Kështu e imagjinoj gjyshin tim të ndjerë, një djalë i ri diku te 13-14 vjeç, ulur në një kodrinë ku bagëtia kulloste e qetë, me një dëshirë të zjarrtë po fare të thjeshtë, të mund të hidhte në letër atë peizazh të gjelbër e të butë, si hapësira e pamatë që shtrihej para syve të tij, dhe përkëdhelia e qengjit që i rrinte pranë.

I rritur në një familje fshatare e cila e mori në ngarkim pasi nëna ndërroi jetë dhe e la fare të mitur, Nebiu u rrit mes jetës së mundimshme të fshatrave shqiptare, mes njerëzve të mirë por të varfër. E megjithatë, ndonëse rritur në komunitet e mes lezetit të bagëtisë, diçka mbeti prej vetmisë që të shënjon përgjithnjë mungesa e nënës dhe vëllait, si të vetmen lidhje me të, të ngarkuar në një tjetër fshat. Shpesh mendoj se ai, që të tjerët e përshkruajnë si burrë me një urtësi të pashoqe, u farkëtua si i tillë bash prej punës, duke ruajtur qetë, duke vështruar ngulazi, e duke u menduar se ç’kish përtej atyre maleve.

E ndërsa bota qe e uritur për shumëçka, ai, i mësuar me pak, kish ëndje për një libër.

Gjyshi im ëndërronte një abetare.

Abetarja nuk erdhi, fatkeqësisht. Mes shpenzimeve e gojëve për të ushqyer, libri kish pak ose asfare përparësi. E ai nisi të vështronte gjithnjë e më me ngulm e kureshtje, teksa hidhte sytë tinëzi në ndonjë libërth të tregtarëve a fletushkë që vinte nga vise të largëta për të dhënë lajm, duke mësuar kështu, pak nga pak, të lidhte tingujt me shkronjat që haste krejt rastësisht në përditshmërinë e tij.

Kështu ai ndërtoi udhën e tij të shkronjave, duke i gdhendur ato pak nga pak nëpër gurë, e duke i lidhur e zgjidhur për të formuar fjalën. 

Në jetëshkrimin e tij nuk ka zemëratë, madje dhe dhimbja shpaloset modestisht, si diçka as më e vogël, as më e rëndësishme se dhimbja e kujtdo tjetër rritur në epokën e tij. Por aty ka, të shprehur qartë, përtej kureshtjes ndaj gjuhës, edhe bindjen ndaj funksionit të saj në identitetin dhe dinjitetin që të jep „shkrimi e këndimi.“

Mësonjëtorja e parë shqipe u hap me mundime më 1887, megjithatë, analfabetizmi mbeti plagë për dekada në vazhdim. Dëshira e tij për të pasur një abetare i bën jehonë dëshirës së shtypur të një kolektivi për t’u shprehur, jo vetëm në gjuhën e vet amtare, por në përkatësinë e tij shoqërore, të pasurit një zë dhe hapësirë në jetën publike.

Gjyshi im, në një farë mënyre, e gjeti shkollën e tij përpara se ta njihte mësonjëtoren, në male, nën qiell të hapur, mes tingujve të natyrës ku u gdhendën fjalët e para. Malet qenë klasa e tij e parë, ku mësoi durimin, përqendrimin dhe ndoshta ku nisi të kuptonte se dija lind prej mungesës së saj.

Përgjatë gjithë jetës së tij, gjyshi im u rrethua nga malet, me daljen e tij partizan, me rrugën për në ish Jugosllavi, e me vendosjen e tij në qytetin e Korçës, në afërsi të malit të Moravës e në qytetin e mësonjëtores së parë. Megjithatë, malet nuk qenë më pengesë për letrat që i dërgonte gjyshes sime nga larg, për sa kohë ai mësoi e përsosi shkrimin dhe këndimin. Madje kureshtja e tij kapërceu përtej shqipes, kur gjatë studimeve në Bashkimin Sovjetik mësoi edhe rusishten.

Me aq sa e njoh historinë e vendit tim, kam krijuar një bindje, se gjuha ka qenë gjithnjë boshti ynë i rezistencës dhe përbashkimit. Gjuha i lidh njerëzit me të shkuarën e tyre. Gjuha luan një rol mbrojtës ndaj vetë shëndetit tonë. “Gjuha e përbashkët është vetëdijesim i ekuilibrit dhe lumturisë që reflektohet në kiminë e trupave tanë” – shkruajnë Rupa Marya dhe Raj Patel në librin e tyre Pezmatimi. Gjuha, pra, krijon mekanizmin e shëndetshëm biologjik të nevojshëm për të ndërvepruar me njëri-tjetrin, për t’u fuqizuar kolektivisht.

Ndërkombëtarizimi, përpos hapjes ndaj gjuhëve të tjera, shpesh herë krijon mbyllje ndaj gjuhës sonë, si për ata që jetojnë në emigrim, si unë, si për të rinjtë që janë ende në Shqipëri, të ekspozuar çdo ditë ndaj gjuhëve të huaja, aq sa gjuha jonë po u bëhet gjithnjë e më e huaj. Ka raste kur mendoj se shkëputja nga gjuha jonë, librat, të menduarit, reflektuarit në gjuhën tonë shkon përkrah me paaftësinë kolektive për t’u organizuar.

Përpos kësaj, lidhja jonë me gjuhën merret si e mirëqenë, aq sa shpesh nuk na e vret më syrin kur shkruhet e përdoret keq. Nëse organizimi fillon nga komunikimi, aftësia për të komunikuar dhe kuptuar atë që dëgjon, analfabetizmi funksional është sfidë më vete.

Mbi të gjitha, gjuha është kthyer një objekt konsumi, në funksion të “likeve”, marketingut, e algoritmeve. Në funksion, shpesh herë, të urrejtjes. Unë shkruaj shumë, por publikisht botoj e flas relativisht pak. Fjala për mua ka pasur gjithnjë peshë, e profesioni më ka bërë më të përgjegjshme për çfarë artikuloj. Ndoshta kemi nevojë për ta trajtuar gjuhën në funksionin e saj më sublim, asaj të një hapësire që krijon bashkëbisedim e një ure që nxit bashkëpunim e frymëzon respekt.

Sot, në ditën e pavarësisë mendoj se ndoshta duhet të rikthehemi te gjuha, e cila duhet të rikthehet si boshti ynë i përparimit. Në lëvizjet tona studentore dhe çdo lëvizje të rëndësishme sociale, fjala, ka qenë arma më e fuqishme.

Aty ku gjyshi im kërkonte një udhë shkronjash, ne mund të kërkojmë rrugë të reja për t’iu qasur gjuhës, sepse fjala e shkruar me përgjegjësi e humanizëm na jep zë, kuptim, dhe kujtesë.

Ndërsa në mendje më vjen gjyshi djaloshar që gdhendte nëpër gurë, mendoj se me gjasë, në të tilla çaste, mori rrënjë pavarësia jonë, në dëshira të ngjashme kokëforta si ato të gjyshit tim, i cili ëndërronte një abetare.

(c) 2025 Klaudia Koxha. Të gjitha të drejtat janë të autores. Imazhi në kopertinë është realizuar me Midjourney.