Këtë fundviti menduam ta kremtojmë duke ftuar disa miq dhe bashkëpunëtorë të revistës – pa ndonjë kriter logjik, por mbase duke lënë intuitën të zgjedhë – që të na shkruajnë për atë gjë që kanë bërë këtë vit, të cilën do të donin ta kishin bërë më herët në jetë. Një arritje e shoqëruar me trishtimin e kohës së humbur, një rikuperim që mbase edhe shërben për të maskuar çfarë ka ikur dhe nuk e kapim dot më, një ngushëllim për gjithçka që nuk e mbajmë dot dhe na rrëshqet përndryshe nga duart. Dhe që ndoshta ka të bëjë me ato përjetime, që shpesh nuk i ndajmë me të tjerët, ngaqë na duken si tejet personale, e kushedi ngaqë nuk duam t’i shpërdorojmë në ritualet e stinës. U jemi mirënjohës të gjithëve që na u përgjigjën, dhe u kërkojmë të falur atyre që mund t’i kishim ftuar por nuk e bëmë. Mund ta kishim lënë ftesën të hapur, por ftesave të hapura sot nuk u përgjigjet kush. Gjithsesi, ata që na u përgjigjën, e kanë bërë edhe për të tjerët; si në një takim ku nuk arrijnë të flasin të gjithë, por ku të gjithë mund të dëgjojnë. E fundit gjë që do të donim, ishte ta prezantonim revistën si një mekanizëm shoshitjeje dhe përjashtimi. Përkundrazi. Copëzat që na erdhën janë të një cilësie të tillë, që të na bëjë të pendohemi – ironikisht – pse nuk e kishim provuar këtë lloj bashkëpunimi më parë. Në kuptimin që eksperienca e tanishme, me këtë ide, le të mbetet edhe kontributi i redaksisë së revistës, si zë kolektiv, në temën për të cilën bëmë thirrje për shkrime. Prujet do të botohen gjatë ditëve në vijim. Me këtë rast, ju urojmë mbarësi, shëndet dhe krijimtari të gjithëve ju që na lexoni dhe na mbani gjallë.

Elona & Ardian

---

DIKTATI I FATIT, FATI I DIKTATIT
Krenar Zejno

Do doja të kisha qenë nja katër dekada më parë, aty ku qeshë mbrëmë për herë të parë: Vila 31. Tani i ftuar për të fjalosur rreth jetërsisë si vend kujtese. Do doja ta kisha vizituar vërtetë në kohën kur ngjau të bujt aty, përmes një ëndrre përsëritëse. Ku e shihja veten një farë djaloshi mes Tristani dhe Donzhuani, tek përshkoja tunelin e fshehtë që thuhej se lidhte vendstrehimin, te fusha e qymyrit pas pallatit Agimi, me Vilën 31. E më bëhej sikur dilja matanë, anës vaskës ku ndërkohë bënte banjo mbesa e të zotit të shtëpisë, njëherit zot i mbarë vendit. Vajzë goxha e bukur, me emër lumi pagëzuar prej gjyshit. Në vagulli ëndrre shfaqej veç dëshira erotike ndaj trupit me ato lakore lumore, por, me të hapur sytë, i shtohej dhe shtysa disi teknike: nëmos dashnore, ta bëja mikeshë leximesh, e mbase ndërhynte të hidhja rrezikun e mbetjes pa shkollë. Pa le, sikur të ndodhte që gjyshit, si të mësonte për frengjishten time, mësuar prej timit, e ndoca ‘frymëzime djaloshare’ të mijat, t’i shkrepte simpati e të urdhëronte përhapjen e tyre anekënd!

Njëherë, m’u faneps sikur ky ia ndaloi mbesës të më takonte e gjoja u nisa i betuar të marr hak.

Një mundësi reale për në vilë u shfaq kur qe tepër vonë, tanimë pa frymë të gjallë, thjesht djerrinë batall. Ngjau aty nga fundi i shekullit të shkuar, kur nisa të kthej shtëpinë në galeri arti. Teksa hapej gropa për te kanalizimi kolektor, qysqitë hasën në një tubacion eterniti me diametër sa një bojë njeriu të përulur. Njëri tha se nëse lirohej nga dherat e skeletet dhe përshkohej kokulur, dilej te vila e Dullës, nofkë e gjyshit të ëndrrës. Por fill e taposëm, se me siguri ish-sigurimsat vinin e prisnin punimet. Nga hedhurinat, hyri në punë një tabelë njësie komunale, me një profil kokëkaçurel si e Medeas, ku venin gratë të vinin bigutina. Kalimtarë kureshtarë trotuari, fusnin turinjtë pas teneqes barrierë: ç’a do bohet ktu, vlla? Caktova gërmuesin për përgjigjen e rastit, në dy kohë. Dhe ky ia behte në çast: hiç, do kthehet në origjinë! E porsa ata e përsërisnin marazin: dakord, po ç’do bohet konkretisht?, ky e përmbyllte prerazi: Permanent.

Sot e kësaj dite, has vizitorë që, si kalojnë pragun hekur i rrahur, topiten e thonë që sesi u ngjan ky vend, diç si kishë a xhami! U them se mesa di, janë ambiente projektuar për anekse hetuesie, përdorur mëpastaj për strehim. Kur më hahet muhabeti, shtyhem te bio-arkitektura me themele Shekspir. Fryma që themelon një banesë, apo fantazmat hije të mira a të liga tek frymojnë e ndryshojnë mjedisin ndër kohëra. Sakaq, sikur buhit kolla e thatë e tim’eti, veçuar e mbetur rezonancë mes mureve, dhe ai afshi i nënës, me çapat si rimë e butë, nëpër dysheme.

Rrugës për te vila, dje pyesja veten, po unë çne në këtë mes a mesele? Të kish qenë atëhere po, kurse tani mua vetë aq më bën! E doja sa për plakën time jetime, të ngazëllehej njëherë sa qe e re. A për ndonjë maraz puthjesh. E më shpërfaqet një lakore hiri fëmijërie, prapësi e potere, e fill epiteti këlysh kulakësh; mënjanimi papërputhje; trajektore rinie pikëllimi pa burg, e njëherit të qeshurat gajasje. Dhe frymëzimet… dridhur fatit pa strehë. Mëpastaj, nën regjimin e ri, shpresa e re që e sheh vendin edhe si orakulli poet i përfytyrimit të Shqipërisë zonjë, ‘kush të rronjë ta shohë zonjë’. Imagjinatë e shfrenuar. Në realitet ravijëzohej gjithë e më qartë profili i një zonje pa fëmijë, pa popullin. Deri para se t’a humbte, e përfytyroja me një fëmijë që përngjan me poet riosh, sidoqë kjo më ndërmendte edhe qasjen e Kunderës mbi diktaturat, që duke fshirë kujtesën, e shndërrojnë popullin në popull çilimi. Tani që rrezikon t’a humbasi përfundimisht fëmijën në pazaret e tregut dhe shorte historie, më kujton dy rreshtat short story të Markesit: “Një fëmijë, i cili e humbi mëmën nëmes turmës së njerëzisë në pazar, i qaset një polici edhe e pyet: Zotëri, a keni parë një zonjë që ecën pa një fëmijë për dore si unë?!”.

 

---

NJË DITË DO T’IA ARRIJ
Dashnor Kokonozi

Ndjek çdo lëvizje të duarve të saj rrotull tiganëve e tenxhereve që nxjerrin avull mbi vatrat e zjarrit dhe mbaj ndonjë shënim të shpejtë. Ndërkohë kujdesem që asaj të mos i mungojë asgjë për të realizuar magjinë e saj. Nuk pres të më thotë emrin e perimeve, barishteve apo erëzave që i duhen. Një ndihmës kuzhinier i devotshëm duhet ta marrë me mend çfarë i duhet shefes për gatesat e saj.

Prej kohësh ushqej shpresën e fshehtë se një ditë do të jem edhe unë autori i ndonjë thagme të tillë. Ose afërsisht të tillë. Nuk ndihem mirë që, kur e kam provuar, kuzhina ime të kujton diçka prej diete paleolitike…

Ideja ziente prej kohësh brenda meje, por përfundimisht vendimin e mora ditën kur dëgjova nipin: “Nona, kjo supa jote është e mrekullueshme.”
U kthyem të shihnim njëri-tjetrin. Ishte veçse katër vjeç!
Mendova për gjyshen dhe nënën time. Pyes veten si arrinin të bënin aq shumë me aq pak sa kishin?  Alkimiste të vërteta! Veçse ndiej keqardhje që kurrë nuk ua thashë sa më pëlqente gjithçka që ato bënin. Ngushëllohem vetëm kur kujtoj buzëqeshjen e tyre tek na shihnin në heshtje duke ngrënë.

Për të kuptuar sekretet e kuzhinës jam gjithnjë e më i kujdesshëm ndaj bisedave rrotull tavolinës. Hap edhe librat e shefave të njohur për të kuptuar çfarë ndodh. Dhe prej tyre kam mësuar se duhet ndërhyrë sa më pak në cilësitë e vetvetishme të gjithçkaje që na dhuron natyra. A nuk është kjo e vërtetë edhe për vetë njerëzit që kemi rrotull? A nuk e ndjejmë se ka diçka që nuk shkon kur ndërhyn me tepri edhe në jetën e atyre që duam më shumë?

Një pjatë e thjeshtë dhe e shijshme në sytë e mi tani merr trajtën e një doktrine të thellë shpirtërore, e një akti të madh krijues, e një shprehjeje të lartë të dashurisë për ata që ke dhe që fton në tavolinën tënde…

Është e rëndësishme të kënaqemi, por po aq e rëndësishme është t’ia shprehim këtë kënaqësi në sy edhe magjistareve që gjithnjë e presin në heshtje një gjë të tillë.

Vazhdoj t’i vij vërdallë zonjës së shtëpisë dhe si një ndihmës i devotshëm i zgjas me krenari atë për të cilën besoj se ka nevojë receta e saj.

— Ah, jo! Ky është majdanoz, më thotë ajo, por pa i kthyer sytë nga unë, që të mos më sikletosë për paditurinë time barishtore. – Kam nevojë për një fije borziloku.
Nxitoj t’ia sjell menjëherë atë që duhet të jetë i tillë.
— Kjo i ngjan, por është mendër. Edhe një përpjekje të vogël dhe do t’ia arrish.
Kthehem përsëri te shporta e harxheve dhe rreshtoj me kujdes tufat e erëzave që ajo ka blerë atë mëngjes. U marr erë me radhë dhe së fundi nxitoj te ajo me shpresën se këtë herë nuk do t’i lë në dorë një tufë sherebeleje…

E di se një ditë do t’ia arrij. Të paktën shpresoj.

 

Kopertina © Gerta Xhaferraj, Azili i kujtësës së heshtur, 2025

Të tjera nga kjo seri: Elvira Dones, Ali Luca, Ardian Vehbiu, Arben Dedja