Pse emërtimi i sotëm i Manastirit të Shën Mërisë në Lagunën e Nartës nuk e pasqyron të plotë të vërtetën historike

Shënim: Ky shkrim mbështetet, ndër të tjera, edhe në studimin tim me titull «Το Μοναστήρι της Παναγίας στη Λιμνοθάλασσα της Άρτας Αυλώνα: Πώς το αίσθημα αδικίας μιας κοινότητας γεννά πράξεις που αναπλάθουν ιστορικά αποτυπώματα», botuar në revistën Βότρυς, nr. 10, nga botimet Nikas në Athinë, ku tema trajtohet më gjerësisht dhe më analitikisht.

Në ishullin me pisha, në zemër të Lagunës së Nartës, ndodhet kisha bizantine e “Fjetjes së Shën Mërisë”, një nga monumentet më të njohura dhe më të vizituara të zonës së Vlorës. Për këdo që e sheh vetëm si një objekt arkitektonik ose si një destinacion turistik, ky vend mund të duket thjesht si një ishull i bukur me një kishë të vjetër. Për komunitetin e Nartës, megjithatë, domethënia e tij është shumë më e thellë. Manastiri i Shën Mërisë nuk është vetëm një monument. Ai është një vend i shenjtë i lidhur me besimin, kujtesën, rrëfimet familjare, udhëtimet e dikurshme mbi lagunë dhe ndjesinë e fortë se në atë vend takohen brezat. Në ndërgjegjen e komunitetit, kisha, ishulli dhe vetë laguna kanë formuar për dekada me radhë një tërësi të vetme kujtese. Pikërisht për këtë arsye, mënyra se si emërtohet dhe paraqitet sot ky vend nuk është një çështje dytësore, por një çështje që prek drejtpërdrejt të vërtetën e historisë së tij.

Sot, në përdorimin publik, turistik dhe administrativ, ky vend njihet pothuajse gjithmonë si “Manastiri i Zvërnecit”. Megjithatë, kjo mënyrë emërtimi, edhe pse e përhapur, nuk e pasqyron të plotë të vërtetën historike të këtij vendi. Problemi nuk qëndron te fakti se emri Zvërnec duhet parë si i huaj ose i papranueshëm, por te fakti se përdorimi i tij si emërtim i vetëm lë në hije një lidhje të thellë, të dokumentuar dhe shumëvjeçare të komunitetit të Nartës me këtë manastir. Vetë ky emërtim ngre një pyetje themelore: si mund të quhet thjesht “Manastiri i Zvërnecit” një manastir që i kushtohet “Fjetjes së Shën Mërisë”? Një manastir ortodoks nuk është thjesht një ndërtesë pranë një fshati, por para së gjithash një vend i shenjtë me identitet të caktuar kishtar dhe shpirtëror. Kur emërtimi publik shkëputet nga përkushtimi fetar i monumentit dhe zëvendësohet vetëm me një referencë gjeografike, humbet një pjesë thelbësore e identitetit të tij. Pikërisht për këtë arsye, mënyra se si emërtohet sot ky monument meriton të rishqyrtohet me më shumë kujdes historik dhe me më shumë respekt për natyrën e tij të vërtetë.

Kjo çështje nuk duhet parë si polemikë lokale dhe as si kundërvënie ndaj Zvërnecit apo banorëve të tij. Përkundrazi, ajo duhet trajtuar si një kërkesë për saktësi historike dhe përfaqësim më të drejtë të kujtesës së vendit. Kur një monument me peshë kaq të madhe shpirtërore dhe historike paraqitet publikisht pa përfshirë komunitetin që e ka shërbyer, vizituar, ruajtur dhe mbajtur gjallë në kujtesë për breza me radhë, atëherë narrativa që krijohet mbetet e pjesshme. Çështja, pra, nuk është nëse emri i përdorur sot duhet të mohohet plotësisht, por nëse ai mjafton për të shprehur historinë e plotë të vendit. Dhe përgjigjja, kur merren parasysh burimet, kujtesa gojore dhe tradita e komunitetit, është se nuk mjafton.

Burimet historike flasin më qartë se shumë përshkrime të sotme. Studiuesi austriak Karl Patsch vizitoi zonën në maj të vitit 1900 dhe përshkrimet e tij i botoi më vonë, në vitin 1904. Në shënimet e tij ai e përmend vetë fshatin me emrin Arta, një emërtim me rëndësi të veçantë historike për komunitetin tonë, ndonëse kjo nuk është çështja kryesore që trajtohet këtu. Po ashtu, ai e përmend manastirin me një referencë ndaj Zvërnecit, por vetë konteksti i përshkrimit të tij tregon se kjo kishte karakter kryesisht gjeografik dhe orientues. Në të njëjtin tekst, Patsch (1904) e paraqet Artën si një qendër greke me dy kisha dhe një shkollë me rreth tetëdhjetë nxënës, ndërsa Zvërnecin si një vendbanim të vogël me rreth tridhjetë shtëpi, të banuar nga banorë të ardhur nga ishulli i Sazanit. Në asnjë pikë ai nuk flet për një varësi historike apo kishtare të manastirit nga Zvërneci. Përkundrazi, nga vetë përshkrimi i tij del se shprehja “Manastiri i Zvërnecit” funksiononte si një përcaktim vendndodhjeje dhe jo si përkufizim i plotë i identitetit historik të monumentit. Me fjalë të tjera, fakti që një studiues i huaj e lidhi manastirin me një pikë orientimi nuk mjafton që sot kjo lidhje të paraqitet si e vetmja narrativë historike e pranueshme. Vetë burimi e vendos Artën në një pozitë të rëndësishme në jetën fetare dhe arsimore të zonës. Prandaj çdo lexim i drejtë i historisë duhet të marrë parasysh jo vetëm një emërtim, por gjithë kontekstin që burimi ofron (Βίντου, 2025).

Lidhja e Nartës me këtë vend nuk mbështetet vetëm në përshkrime udhëtarësh apo studiuesish. Sipas dëshmive të ruajtura në kujtesën e komunitetit dhe sipas të dhënave që lidhen me historinë e manastirit, priftërinj nga Narta kanë shërbyer në këtë vend dhe disa prej tyre janë varrosur në oborrin e tij. Kjo dëshmon një lidhje të gjallë kishtare dhe shpirtërore midis komunitetit të Nartës dhe manastirit. Vetë prania e varreve të priftërinjve në oborrin e manastirit përbën një tregues të fortë të kësaj marrëdhënieje të qëndrueshme në kohë. Në këtë kuadër, edhe tradita familjare e shumë nartiotëve ruan kujtime konkrete për këtë lidhje. Në rastin tim, kjo kujtesë lidhet edhe me stërgjyshin tim, Konstantin Xhaxho, Papa Konstandin (1875 – 1949), i cili, sipas dëshmisë familjare, shërbeu në manastir dhe u varros aty. Përtej rastit personal, rëndësi ka fakti më i gjerë historik: Narta nuk e ka parë kurrë këtë vend si diçka të huaj apo të largët, por si pjesë të jetës së saj fetare dhe të kujtesës së saj kolektive.

Siç thekson edhe akademiku nartiot, i ndjeri Kristaq Andon Pata, në librin e tij Arta: Arta e vjetër ose Narta në rrethin e Vlorës, origjina (Monografi historike), botuar në vitin 2024, emërtimi “Manastiri i Zvërnecit” nuk pasqyron rendin historik dhe identitetin e vërtetë të këtij vendi të shenjtë. Sipas tij, nartiotët e kanë quajtur historikisht ishullin “Νησί της Παναγίας”, pra ishulli i Shën Marisë, ndërsa emërtimi “Ishulli i Zvërnecit” është përdorim i jashtëm dhe i mëvonshëm. Pata thekson se është paradoksale të mendohet se nartiotët e lanë pa emër këtë ishull të shenjtë dhe se më pas ai u “pagëzua” nga të tjerët si ishull i Zvërnecit. Përkundrazi, ai argumenton se fillesa historike është vetë ishulli, mbi të cilin u ndërtua kisha e Shën Marisë, objekti i parë fetar i vendit, ndërsa manastiri u ngrit më vonë. Prandaj, si nga pikëpamja kronologjike ashtu edhe nga ajo fetare, është kisha e Shën Marisë që i dha emrin vendit dhe jo e kundërta. Në këtë kuptim, formulime si “ishulli i Manastirit të Zvërnecit” apo përdorimi ekskluziv i emrit “Manastiri i Zvërnecit” janë, sipas tij, të pasakta dhe kontradiktore, sepse ishulli nuk ndodhet në Zvërnec, por në lagunën e Nartës, dhe sepse manastiret, sipas traditës, emërtohen nga shenjti ose shenjtorja së cilës i kushtohen. Pikërisht për këtë arsye, Pata nënvizon se emërtimi historikisht dhe thelbësisht më i drejtë është ai që lidhet me Shën Marinë dhe me lagunën e Nartës. Kjo vërejtje ka peshë të veçantë, sepse e zhvendos diskutimin nga një përdorim i zakonshëm gjeografik drejt thelbit të kujtesës historike: kush e quajti këtë vend, kush e jetoi, kush e shërbeu dhe kush e mbajti gjallë në ndërgjegjen e vet ndër breza.

Po aq i rëndësishëm është edhe dimensioni i kujtesës gojore. Për breza me radhë, banorët e Nartës e kanë lidhur jetën e tyre fetare me këtë manastir. Kujtimet për festën e 15 gushtit, për kalimin me varka (monoksilo), drejt ishullit përpara ndërtimit të urës, për shërbesat, për lutjet dhe për vizitat e vazhdueshme në këtë vend nuk janë thjesht rrëfime nostalgjike. Ato janë pjesë e një kujtese kolektive të dokumentuar, e cila dëshmon vazhdimësinë e marrëdhënies së komunitetit me manastirin edhe në periudha të vështira. Në hyrje të manastirit, sipas traditës gojore të ruajtur nga nartiotët, ndodhej dikur një kryq ortodoks i shoqëruar nga katër shkronjat greke “Φ”, të cilat kujtesa e njerëzve i lidhi me shprehjen “Φίλε, Φέρε, Φάγε, Φύγε”, që në shqip mund të përkthehet si “Mik, Sill, Ha, Ik”, një formulë e thjeshtë, por domethënëse, që përcillte idenë e mikpritjes së përmbajtur dhe të urtësisë. Edhe nëse kjo shenjë nuk ruhet më sot në formën e saj të dikurshme, vetë qëndrueshmëria e kësaj kujtese tregon sa fort i ka mbetur vendi i ngulitur në ndërgjegjen e komunitetit. Mënyra se si ruhen detaje të tilla në rrëfimet e njerëzve tregon se historia e këtij vendi nuk mbështetet vetëm në dokumente, por edhe në atë trashëgimi të pashkruar që kalon nga brezi në brez.

Këto dëshmi gojore nuk janë thjesht kujtime me ngarkesë emocionale, por bartëse të kujtesës kolektive, që mbijeton përtej kufijve, hartëzimeve dhe ndryshimeve administrative. Siç është vënë në dukje edhe në literaturën ndërkombëtare të historisë gojore, dëshmitë gojore përbëjnë një burim të pazëvendësueshëm, sepse ato përcjellin jo vetëm fakte, por edhe mënyrën se si komunitetet e përjetojnë dhe e interpretojnë historinë e tyre (Portelli, 1991; Thompson, 2017). Në rastin e Nartës, kjo kujtesë e gjallë e bën të qartë se manastiri ka mbetur gjithmonë, në ndërgjegjen e njerëzve të vendit, Manastiri i Shën Mërisë së Artës, një pikë referimi që vazhdon t’i bashkojë edhe përballë formave të jashtme të harresës.

Lidhja e komunitetit me manastirin u godit rëndë gjatë periudhës komuniste, sidomos pas vitit 1967, kur në Shqipëri u ndalua çdo shprehje fetare. Megjithatë, historia e mbijetesës së këtij vendi të shenjtë ka edhe një element vendimtar që duhet kujtuar. Kisha e “Fjetjes së Shën Mërisë” u shpall monument kulture në vitin 1963 me nismën e Theofan Popës (Llukani, 2020), dhe kjo ndërhyrje rezultoi vendimtare për ruajtjen e saj, sepse e mbrojti nga vala e shkatërrimeve që goditi shumë objekte fetare në Shqipëri gjatë asaj periudhe. Edhe pse jeta fetare u shtyp dhe tempujt heshtën, kujtesa e vendit nuk u shua. Sipas rrëfimeve të ruajtura, pati njerëz nga Narta që, me gjithë frikën dhe mbikëqyrjen, hynin fshehurazi në kishë për të ndezur një qiri ose për të bërë një lutje. Këto gjeste të heshtura besimi kanë vlerë të madhe historike, sepse tregojnë se lidhja e nartiotëve me manastirin nuk u ndërpre as në vitet më të errëta të ndalimit. Pas vitit 1990, kur liria e shprehjes fetare u rivendos, nartiotët nisën të ktheheshin sërish në Manastirin e Shën Mërisë, sidomos në festën e 15 gushtit. Vizitat e atyre viteve nuk ishin vetëm pelegrinazh, por edhe një formë rikthimi simbolik në një vend që komuniteti e kishte ruajtur gjallë brenda vetes. Në fillim, kalimi vazhdonte të bëhej me varka, ashtu si më parë, ndërsa më vonë ndërtimi i urës e lehtësoi hyrjen dhe e hapi më shumë vendin edhe ndaj vizitorëve e turizmit. Pikërisht kjo fazë e re e paraqitjes publike dhe turistike kontribuoi edhe në forcimin e një emërtimi më shumë gjeografik sesa historikisht të plotë.

Për këtë arsye, paraqitja e sotme publike e vendit vetëm si “Manastiri i Zvërnecit” krijon një pasqyrë të cunguar. Ajo jep një identifikim gjeografik, por nuk arrin të përfshijë thelbin historik të marrëdhënies së këtij vendi me komunitetin që e ka shërbyer, ruajtur dhe mbajtur gjallë në kujtesë. Po aq problematik është fakti se kjo mënyrë emërtimi lë në hije edhe vetë identitetin kishtar të monumentit, i cili lidhet para së gjithash me Shën Mërinë. Për këtë arsye, është me rëndësi që edhe vizitorëve t’u bëhet e njohur lidhja historike e komunitetit të Nartës me këtë manastir. Një paraqitje më e plotë për publikun nuk do të nderonte vetëm monumentin, por edhe vetë historinë e tij. Në fund të fundit, kjo lidhje është pjesë e historisë së vendit dhe nuk duhet të mbetet në heshtje. Madje, një informacion i tillë historik do të mund të përgatitej dhe të paraqitej edhe nga një njohës i mirë nartiot i historisë së vendit, i cili do të ishte në gjendje ta përcillte këtë trashëgimi me saktësi, përgjegjësi dhe respekt.

Kjo nuk do të thotë se duhet mohuar përdorimi i emrit Zvërnec, por vetëm që përdorimi ekskluziv i këtij emri nuk mjafton. Një paraqitje më e drejtë historikisht do të ishte ajo që e njeh monumentin jo vetëm si pjesë të hartës së sotme administrative apo turistike, por edhe si vend me një lidhje të dokumentuar me Nartën dhe me identitet të qartë fetar si Manastiri i Shën Mërisë. Në këtë kuptim, çështja e emërtimit nuk është thjesht çështje fjale, por çështje e mënyrës se si paraqitet historia. Historia nuk fiton asgjë nga thjeshtësimet. Përkundrazi, ajo humbet kur shpjegimet e lehta zëvendësojnë kompleksitetin e së vërtetës. Nëse duam ta respektojmë këtë monument, duhet ta paraqesim ashtu siç e kërkojnë burimet dhe dëshmitë: jo si një pikë të zakonshme turistike pranë një fshati, por si një vend që mban gjurmë të qarta kishtare, historike dhe shpirtërore të Nartës. Kjo nuk është çështje krenarie lokale, por çështje integriteti historiografik.

Prandaj sot nevojitet një mënyrë më e plotë dhe më e ndershme e paraqitjes së këtij vendi. Një mënyrë që të mos përjashtojë askënd, por të mos heshtë përballë fakteve. Një mënyrë që ta njohë manastirin si pjesë të trashëgimisë së zonës, por njëkohësisht të pranojë qartë dhe publikisht lidhjen e tij të thellë me Nartën. Mbi të gjitha, nevojitet një mënyrë paraqitjeje që të mos shkëpusë emrin nga historia, as historinë nga kujtesa e njerëzve që e kanë ruajtur atë. Për nartiotët, ky vend mbetet Manastiri i Shën Mërisë, ishulli i Panajias, një vend ku qetësia e lagunës, shërbesa e priftërinjve, lutjet e besimtarëve dhe kujtesa e brezave janë ndërthurur në një tërësi të vetme. Dhe kjo kujtesë, kur shprehet me dokumentim, me respekt dhe me kthjelltësi, përbën ndoshta formën më të fortë të drejtësisë historike që mund t’i bëhet sot këtij vendi.

(c) 2026, Aourela Vintou. Të gjitha të drejtat janë të autores.

Burime bibliografike

Βίντου, Α. (2025). Το Μοναστήρι της Παναγίας στη Λιμνοθάλασσα της Άρτας Αυλώνα: Πώς το αίσθημα αδικίας μιας κοινότητας γεννά πράξεις που αναπλάθουν ιστορικά αποτυπώματα. Βότρυς, 10. Αθήνα: Εκδόσεις Νίκας.

Llukani, A. (2020). Mitropolia e Beratit: Nga vitet apostolike deri në ditët tona. Tiranë: Botim autorial.

Pata, K. A. (2024). Arta: Arta e vjetër ose Narta në rrethin e Vlorës origjina (Monografi historike). Tiranë: Edlora.

Patsch, K. (1904). Das Sandschak Berat in Albanien: Eine historisch-geographische Beschreibung mit besonderer Berücksichtigung der Denkmäler aus römischer Zeit. Wien: Alfred Hölder.

Portelli, A. (1991). The death of Luigi Trastulli and other stories: Form and meaning in oral history. Albany, NY: State University of New York Press.

Thompson, P. (2017). The voice of the past: Oral history (4th ed.). Oxford, UK: Oxford University Press