeguar me ligjet, faktet dhe mjetet e shqipes, e jo të ndonjë gjuhe tjetër ballkanike ose jashtëballkanike. Përballë këtij fakti, çdo mëndje e hapur dhe e paanshme do të pranonte se roli përjashtimor i shqipes si një kyç për shpjegimin e fjalëve ilirike nuk mund të jetë një rastësi, a lojë e fatit, më shumë se sa pasqyrim i një lidhjeje të brendshme shkakësore midis ilirishtes dhe shqipes, një lidhje prejardhjeje.
Duke lënë mënjanë hamendjet e paprovuara dhe të padokumentuara, sot mund të themi se në Ballkanin e lashtë janë folur vetëm 5 gjuhë: ilirisht, trakisht, dakisht, maqedonisht dhe greqisht. Fakti që shqipja ka një rol kyç, dhe të pranuar përgjithësisht për shpjegimin e një numri kaq të madh emrash ilirë, ndërkohë që nuk ka ndonjë rol të tillë për gjuhët e tjera të Ballkanit nuk mund të mos përfillet.
Listë e pjesshme e fjalëve ilire të shpjeguara me shqipen (III)
peliai/pelioi – plakat/pleqtë në Epir. Këto fjalë epirote na i sjell Straboni: “Në gjuhën e mollosëve dhe të thesprotëve gratë e vjetra quheshin “peliai” dhe burrat e vjetër “pelioi”65. Po kështu i quanin edhe maqedonasit pleqtë dhe plakat. Të dy këta popuj kishin institucionin e pleqësisë (senatin) anëtarët e të cilit quheshin peligones (në Maqedoni – pelagones) ishin pleqësia e epirotëve të cilën së pari von Hahn e lidhi me shqipen plak66, që besohet të ketë dalë nga rrënja ilirishte *pelak (Demiraj)67 nga një bazë IE *pelH.
penkaheh Torp njohu numërorin themelor pesë në fjalën mesape pekaheh në mbishkrimet mesape. Kjo fjalë është thuajse e njëjtë me fjalën protoshqipe pesë, që sipas H. Pedersen-it dhe N. Jokl-it, ka qenë penkwe68, me ndrimin k > s, karakteristik për këtë gjuhë69.
our-/ur-. Kjo fjalë dëshmohet si përbërësi i dytë i fjalës epirote tomaruri (tomarouroi) ‘rojet e Tomorit’ që jep Straboni për priftërinjtë e Dodonës70, 71. Straboni e përkthen këtë në greqisht tomarophylakes (τομαρο-φύλακας), që do të thotë rojet e Tomorit, ku përbërësi i dytë, phylakes, është shumësi i phylakos (φύλακος) ‘roje’. Përbërësi i dytë -our(ur) duket qartë se është ruajtur në emrin shqip ro-je dhe në foljen ru-aj, që rrjedh nga një protoshqipe e rindërtuar *uronio ‘ruaj, vë re, vështroj’72.
Duket sheshit se nuk ka ndonjë lidhje gjenetike midis fjalës epirote our-oi dhe emrit grek phylakes ‘rojet’. Asnjera nga foljet greke për ruaj, të tilla si epimeletes (ἐπῐμελητής), kedemon (κηδεμών), epistates, episkopos, filaks (φῠλαξ) ‘roje’, filaksis (φύλαξις) nuk mund të lidhet me rrënjën e fjalës epirote *-ur- për ruaj në fjalën e përbërë tomarouri. Kështu, rojet e orakullit të Dodonës quheshin ilirisht tomor-uroi ‘rojet e Tomorit’.
Rrënja e protoshqipes *uro është ruajtur në fjalën shqip roje dhe në foljen ruaj (< ruanj < *roniō < *ṷroniō < *ṷrāniō) dhe në foljet vë-roe/vë-rej. Humbja e u-së fillestare ka ndodhur në pajtim me regullin fonetik të shqipes për humbjen e zanoreve ballore të patheksuara73. Fjala iliro-epirote οὖρος, të cilën autorët e lashtë e përkthenin me fjalën greke filakos (φύλακος, gen. φύλαξ) ‘roje’, del edhe në Iliadën e Homer-it: “Vetëm Nestori i Gerenias mbeti atje, roja i akejve”74, por edhe te Odyssea: “sepse kur unë u largova, nuk lashë njeri të ruante zotërimet e mija”75.
pele-ious (πελειους) Sipas Hesikut, “kështu quheshin pleqtë dhe priftërinjtë në Epir”75: “Κωί καί οί Ήπειρωται τους γεροντας, και τας πρεσβύτιδασ-) (Këtu futen edhe pleqtë dhe plakat e Epirit). Fjala greqishte për pleqtë ishte fare e ndryshme, gerontes. Pelagones ishin pleqësia e epirotëve të cilën së pari von Hahn e lidhi me shqipen plak76, që besohet të ketë dalë nga rrënja ilire *pelak67. Nuk ka lidhje me fjalën greqisht peleia (πέλεια) për pëllumbin. Rrënja plak del në disa vendbanime si Plakoti, fshat në lokalitetin e Sulit, në Republikën e Greqisë. Sipas gjuhëtarit rus Aleksander Selishçev Plakoni quhej deri në shekullin XIX fshati që sot quhet Starovë në rrethin e Pogradecit77.
rhinos (ῥιvός) ‘re, mjegull’. Del në frazën e enoetrëve të Italisë së jugut ρινός – ακλύς që kishte kuptimin e errësirës, mjegullës78. Prej saj dolën ren (në dialektin e gegërishtes së vjetër) dhe re. Sipas Çabejt, fjala re fillimisht duhej të kishte në ballë një zanore u- sepse, ndryshe ajo do të kishte forcuar r-në, e të jepte *rren e jo vren që dha në të vërtetë79.
sibina – Fjalë ilirisht që na i jep Ennius-i (239p.e.s.-169p.e.s.), poeti më i madh Latin i periudhës republikane me prejardhje mesape. Ai shkruan: “sibina, ilirët quajnë një shtizë të shkurtër që i ngjan shtizave të gjahut”. Ka mbetur i famshëm vargu i tij “Ilirët qëndruan të vendosur duke luftuar me thika të lakuara dhe shtiza gjuetie”80 (Illyrii restant sicis sybinisque fodentes)”. Fjala sibina u mor dhe nga latinët dhe nga grekët. Fjala ilire sibina ka dhënë në shqip shufër/thupër.
sica, sicca (Lat.). Edhe kjo fjalë del për herë të parë te Enniusi, krahas sibinit, si një armë e ilirëve81. Fjala ilirishte është ruajtur e pandryshuar në fjalën e sotme shqipe thika; ndryshimi s > th ka ndodhur në periudhën pararomake sepse, përndryshe, s-ja ballore do të ishte bërë sh-.
tergitio – Fjalë ilirisht që del në një mbishkrim latinisht të gjetur në veri-perëndim të Hungarisë, kufi me Austrinë, në atë kohë të banuar nga ilirë: “Publius Domatius Publius f. Tergitius, negotiator”. Kjo është e vetmja fjalë ilirisht që na ka ardhur nga një mbishkrim ilir. Të vihet re se në mbishkrim fjala ilire tergitio është përkthyer në latinisht negotiator, tregtar82. E njëjta rrënjë ilire terg gjëndet në një numër emrash të vëndeve ilire, si Tergeste (tani – Trieste), Tergolape ‘treg i vogël në ujë’ (Tabula Peutingeriana) afër Salcburgut, në Austri dhe Opitergium (Oderzo) në rajonin e Venetikut, por dhe në emra fshatrash të Shqipërisë si Treg, Tregan (rrethi i Elbasanit), Tregishte dhe Tregtan (rrethi i Hasit, Kukës).
taulantë – Kështu quheshin pjesëtarët e njerit prej fiseve më të mëdhenj të ilirëve. Ata përmenden në histori qysh nga Tukididi83 në shekullin V p.e.s. Akoma më parë ata ishin përmendur edhe nga Hakateu, në shekullin VI p.e.r.
Bazuar në ngjashmërinë e madhe të emrit të fisit ilir të taulantëve me rrënjën e fjalës shqipe -dallëndyshe (dallandyshe), dhe në faktin që fjala helidones (χελἴδώνες) – dallëndyshe përmendet krahas taulantëve dhe emrave tjerë ilirë nga Haekateu83, ka lënë të kuptohet se ajo fjalë greke midis emrave të fiseve ilire mund/duhet të jetë përkthim greqisht i emrit të fisit të taulantëve. Analiza gjuhësore shpuri në këtë përfundim edhe figura të gjuhësisë indo-evropiane të tilla si Holger Pederseni, duke përfshirë edhe E. Çabejnë.
Disa gjuhëtarë besojnë se futja e fjalës greke Χελιδονίοις (dallëndyshe) nga Haekateu midis emrave të fiseve ilire është thjesht një përkthim greqisht i emrit ilir të dallëndyshes me qëllim sqarimi sepse në kontekst, as para as prapa kësaj fraze, emri Χελιδονίοις nuk ka asnjë kuptim. Konteksti në të cilin fjala helidoniois është futur midis emrave të fiseve ilire është ky:
“Abroi janë një popull i taulantëve në Adriatik, por ruaju nga helidonët, si Hekateu (A6poι, ἔθνος πρὸς τῷ ᾿Αδρίᾳ Ταλαντίνων προσεχὲς τοῖς Χελιδονίοις, ὡς Ἑκαταῖος.)84.
Përfundimi se fjala helidonët është përkthim greqisht i emrit të fisit ilir të taulantëve bazohet në disa fakte:
a. Nuk ka asnjë lidhje ose kuptim futja e helidonëve pas emrit të taulantëve.
b. Në Greqinë e lashtë nuk ka ekzistuar ndonjë fis me emrin χελῑδωνοις.
c. Fjala helidon është fjala greqisht për dallëndyshe.
Per këto arsye, shumica e gjuhëtarëve, duke përfshirë idoevropianistë të famshëm si Holger Pedersen kanë pranuar se emri i fisit ilir taulantët shpjegohet me fjalën shqipe dallëndyshe. Edhe Eqrem Çabej e ka pranuar këtë shpjegim85.
ulk fjalë ilire e ruajtur deri në kohën tonë e pandryshuar. Më 1854 von Hahn e shpjegoi emrin e këtij qyteti me fjalën shqipe për ujkun86. Gjuhëtarët në përgjithësi kanë pranuar shpjegimin e tij për prejardhjen e emrit të këtij qyteti. Ka qënë në traditën e ilirëve që t’ i quanin fiset, vendbanimet ose qytetet e tyre me emrat e kafshëve. Kjo ka ndodhur me emrat e Dardanisë, Delminiumit, të taulantëve, daorsëve, delmatëve, etj.
Gjuhëtarët i kanë lidhur dhe shpjeguar të gjithë këta 40 emra ilirë me faktet dhe mjetet e shqipes, dhe jo të ndonjë gjuhe tjetër ballkanike ose jashtëballkanike. Kur ky fakt madhor shihet krahas faktit që shqipja nuk ka asnjë rol të tillë në shpjegimin e ndonjë gjuhe tjetër të lashtë ballkanike dhe në mungesë të cdo shënje migrimi historinë e Ballkanit perëndimor çdo mëndje e hapur dhe e paanshme do të pranonte se roli përjashtimor i shqipes si kyç për shpjegimin e fjalëve ilire nuk mund të jetë një rastësi, a lojë e fatit, por është pasqyrim i një lidhjeje të brendshme shkakësore midis ilirishtes dhe shqipes, një lidhje prejardhjeje dmth birërije midis tyre.
Kjo listë relativisht e pasur fjalësh ilire të atestura në lashtësi dhe të trashëguara deri në shqipen e sotme bën contrast me faktin që ende nuk kemi prova të besueshme që shqipja të ketë trashëguar ndonjë fjalë nga trakishtja ose dakishtja
Për mua, këto fakte kanë dy rrjedhime të rëndësishme etnohistorike:
1. Gjuha shqipe është pasardhëse e ilirishtes, pra ilirishtja e kohës sonë.
2. Shqiptarët janë vendas dhe jo ardhës në trojet e tyre të sotme.
[fund]
(c) 2026 Nelson Çabej. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi në kopertinë është realizuar me AI.
65. Strabo, Geography Book VII, Fragm. 3: “Among the Thesprotians and the Molossians old women are called “peliai” and old men “pelioi”.
66. von Hahn, J.G. (1854). Albanesische Studien. F. Mauke, Jena, f. 242.
67. Demiraj, B. (1997). Vep. përm.
68. Çabej, E. (2002). Studime Etimologjike në Fushë të Shqipes VI. Akadamia e Shkencave e R. së Shqipërisë, Tiranë, ff. 172-173
69. Çabej, E. (1982). Studime Etimologjike në Fushë të Shqipes VI. Akadamia e Shkencave e R. së Shqipërisë, Tiranë, f. 81
70. Strabo Geography VII, 7, 10.
71. Strabo Geography, VII, 7, 11.
72. Çabej, E. (1976). Studime Gjuhësore II. Rilindja, Prishtinë, ff. 83-83.
73. Homer Ilias
74. Homer
75. von Hahn, J.G. (1854). Albanesische Studien. Mauke, Jena, p. 241-242.
76. Demiraj, B. (1997). Vep. përm.
77. Selishchev, A.M. (1931). Slavianskoe naselenie v Albanii. Izd. Makedonskogo nauchnogo instituta, Sofia.
78. Çabej, E. (2002). Studime Etimologjike në Fushë të Shqipes VI. Akademia e Shkencave e R. së Shqipërisë, ff. 172-173.
79. Çabej, E. (2002). Studime Etimologjike në Fushë të Shqipes VI. Akadamia e Shkencave e R. së Shqipërisë, Tiranë, f. 280-281.
80. Q. Ennii Annalium VII, 249.
81. Q. Ennii Annalium, Vep. përm., Po aty.
82. Jokl, N. (1916). Beiträge zur albanischen Grammatik. Indogermanische Forschungen. Indogermanische Forschungen pp. 98-164.
83. Thucydides, History of the Peloponnesian Ëar I. 62.: “Ταυλάντιοι βάρβαροι, Ἰλλυρικὸν ἔθνος”.
84. Hecataei Milesii Fragmenta. Reimer, Berlin, f. 63.
85. Çabej, E. (2002). Studime Etimologjike në Fushë të Shqipes VI. Akademia e Shkencave e R. së Shqipërisë, Tiranë, ff. 172-173.
Discover more from Peizazhe të fjalës
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
Unë ilirisht nuk di, as kuptoj çfarë është iliro-epirotishtja, por di ca nga greqishtja. Më vijnë në mendje pa hapur fjalorin fjalët e greqishtes së re φρουρός frouros (roje, kuptimi fillestar para-roje) dhe θυρωρός thyroros (portieri, ai që rri tek dera). Që të dy këto fjalë me pjesë përbërëse fjalën οὖρος.
Por meqë jam edhe skolastik do hap edhe fjalorin.
Fillimisht LSJ:
οὖρος ὁ, watcher, guardian, οὖρον ἰὼν κατέλειπον ἐπὶ κτεάτεσσι Od.15.89; Νέστωρ… οὖ. Αχαιῶν Il.8.80, 11.840, 15.370, Od.3.411; οὖ. Αἰακιδᾶν, of Achilles, Pi.I.8(7).60; νήσου A.R.4.1643; βουκολίων Opp.C.1.375; cf. ἐπίουρος, οὐρεύς. (I.-E. sorwos ‘guardian’, found also as second element in πυλωρός (πυλαουρός), θυρωρός, φρουρός (fr. προ-ὁρ (ϝ) ος) , οἰχῶρος (οἰκουρός), etc., Avest. pasu(š)-haurva- ‘cattle-guarding’, epithet of a dog: cogn. with ἐρύω (B), q.v.: also with ὄρομαι (ἐπί), cf. Avest. haurvaiti and haraiti ‘watches’.)
Pastaj tre fjalorët etimologjikë të greqishtes që disponoj edhe u besoj:
Chantraine (frëngjisht, pak i zgjatur):
ὁράω, avec ὄρωμαι, ὄψομαι et les composés en -ορος, -ουρος -ωρος : hom. (forme à distension ὄρωω), ion.-attl., etc., d’où en ionien ὀρέω par traitement phonét. de -άω (Schwyzer, Gr. Gr. I,242, Lejeune, Phonétique 236 n. 2) ; il y a trace d’une flexion athématique d’un radical ὀρ- dans hom. ὄρηαι (Od. 14,343 ; variante de Zénodote ὄρητο, accent incertain, Il. 1,56 et 198), éol. ὄρημι[τ] (Sapho 31, sic), ὄρη 3ᵉ sing. (Théoc. 30,22) ; les formes dor. du type ὀρῆν (Ar. Lys. 1077), impér. ὄρη (Épich. 170) peuvent résulter d’une contraction régulière de -αε- ; quant aux attestations de ὄρῃς, ὀρῆν, etc., dans des textes ioniens (Hp., Hérod. 2,67, etc.) elles répondent au radical de lesb. ὄρημι, cf. Bechtel, Gr. Dial. 3,196. Impf. ἑώρων (att.), de *ἠϝορ- avec augment long ; ὄρα (Il. 16,646), ὤρων (Hdt., ion.) ; parf. actif substitué à ὄπωπα, ἑώρακα (att.) de *Ϝε-Ϝόρακα : l’o est ancien comme l’atteste la métrique (Ar. Th. 32,33, Mén. Épitr. 166), et ἑώρακα est une graphie secondaire analogue de l’imparfait ; ion. ὀρώρηκα (Hérod. 4,77, etc.) et ὤρηκα (ibid. 40), participe dor. f. ὀραχυῖα (IG IV² 1, 122 Épidaure), moyen ἑωράμαι (Isoc., D., etc.) ; aor. passif ὀράθηναι (Arist., D.S., etc.) « voir, porter la vue sur, contempler ». Conjugaison supplétive ὁράω/ὄψομαι/εἶδον/ὄπωπα et ἑώρακα : dans ce système ὀπ- se rapporte purement et simplement à l’idée de vue, c’est la racine qui fournit le nom de l’œil, ὀρα- est franchement duratif, ἰδ- est ponctuel et se rapporte à la notion de perception, cf. Gonda, Lingua 9, 1960, 178 sq., A. Bloch, Supplétiva Verba im Griechischen 91 sq., Prévot, R. Ph. 1935, 133 sq., Thordarson, Symb. Osl., 46, 1971, 108-132; ὁρα- signifie « tenir les yeux sur » et se rapporte au sujet, non à l’objet et à la perception comme εἶδον. Également attesté avec préverbes : ἀφ-, δι-, εἰσ- (Hom., etc.), ἐν-, ἐξ-, ἐφ-, καθ-, παρα-, avec des sens divers, notamment « négliger, mal voir », περ- « regarder avec indifférence, permettre », προ-, προσ-, συν-, ὑπερ- « négliger », ὑφ- « regarder avec soupçon ». Cf. aussi Bechert, Die Diathēsen von ἰδεῖν und ὁρᾶν bei Homer, 1964.
Dérivation nominale peu développée et tardive, les termes anciens et importants étant pour la plupart tirés de ὁπ-, cf. sous ὄπωπα : ὄμμα, ὄψις, etc. I. Adj. verbal : ὁρατός « visible » (Hp., Pl.) opposé à ἄπτος ou à νοητός plus ancien que ὁπτός ; ἀόρατος « invisible » (Pl., etc.) avec ἀορασία « cécité » (Plb.) ; προορατός « prévisible » (X. Cyr. 1,6,23), distinct de πρόοπτος « prévu » (ion.-att.), ἀπροόρατος « qu’on ne peut regarder en face » (Pi.) ; 2. nom d’agent tardif ὁρατής « spectateur » (LXX, Plu.), à quoi ne répond aucun *ὄπτης, mais il y a des composés comme ἐπόπτης, κατάπτης, etc. ; en outre, ὁρατήρ glosé ὁπτήρ chez Hsch. ; 3. des formes en -τός et en -τής, sont issus des adjectifs en -τικός exprimant l’aptitude : ὁρατικός « propre à voir, capable de voir » (Arist., Ph.), ἐφορατικός « apte à surveiller » (X., Econom. 12,19), παρα- « insouciant de » (Plu.) ; προ- « habile à prévoir » (Arist., etc.), συν- = συνoπτικός ; 4. des formes en -τος et en -της vient également le présent dénominatif ὁρατίζω « envisager, avoir pour but » (médéc., ive s. après) ; noms exprimant l’action verbale : 5. ὅραμα n. « ce qui est vu, spectacle, vision, apparition » (X., Arist., LXX, etc.) sens très différent de celui d’ὄμμα ; également avec παρα- « vue fausse » ; d’où ὑποφατικός « avoir des visions » (Aq.) avec -ισμός, -ιστής ; 6. ὅρασις « fait de voir, vision » (définie comme l’ἐνέργεια de ὄψις Arist. de Anim. 426 a), parfois « les yeux » (Démad., Arist., Plu., etc.), aussi avec ἐφ-, προ-, etc., notamment ὑφ- «soupçon» (Plb.) = ὑποψία.
Autre type de présent archaïque : moyen ὁρῶμαι dans les formules homér. : ἐπὶ δ’ ἀνέρες ἐσθλοὶ ὁρόωνται (Od. 14,104), ἐπὶ … ὁρόοντο (Od. 3,471) au pl. que parf. de forme active ἐπὶ δ’ ἀνὴρ ἐσθλὸς ὁράει (Il. 23,112) « surveiller, notamment des troupeaux ». Le mycén. fournit des exemples du participe oromeno « veillant sur » (du bétail), cf. Chadwick-Baumbach 228 : on note l’absence de F initial en mycén., ce qui met en cause l’étym. ; le F semble également ignoré dans certaines formes dialectales de ὁράω cf. Chadwick, Mélanges Chantraine 29. Voir El.
Le sens de « veiller à, surveiller » est très sensible dans quelques noms d’agent : ὄπωρος « gardien, protecteur » (Od. 15,89) dit de Nestor ὄπωρος Ἀχαιῶν (Hom.), cf. R. Schmitt, Dichtung und Dichtersprache § 581, le mot est repris par Pi., A.R. Verbe dénominatif cré. ὀπωρέω « garder, tenir garnison » (I. Cret. 1, IX, 1,128 ; Dréros IIe s. av.), avec ὀπωρία pl. n. « poste, garnison » (ibid. 52) ; pour la graphie ou cf. Bechtel, Gr. Dial. 2,691 ; autre forme crétoise ὀπωία (Collitz-Bechtel 5075, Ier s. av.) cf. Bechtel, l. c. ; en outre, ὀρεύειν « φυλάσσειν (Hsch.) ». L’o est défendu par Schulze, Q. Ep. 17, n.3. Avec préverbe : ἐπίοπρος « gardien, garde », etc., employé avec un complément au génitif ou au datif désignant des animaux, un pays, etc. (Hom., Théoc., A.R.), répond bien à la formule homér. ἐπὶ … ὁρόονται, ce qui rend inutile l’explication de Leumann, Hom. Wörter 92 ; plus tard désigne une cheville de bois, en tant qu’elle maintient (Épidaure, Hero, Hippiatr., Gp., etc.) avec le diminutif ἐπίοπιον et ἐπίποπος à Délos ; pour ce sens particulier, cf. Hiller von Gaertringen, Ath. Mitt. 51, 1926, 152 sq., P. Wahrmann, Gl. 17, 1928, 256. Sur l’étymologie de ὄπωρος, cf. Et.
Un second terme de composé *ὄρος apparaît clairement dans ἔφορος « éphore » nom de magistrat, notamment à Sparte (Hdt., inscriptions, etc.) au sens général de « surveillant » (trag., etc.) cf. aussi φρούρος.
En outre, un certain nombre de composés en -ουρος, -ωρος dont le sens est toujours net, mais les formes diverses et peu claires en raison d’accidents phonétiques et d’analogies. Les formes les plus anciennes sont en -ωρος, chez Hom., θυραωρός var. pour πυλαωρός (Il. 22,69) et πυλαωρός (ibid.) présentent un α bref obscur (voir Leumann, Hom. Wörter 223, n. 20, qui pose θυραωρός, πυλεωρός) ; la forme très douteuse du chypriote (ICS 417) pourrait être lue θυραϝορός, d’où θυραωρός, πυλαωρός, voir θύρα et πόλη ; θεωρός, voir s.u., τιμωρός, etc. ; att. σκευωρός de σκευή, σκοπωρός de σκοπιά, ὑλωρός de ὕλη ; toutes ces formes ont un premier terme en -ᾱ/-η ; on s’expliquerait bien aussi le traitement phonétique de νεωρός, de *νᾱϝορος ou -ϝωρος, cf. sous ναῦς ; une autre série de formes en -ουρος est généralement expliquée par *-ο-ορος, cf. Et. : κηπουρός « gardien de jardins », voir κῆπος, οἰκουρός, « gardien de la maison » dit d’un chien, de la maîtresse de maison, etc., cf. οἶκος, avec la glose d’Hsch. οἰχώρος ; ὀδουρός voir ὁδός ; τεμενούρός (Kaibel 781, 11), etc. Gloses αὐλουρός · οἰκοφύλαξ « gardien » (Hsch.) αιτουρός « gardien des jarres d’huile » (Hsch.), etc.
Noms d’astre : Ἀρκτοῦρος, Νυκτοῦρος (Plu.). Le second terme -ωρος a proliféré : ἄρκουρος, cf. ἄρκυς, θυωρός « qui garde les offrandes » (Call.), cf. θύος, μυλωρός, cf. μύλη, οἰναωρός · οἱ ἱεραγωγοὶ Διονύσου (Hsch.), στασιωρός « qui garde le parc » (E.), φρυκτωρός « qui surveille la flamme » (Aesch.) ; l’extension des formes en -ωρός a pu être favorisée par l’existence de l’appellatif ὥρα, cf. s.u.
Sur le laconien παιδισκωρός voir sous παῖς.
F. Bader s’est efforcée de relier les formes nominales à trois états de la racine. 1) Elle rattache à *sor- les formes à aspirée du type de ἔφορος, φρουρός, cf. οἰχώρος · οἰκουρός (Hsch.) ; elles répondent à ὁρῶμαι. 2) Elle pose *u̯ōro- pour hom. πυλαωρός, πυλωρός ; θυραωρός θυρωρός, ἀρκωρός, θυωρός μυλωρός κηπωρός etc., avec le mot simple βῶροι · ὀφθαλμοί (Hsch.), cf. ὥρα. 3) Enfin *u̯oruo- pour les formes en -ουρος : ὄπωρος, ἐπίουρος, κηπουρός, οἰκουρός etc. (R. Ph. 1972, 192-237).
Le verbe grec moderne signifiant « voir » est βλέπω. De la famille de ὁράω subsistent les termes plus ou moins puristes : ὅρασις (et τηλεόρασις), ὅραμα, ὁραματίζομαι et d’autre part φρούρος, etc., cf. sous ce mot.
Et.: Pour ὁράω l’existence d’un F initial est garantie par l’imparfait ἑόρων mais l’aspirée ne s’explique guère, à moins de poser *swor- à côté de *wor-. Le radical de ce présent n’est pas analysé sûrement. Plutôt qu’un dénominatif, il paraît plausible d’y voir un déverbatif de valeur durative du type de ποτάομαι, cf. Schwyzer, Gr. Gr. 1,718, mais ce peut être aussi une innovation pour le radical en ὁρ-. On a en effet un vieux présent athématique ὁρμη en éolien, dont certaines traces subsistent chez Hom. en ion. cf. Wackernagel, Spr. Unt. 71, Bechtel, Gr. Dial. 1,83 ; 3,196, où le morphème *ē peut exprimer l’ etat., ce présent avec un autre vocalisme radical fait penser au lat. uereor. Enfin, le présent ὁράομαι certainement archaïque et attesté en mycénien présente deux difficultés : l’absence d’aspiration (qui peut s’expliquer par une psilose) et l’absence du digamma en mycénien : racine *sor- alternant avec *wor-, ou *swor-.
Aux formes verbales répondent des formes nominales qui expriment précisément la notion de « veiller sur, surveiller ». Pour ὄρος Frisk pose *(F)ὄρ(F)ος, ce qui rend compte de l’hiatus de ἐπι- dans ἐπι-ουρος et de la diphtongue ou, cf. aussi Bechtel, Lexilogus s.u. Mais il est également nécessaire ailleurs de poser *sor- ce qui permet d’associer les nombreux composés du type ἔφορος, φρούρος, etc. On pourrait alors évoquer avestique pasu̯-hauruua « qui garde le bétail », lat. seruāre, cf. Ernout-Meillet s.u. seruos.
Les autres rapprochements que l’on peut faire hors du grec reposent sur *wer-/wor-, notamment v.h.all. wara f. « attention » avec wara neman = wahrnehmen à quoi répondrait grec *Ϝορά (peut être supposé par φρουρά) ; on évoque aussi en german., got. war(s) « prudent », etc., v. norr. varr, etc., tokh. A war, B wera « odeur » (i.-e. woros). Formes verbales de sens divers à vocalisme e : outre lat. uereor « craindre, respecter », lette veru, vērties « regarder, considérer », tokh. A wär, B wärsk « sentir », hitt. werite- « craindre », cf. encore Pokorny 1164. Voir aussi s.u. ὄρα. Racine exprimant l’idée d’« observer, surveiller, garder, protéger », qui se retrouve dans *wer-u/*wrū, cf. ἑώρακα et voir F. Bader, BSL 66, 1971, 139-202. Sur les verbes « voir » et les noms de l’œil, Prévot, Rev. Ph. 1935, 133 sq., 233 sq.
Frisk (gjermanisht):
οὖρος m. „Wächter, Hüter“ (ep. poet. seit Il.; bei Hom. fast nur in οὖρος Ἀχαιῶν, von Nestor). Davon kret. οὐρείω „bewachen, hüten“ mit οὐρεία n. pl. „Kastelle“ (IIIa), ὠρεία (Ia); ὀρεύειν· φυλάσσειν H. — Da von ὁράω schwerlich zu trennen, ist urspr. *Fór-Fos anzusetzen; vgl. Bechtel Lex. s.v. Zu den kret. Formen Bechtel Dial. 2, 691 u. 791; auch Thumb-Kieckers Hb. 1, 153. — Vgl. ἐπίουρος.
Dhe Beekes (anglisht, që ndjek Frisk-un):
οὖρος 2 [m.] ‘watcher, guard(ian)’ (Il.); in Hom. almost only in οὖρος Ἀχαιῶν, epithet of Nestor.
• VAR Myc. wo-wo /worwos/.
• COMP Cret. οὐρεύω [v.] ‘to watch, guard’ with οὐρεία [n.pl.] ‘fortress’ (IIIª), ὠρεία (Iª); ὀρεύειν· φυλάσσειν ‘id.’ (H.).
• ETYM Can hardly be separated from ὁράω, and probably derives from ϝόρϝος, which is attested in Mycenaean wo-wo. On the Cretan forms, see Bechtel 1921, 2: 691 and 791, as well as Thumb-Kieckers 1932: 153. See also ἐπίουρος.
Tashti tituli i shkrimit fare mire mund të ndryshojë në 39 FJALË ILIRE TË SHPJEGUARA ME SHQIPEN
Ndjesë nëse teksti i fjalorëve ka ndonjë paqartësi, transkribimi është bërë me OCR.