Këtë fundviti menduam ta kremtojmë duke ftuar disa miq dhe bashkëpunëtorë të revistës – pa ndonjë kriter logjik, por mbase duke lënë intuitën të zgjedhë – që të na shkruajnë për atë gjë që kanë bërë këtë vit, të cilën do të donin ta kishin bërë më herët në jetë. Një arritje e shoqëruar me trishtimin e kohës së humbur, një rikuperim që mbase edhe shërben për të maskuar çfarë ka ikur dhe nuk e kapim dot më, një ngushëllim për gjithçka që nuk e mbajmë dot dhe na rrëshqet përndryshe nga duart. Dhe që ndoshta ka të bëjë me ato përjetime, që shpesh nuk i ndajmë me të tjerët, ngaqë na duken si tejet personale, e kushedi ngaqë nuk duam t’i shpërdorojmë në ritualet e stinës. U jemi mirënjohës të gjithëve që na u përgjigjën, dhe u kërkojmë të falur atyre që mund t’i kishim ftuar por nuk e bëmë. Mund ta kishim lënë ftesën të hapur, por ftesave të hapura sot nuk u përgjigjet kush. Gjithsesi, ata që na u përgjigjën, e kanë bërë edhe për të tjerët; si në një takim ku nuk arrijnë të flasin të gjithë, por ku të gjithë mund të dëgjojnë. E fundit gjë që do të donim, ishte ta prezantonim revistën si një mekanizëm shoshitjeje dhe përjashtimi. Përkundrazi. Copëzat që na erdhën janë të një cilësie të tillë, që të na bëjë të pendohemi – ironikisht – pse nuk e kishim provuar këtë lloj bashkëpunimi më parë. Në kuptimin që eksperienca e tanishme, me këtë ide, le të mbetet edhe kontributi i redaksisë së revistës, si zë kolektiv, në temën për të cilën bëmë thirrje për shkrime. Prujet do të botohen gjatë ditëve në vijim. Me këtë rast, ju urojmë mbarësi, shëndet dhe krijimtari të gjithëve ju që na lexoni dhe na mbani gjallë.

Elona & Ardian

---

PUNË NOSTALGJIE
Ali Luca

Përgjithësisht jam një njeri që kam marrëdhënie miqësore me rutinën, e cila nga ana e saj më pret pas derës si një palë këpucësh të rehatshme dhe të besueshme. Nuk e urrej. Ka qenë gjithnjë kështu. Zakone që i përsëris, e të vëzhguara nga një subjekt i jashtëm do kishin ngjarë me një kredhje në nostalgji.

Për shembull, zakoni i të futurit të ilaçeve në frigorifer, diçka e marrë nga mamaja ime që nuk ka ndonjë bazë të mirëfilltë farmaceutike. Kjo skenografi e thjeshtë pra, e dorës dhe e dritës së tulatur frigoriferike, e ca tabletave paracetamoli në sergjenët e frigoriferit që as nuk i di se për çfarë janë posaçërisht, është nostalgjike.

Ndaj, hapja me një stil më ‘pikaresk’ jete, do ishte trazim i gjërave që i njoh mirë dhe ndoshta një ankesë e heshtur ndaj tyre. Shpirti im është bërë sipas një kallëpi të vjetër, ashtu funksionon. Diçka që vjen nga Shqipëria paramotorike; kalit të falur (kupto: jetës së falur) nuk i shihen dhëmbët. Esenca e kësaj kredoje nuk është domosdoshmërisht mosvëzhgimi i dhëmbëve, sepse kujt më shumë se ‘gjësë së falur’ i shihen dhëmbët? Ti mund t’ia shohësh dhëmbët që i mungojnë, por esenciale është mungesa e të ankuarit, zakon ky në vetvete helmatisës. Kjo do ishte paqja e nevojshme për të vazhduar.

Megjithatë, ndonjëherë në të rrallë i kam thënë vetes me njëfarë urgjence që nuk tingëllon familjare tek unë: ‘Po nuk lëvize do vdesësh’. Do vdesësh nga uria për shembull, thjesht edhe pa zhurmën që nxjerr një kunj shkrepëseje kur fiket në ujë. Nisur ndoshta nga këto gjëra të amullta, nga rrethana të caktuara ku edhe të thithësh ajrin e ndonjë vendi të kërkohet leje qëndrimi, ose nevoja për t’u marrë me diç, kohëve të fundit kam nisur të fotografoj.

Kjo ka qenë një dashuri e vjetër e imja, qyshkur si fëmijë i vizatova me të zezë vetullat e bardha të dajës tim në një foto print me ngjyra. Përpjekje naive për të ndërhyrë në dritë dhe fytyra.

Dal posaçërisht. E mbaj aparatin gjithnjë me vete rrugëve. Një aparat që nuk më përgjigjet gjithnjë, por e bën punën. Sepse në fund të fundit, fotografimi u bëka me zemër fillimisht. Siç thoshte një fotograf i njohur se “mund të fotografosh me një makinë qepëse Singer”.

Duke u përpjekur në mënyrën time kam kuptuar që ky proces duhet të jetë nën një kontroll minimal, në kuptimin që të mos shndërrohet thjesht në një safari me njerëz, siç edhe ndodh në shumicën e rasteve me fotografitë e rrugës. Për të pasur këtë kontroll, të kërkohet një afrim me njerëzit. T’u qasesh me një bisedë. T’u kuptosh marazet, kokëçarjet apo hedonizmin. Dhe kjo nuk është edhe aq e lehtë sa duket. Njerëzit refuzojnë të bezdisur, por duhet parë me vëmendje nëse tek ta ka diçka si joshje ndaj kamerës. Nëse shihet një gjë e tillë atëherë rezisto! Në një rast të ngjashëm një mesoburrë pas refuzimit të menjëhershëm më kërkoi paraprakisht të dëshmoja shehadetin (porta verbale nga ku njerëzit hyjnë në Islam) përpara se të më jepte lejen për foto. Ky ishte një mirëbesim midis të panjohurish, ku njëri do i japë tjetrit portretin e vet, fytyrën një pëllëmbë të gjatë, më të madhe se bota.

Tani do t’ia lë kohës – që është një fiziatre e mrekullueshme – nëse kjo shprehi e re do rehabilitohet tek unë në trajtën e një rutine.

Kjo skenografi e thjeshtë, një dorë, një blic, zhurma e lentes kur hapet e ngushtohet – e njëjtë me të lopatës që futet në rërë, do bëhej punë nostalgjie.

 

---

Sandro il turco
Elvira Dones

Para dy muajsh kapërceva një kufi të respektuar prej dekadash: i bëra një pyetje një burri të cilin gjithë qyteti e njeh me emrin Sandro. Këtej nga Zvicra nuk fusim hundët në intimitetin e tjetrit, dhe këtë e quajmë diskrecion – ndonëse unë kam tjetër teori rreth kësaj.

Sandro ka një rrobaqepësi të vogël sa një kuti shkrepëseje, ku treçereku i qytetit çon pantallonat për t’i shkurtuar (si puna ime), ose ndonjë fustan a xhaketë për modifikime.

Unë përjetësisht me vrap sikur më ndjekin pas me kobure, Sandro me qetësi olimpike dhe me kujtesë të hekurt. S’është nevoja t’i them sa centimetra duhet të shkurtojë e ai s’mban shënime, as ngatërron natyrën e ndreqjes, as emrat e klientëve, dhunti që i habit të gjithë.

“E kam hard disk-un të lirë,” më tha një ditë, dhe buzëqeshi nën mustaqet prej Çerçiz Topulli, “se pas klasës së katërt s’bëra dot më shkollë, kështu që kujtesa mban, e uruara.”

Gratë e lagjes i besojnë halle sentimentale, burrat pensionistë i ankohen për gratë ose për telashe shëndeti. Dyqanthi është njëfarë konfesionari, Sandro njëfarë prifti; kisha e qytetit gjendet vetëm nja njëqind metra më tutje.

E thërrasin Sandro il turco, pa e marrë mundimin të saktësojnë së paku Sandro il curdo.

E gjeta një ditë pa njerëz rrotull, fishkëllente duke qepur një rrobë prej mëndafshi.

“Pas kaq vitesh,” u kuturisa ta pyes këtë herë, “si quhesh tamam, dhe nga cila krahinë e kurdistanit turk vjen? Sa vite t’u bënë në Zvicër?” E ndali gjilpërën në mes të fustanit të mëndafshtë, dhe m’u gjegj se ishte histori e gjatë e me siguri unë nuk kisha kohë. E sigurova se nuk më ikte treni e as avioni atë ditë.

Îskenderê e ka emrin në gjuhën kurde, ose Iskender, i ikur foshnjë 54 vite më parë me familjen nga fshati Bismil i rajonit të Diyarbakir-it pas njërës prej masakrave të shumta kundër njëzet milionë kurdëve të Turqisë. Rrëfeu e rrëfeu, deri sa hyri një kliente me një kapicë perdesh për të modifikuar.

U deshën tri rrëfenja të tjera, pas asaj dite. Dhe kështu, ja kaq. Më është ngulur në rrasht të stomakut historia e Sandro il turco, Skënderit nga Diyarbakir-i.

 

Fotoja në kopertinë: © Alex Andrews, 2017

Të tjera nga kjo seri: Krenar Zejno, Dashnor Kokonozi, Ardian Vehbiu, Arben Dedja