Kur vajta për herë të parë në Romë, një nga vendet që e kisha në plan të vizitoj ishte drejtoria e përgjithshme e RAI-t në Viale Mazzini 14 – jo ngaqë ishte ndonjë farë atraksioni i denjë për vëmendje dhe i frekuentuar zakonisht nga turistët, por ngaqë atë adresë e kisha dëgjuar mbase me mijëra herë, të përsëritur në emisionet e Radio RAI-t, sa herë që ftoheshin dëgjuesit të dërgonin atje letra, ankesa dhe kërkesa të tjera.

Një imazh i selisë, me skulpturën intriguese të një kali në lulishten përpara, shfaqej edhe sa herë që në lajmet binte fjala për administratën e televizionit publik italian, ndonjë ndërrim në kuadrot drejtuese, ndonjë komunikatë për grevë; dhe isha mësuar që ta shoqëroja pamjen anonime të ndërtesës dhe skulpturën aq dramatike përbri, me vendin magjik nga ku vinte sinjali i RAI-t, që ishte fija e barit pas të cilit ishim kapur ne të asfiksuarit për botë.

Meqë jetoja atëbotë në Tiburtina, nuk e kisha dhe aq të lehtë të kuturisesha në anën tjetër të Romës, në lagjen Della Vittoria, autobus pas autobusi. Por një ditë prej ditësh ia dola mbanë, për të zbarkuar – pelegrin i vetmuar – në trotuaret e Viale Mazzini-t. Mbeta pak i zhgënjyer, sepse nuk gjeta atje asgjë që ta identifikoja si burim – nëmos metafizik, të paktën simbolik – të dritës që më kish ardhur nga RAI. Një ngrehinë gri, me shumë dritare, që – siç e kam marrë vesh më pas – po ta kundroje nga lart, dukej si shkronja R; marifet që italianët gjithnjë e kanë pasur për zemër, aq sa e kanë zbatuar edhe në Tiranë.

E pashë edhe kalin – përmes kangjellave. Një kalë pa kalorës, që në krye të jepte përshtypjen e një monumenti të gjymtuar ose të mbetur përgjysmë. Kjo statujë, që e kishin quajtur cavallo morente, vinte me historinë e vet të pazakontë. Autori i saj, Francesco Messina, ish komisionuar, nga qeveria e Bolivisë, për dizajnin dhe pastaj realizimin e një monumenti madhështor në nderim të Simon Bolivarit; monument që nuk u ngrit kurrë, ngaqë nuk u gjetën fonde. Një drejtues i RAI-t, kur u njoh me skicat e Messina-s, u dashurua pas kalit të rrëzuar – që ish përfytyruar si pjesë e kompleksit skulpturor në Bogotá; dhe e porositi për ta vendosur në selinë e re të RAI-t, që do të përurohej në 1966, siç edhe ndodhi. I derdhur në bronz në një fonderi në Milano, kali u transportua në autostradë – pa bishtin, për shkak të përmasave të mëdha – drejt Romës; por bishtin pastaj ia salduan in loco.

Askush nuk e ka sqaruar dot mirë kuptimin e një kali duke dhënë shpirt – il cavallo morente – në hyrje të selisë së RAI-t; aq më tepër që ky, si shumë monumente të tjera të Romës, ish destinuar për tjetërkund. Autori e pat shpjeguar kështu: i plagosur në betejë, kali ngrihet edhe një herë, për një hingëllimë të fundit sfiduese, para se të vdesë. Shpjegimi i shkon mirë një skene që ilustron – dhe glorifikon – betejat e Bolivarit; por jo statusit dhe funksioneve të RAI-t, në Italinë e viteve 1960.

Një çdo metropol tjetër kjo statujë njëherazi madhështore dhe enigmatike do të kish lypur interpretim madje edhe ideologjik, por jo në Romë; sepse Roma është një skenë ku shpesh pranëvënia e rrënojave dhe shtresave të trashëguara nuk ndjek asnjë logjikë, përveçse në sytë e historianit ekspert. Mjaft të mendosh që atje ka tetë obeliskë egjiptianë të shpërndarë nëpër qytet, të sjellë në kohën e Perandorisë; ose fqinjësinë, aq të sikletshme dhe njëkohësisht të admiruar, të Koloseut me Altare della Patria-n. Duke i dhënë strehë një kali të plagosur, me origjinë nga një monument tjetër, RAI iu bind arsyes së atyre që e shohin Romën edhe si muze në qiell të hapur, një qytet me pasuri kulturore kaq të larmishme, sa nuk mund ta shohë njeriu përveçse si koleksion.

Përndryshe, koreografia e këtij kali – të plagosur, por të pamposhtur, i përjetësuar në një gjest refuzimi ekstrem të vdekjes në fushëbetejë – tashmë e ka humbur çdo lidhje me epikën dhe legjendën e Bolivarit, në Amerikën Latine; duke marrë përsipër të simbolizojë RAI-in, si institucion që, në mënyrën e vet, ka trashëguar edhe hijen edhe forcën projektive të Romës imperiale dhe kristiane në shekuj, nga lashtësia në mesjetë e më pas.

Përndryshe, la città eterna numëron jo pak statuja burrash të shquar hipur në kuaj: nga ajo më e njohura e Mark Aurelit, tek ato të tjerat të Viktor Emanuelit I, Garibaldit, Carlo Alberto-s dhe – e rëndësishme për ne shqiptarët –Skënderbeut në Piazza Albania. Burrat e armatosur mbi kuaj u pëlqejnë shumë fëmijëve, që duan ase ëndërrojnë t’i imitojnë – siç e provojnë karuselet e parqeve të lojërave. Por edhe më të bukur janë kuajt e lëshuar në shatërvanin Fontana di Trevi, që rimarrin me dinamikën e tyre të ngrirë vrullin e ujërave.

Il cavallo morente i RAI-t, edhe pse gjen vend me vështirësi në simbolikën e mediumit televiziv publik italian, integrohet megjithatë mirë në kopshtin skulpturor të metropolit – duke i shërbyer institucionit si fjalëkalim, për të hyrë dhe zënë vend në traditën kulturore të Romës.

Tani që e mendoj qetë, kali i RAI-t do të ketë qenë, të paktën për mua, simbol i një zhvendosjeje, nga një hapësirë përjetimi në tjetrën; duke përfaqësuar edhe udhëtimin e valëve nga njëri breg i Adriatikut në tjetrin, që sillte me vete – mes të tjerash – udhëzimet e fshehta për të formuar mendërisht disa breza radhazi, të mbyllur pas hekurave; edhe udhëtimin e mëpasëm, të këtyre brezave, në kërkim të përmallshëm të premtimit.

Ngjashëm me kuajt e statujave të kondotierëve, perandorëve dhe gjeneralëve, që kishin udhëhequr mizëritë, edhe ky kalë pa lëvizur nga vendi, madje në agoninë e tij, kish marrë pjesë në një pushtim të llojit të vet, duke e çuar botën italiane gjetiu. Me të kishin udhëtuar Pippo Baudo, Corrado, Mina, Adriano Celentano, Raffaella, Gianni Morandi, Ornella Vannoni; dhe djetëra e dhjetëra këngëtarë, aktorë të mëdhenj, futbollistë kampionë, të cilët dora-dorës u bënë edhe tanët, në bregun “këndej”.

Forca e përbindshme, por edhe mistike, e kalit indoeuropian, që lëviz ushtri dhe popuj, dhe që – në rastin tim prej shqiptari – do të paralajmëronte, me rrugë orakullare, dyndjen e madhe të refugjatëve përmes Adriatikut, drejt brigjeve të Puglia-s, vetëm tre vjet më pas.

Çfarë më pat ndjellë, te selia e RAI-t në atë vit të largët 1988, nuk ishte, gjithsesi, ndonjë adhurim për estetikën e skulpturës, dhe as të selisë vetë, që ishte po aq e mërzitshme sa edhe ajo e RTSH-së në Tiranë – udhëtimi im ishte më shumë një lloj pelegrinazhi, drejt një vendi të shenjtë, që me fjalën dhe imazhin e vet m’i kish dhënë formë mendjes dhe mbase edhe shpirtit, për më se njëzet vjet. Paçka se nuk do të gjeja atje asgjë, përveçse do të arrija të mbyllja një trajektore, një aventurë që kish nisur që ditën kur, ende fëmijë, kisha dëgjuar për herë të parë radion të më thoshte “RAI – Radio Televisione Italiana”, një zë i ardhur nga një botë përndryshe e mbyllur dhe e ndaluar për mua.

Nuk e dija çfarë ishte statuja e kalit e ekspozuar në lulishte, por dija që ishte “il cavallo della RAI”; siç nuk dija çfarë ishin shumë e shumë mrekulli të tjera, që më zbuloheshin dita-ditës në Romë, nga Circo Massimo te Harku i Titus-is, nga kolona e Trajanit te piramida e Cestius-it, nga Foro Romano te Foro Italico, nga Terme di Caracalla te Porta Pia; por kjo padije nuk më pengonte që t’i shijoja si të ishin drogë. Më pas do të lexoja për John Ruskin-in, që pat shëtitur një herë në Romë dhe kish parë Forumin, Koloseun… “Nuk kisha asnjë ide të qartë se çfarë ishte Forumi,” shkruan ai, “apo çfarë kish qenë, apo çfarë lidhje kishin me të tri shtyllat, apo shtatë, ose Harku i Severus-it… Por kish një të mirë të skajshme në gjithë këtë, sepse i pashë gjërat, me pavarësisht çfarë shqise që kisha në vete, ekzaktësisht siç ishin… Se çfarë kish qenë Forumi ose Kapitoli dikur, as nuk më interesonte hiç.”

Gjithnjë e kam çmuar këtë mënyrë të njohjes me një qytet të panjohur, madje edhe kur është aq madhështor sa Roma; sepse të ndihmon të shohësh atje jo ato që kanë parë të tjerët, dhe as ato që të tjerët duan që ti të shohësh – por vetëm çfarë të josh syrin dhe mendjen e dëlirë nga prangat dhe skorjet intertekstuale të traditës. Mbaj mend edhe habinë, prej fëmije, kur zbulova një ditë, në mes të lumit, ishullin Tiberina – e kisha parë me siguri në hartë, por për ta harruar sakaq; pa lidhje me çfarë më doli befas përpara, në mes të rrjedhës. Njëlloj edhe për Ponte Milvio; sot e kësaj dite nuk e di pse quhet Milvio dhe çfarë ka ndodhur atje – nëse ka ndodhur vërtet diçka. Në fund të viteve 1980 nuk kisha shkuar në Romë për të studiuar historinë e qytetit, por për t’u mahnitur me të; dhe nuk jam i sigurt nëse mund të bëhen të dyja njëkohësisht.

Sidoqoftë, Roma që m’u shfaq atëherë nuk ishte për mua e panjohur; sepse kisha vite e vite që jetoja me emrat e rrugëve, të vendeve dhe të monumenteve, siç m’i rrëfente RAI; dhe me mendjen time, kisha vajtur atje për të verifikuar çfarë dija, duke e përqasur me realitetin. Kjo ishte Roma e valëve radio dhe TV, me Vatikanin dhe Palazzo Chigi-n, Piazza Venezia-n dhe Farnesina-n, EUR-in dhe Flaminio-n, Cinecittà-në dhe Teatro Argentina-n, Palazzo dello Sport dhe Stadio Olimpico-n, Villa Borghese-n dhe Stazione Termini-n, Palazzo di Giustizia dhe Quirinale-n, Palazzo Madama-n dhe San Giovanni-n, përfshi këtu edhe Gran Raccordo Annulare-n, që nxirrte krye në raportet aq të shpeshta të trafikut. Ende nuk kish përfunduar selia e re e RAI-t në Saxa Rubra, se përndryshe edhe atje do të kisha shkuar. Isha përfshirë në një pelegrinazh timin, krejt personal, në kërkim të vetes, me shpresë se do të pajtoja botën e imagjinuar që më kish ardhur nëpërmjet RAI-t në vite, me realitetin. Çfarë më kish ardhur deri atëherë, do të shkoja unë ta (ri)gjeja tani.

Tek i shkruaja këto radhë, e mora në sy të kthehem te selia e RAI-t, këtë herë nëpërmjet “street view” të Google Maps; siç kthehet një fantazmë në vendet që dikur i ka dashur. Mezi e shqova statujën e kalit, por pashë se nuk kish asnjë kureshtar a pelegrin, që të ish ndalur te kangjellat për ta këqyrur, si unë dikur. Pamja ishte e vitit 2024, ose 36 vjet pas vizitës sime; një makinë policie ishte parkuar para hyrjes kryesore, gjë që – nuk di pse – më trishtoi. Në vazhdim të rrugës Mazzini, m’u shfaqën të mrekullueshmet pini di Roma, të puthura nga dielli; pastaj u rrotullova, dhe vura re se paskësh pasur edhe një pishë të tillë, shtatlartë, mu përballë kalit, te parku në anën tjetër të rrugës; atëherë dhe tani. M’u duk se, me ta mbyllur unë ekranin, kali do të ngrihej dhe do të vazhdonte të kulloste, në punën e vet, larg syve të mi nostalgjikë; dhe ashtu do të gjeja edhe unë përmbylljen që kërkoj.

(c) 2025 Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi në kopertinë është bazuar në një foto të statujës, por është përpunuar me ChatGPT dhe Flux.