Atyre që u mbahet goja u këshillohet që ta provojnë me këngë.

Më bëri përshtypje që, gjatë diskutimit të esesë që botuam së fundi në Peizazhet, u tha për shkrimtarë si Kadareja, nën një regjim totalitar të pashembullt, si ai i Shqipërisë enveriste, se “nuk flisnin dot hapur”; një aluzion që lë të kuptohet se, duke folur me gjuhën e Ezopit, të gjithë këta ruajtën edhe veten, ndaj akuzës për veprimtari armiqësore.

Është vënë në dukje se, duke krijuar dhe riprodhuar universin fantastik të Perandorisë osmane, Kadareja synonte të rrëfente natyrën çnjerëzuese të regjimit totalitar; nëpërmjet një përftese letrare të njohur si alegori, në tekste të artikuluara të paktën në dy nivele kuptimi, prej të cilëve ai i sipërfaqes çon te një tjetër, më i thellë, ku eksplorohen çështje më themelore të qenies dhe të eksperiencës. Ashtu, Pallati i ëndrrave do të ishte alegori për burokracinë totalitare në Shqipëri.

Por autorët që përdorin alegorinë, nuk e bëjnë vetëm për t’i shpëtuar persekutimit. Orwell-i e shkroi Fermën e kafshëve jo ngaqë kish frikë të fliste hapur kundër regjimeve totalitare a t’i përqeshte këto; duke u distancuar nga angazhimi i drejtpërdrejtë me temat e ditës, alegoria e shtyn veprën në një përmasë më simbolike, më abstrakte, duke e shkëputur nga konteksti i realitetit të përjetuar; për ta shndërruar në një shifër a formulë, që shkëputet nga niveli i komentarit dhe nisë të çojë një jetë paralele me realitetin. Ashtu vepra do t’u flasë edhe lexuesve që nuk e njohin kontekstin e ngushtë, që ishte bërë shkas për përftimin e saj.

Ka dy mënyra si të interpretohet alegoria e një vepre: për Pallatin e ëndrrave mund të thuhet se alegorizon Tiranën totalitare të viteve 1970; por mund të thuhet edhe se i referohet një atmosfere të shtypjes dhe të ankthit, që ndien individi përballë një regjimi totalitar. Këto dy interpretime janë mjaft të largëta mes tyre. I pari priret ta këqyrë veprën si jehonë a refleks të realitetit, si diçka dytësore në raport me historinë; i dyti përkundrazi e sheh veprën si mishërimin simbolik dhe abstrakt të asaj condition humaine, që shfaqet edhe në një realitet historik të caktuar.

Interpretimi i parë i afrohet asaj teknike letrare që njihet si roman à clef – ku rrëfehen ngjarje dhe personazhe reale, pas një fasade fiksionale. Termi frëngjisht përkthehet si “roman me çelës”, dhe vepra, që të funksionojë, ka nevojë për lexuesin që të deshifrojë marrëdhënien mes realitetit dhe fiksionit; për shembull, Les Mandarins, i Simone de Beauvoir, është një roman à clef, ku përshkruhen jetët dhe marrëdhëniet e një grupi të ngushtë intelektualësh francezë, në dekadën pas Luftës II Botërore. Lexuesi i informuar, të paktën i asaj kohe kur u botua romani, e ka pasur të lehtë të identifikonte, pas personazheve të romanit, personat realë që kishin shërbyer drejtpërdrejtë si modele.

Interpretimi që iu dha Pallatit të ëndrrave (aso kohe ende Nëpunësi i pallatit të ëndrrave) si alegori e drejtpërdrejtë e burokracisë totalitare në Tiranën enveriste ishte i ngjashëm me atë për një roman à clef; pikant, por në analizë të fundit i pamjaftueshëm për një vepër, që synonte t’i kapërcente kufijtë e kontingjencës historike. Përshkrimi i qendrës së kryeqytetit shqiptar dhe i mjedisit mbytës të ministrive mund të “njihej” dhe të “deshifrohej” nga lexuesit që kish Kadareja në Tiranë, por efekti do të humbiste, dora-dorës me suksesin e romanit vetë.

Problemi me lexime të tilla është se ato e lidhin veprën ngushtë me historinë dhe hapësirën e një momenti të caktuar, duke ia zhvlerësuar efektin simbolik dhe universal. Një ministri e Tiranës mund të mishërojë vërtet arkitekturën totalitare, të tillë që të projektojë pushtet mbi individin; por shifra e saj hyn në marrëdhënie me arkitekturën italiane të periudhës fashiste dhe, nëpërmjet saj, me iluzionet dhe makthet imperiale dhe fashiste të Mussolini-t. Një vepër e realizuar arrin kështu të shkëputet nga përditshmëria dhe lokaliteti, për ta kryer kapërcimin nga e përveçmja te simbolikja; çfarë i mundëson jetë artistike të pavarur.

Përfytyrimit për kritikun letrar, si ekspertin që deshifron enigmën e një vepre, për të treguar çfarë fshihet pas saj, i kundërvihet përfytyrimi për kritikun letrar që e sheh domethënien e veprës si instancë të një polisemie interpretative. Për të parin, vepra është pasqyrim mimetik i realitetit; për të dytin vepra e shumta mund të jetë pjesë e realitetit – por po aq sa ç’është realiteti pasqyrim i veprës.

Është thënë, për Procesin e Kafkës, se merr shkas nga atmosfera mbytëse e burokracisë habsburgase, me të cilën autori kish dhënë e marrë drejtpërdrejt, për t’u zhvendosur drejt një përmase më universale, ku subjekti njerëzor sfidohet nga forca dhe struktura mbi-individuale, që ia zënë frymën, qoftë edhe thjesht duke e anonimizuar. Megjithatë, kur romani u përkthye dhe u botua në kulturat totalitare dhe gjysmë-totalitare të Europës Lindore, duke filluar nga Bashkimi Sovjetik në vitet 1960, disa lexues atje e panë romanin si një akt-akuzë kundër shtetit totalitar sovjetik[1], në një kohë që disa të tjerë u rropatën që ta vlerësojnë si kritikë ndaj jetërsimit (alienimit) kapitalist. Ishte pikërisht kjo polisemi, kjo aftësi për të shërbyer si çelës filozofik për dilema të ndryshme ekzistenciale të bashkëkohësisë, që e konfirmoi forcën simbolizuese të veprës.

Nga ana tjetër, suksesi i veprës së Kadaresë në Shqipëri dhe gjetiu (Francë) iu detyrua në masë të madhe perceptimit të tij si autor që përdorte gjuhën e Ezopit, për të qortuar regjimin totalitar të Hoxhës; për ta thënë me Arshi Pipën, një lloj “heretiku”, që i afrohej statusit dhe aurës së disidentit. Se çfarë synonte realisht njeriu Kadare, si autor fizik i asaj vepre, kjo mbetet jashtë kuadrit të një analize kulturore dhe letrare; por nuk ka dyshim se një numër i madh lexuesish, në Shqipëri, gjenin te proza e Kadaresë një hapësirë alternative ndaj asaj të shtypjes bardhezi të përditshme. Ky efekt, i kufizuar në kohë dhe hapësirë, por me rëndësi të madhe në marrëdhëniet e pushtetit dhe të shoqërisë shqiptare me shkrimtarin, luajti rol – me gjasë – edhe në ecurinë që do të merrte krijimtaria e tij në vitet 1980.

Le të eksperimentojmë me imagjinatën dhe të përfytyrojmë një situatë kur Kadareja të arratisej në Francë në fillim të viteve 1980 dhe atje të fliste hapur për të gjitha ato gjëra që e mundonin si njeri publik, por që deri atëherë nuk i kish thënë dot ose nuk kish dashur t’i thoshte, për t’iu shmangur dënimit politik dhe penal. Imazhi i Shqipërisë enveriste do të ish njollosur edhe më keq, dhe kjo kushedi mund të kish çuar në rritje të represionit politik dhe ideologjik brenda vendit; siç mund të kish ndihmuar në shitjet e veprës së Kadaresë në Perëndim (siç mund të kish ndihmuar në “kultifikimin” e asaj vepre, tashmë të ndaluar, në Shqipëri). Gjithsesi, veprimtaria e tij si intelektual publik dhe angazhimi i tij në përballje të drejtpërdrejtë me regjimin në Tiranë sot do të kishin mbetur një fusnotë në historinë e Luftës së Ftohtë; dhe unë kam frikë se edhe vepra e tij letrare – nëse do të vazhdonte të shkruante – do ta humbte tehun artistik. Nganjëherë tundohem të besoj se mungesa a mohimi i lirisë së shprehjes për artistin është po aq faktor kushtëzues i produksionit letrar dhe artistik sa edhe vetë liria e shprehjes; madje kjo e fundit i jep frytet më të çmuara pikërisht kur mungon; sepse, si kudo gjetiu, tabutë shërbejnë si diga, për të rritur vëllimin dhe thellësinë e prurjeve shpirtërore.

Kjo mund të formulohet edhe kështu: ankthi i persekutimit, stresi i të jetuarit në zgrip, i shërbeu Kadaresë si nxitje dhe shtysë për të krijuar veprën e tij më të mirë; dhe e them këtë pa shkuar deri te psikanaliza e jetës së tij private dhe e marrëdhënieve të tij reale me pushtetin; thjesht e shoh të mundshme, kur përpiqem të identifikoj “autorin implicit”, personin imagjinar që më flet, kur ia lexoj tekstet, psikologjinë që motivon produksionin e ligjërimit letrar. Atij ankthi, të mitologjizuar deri në simbolizëm, i duhet njohur merita e pjesëmarrjes në krijimin e një produkti kulturor aq kompleks, që vazhdon të kushtëzojë edhe sot vetëdijen e lexuesit shqip.

 

(c) 2025 Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi ilustrues është realizuar me Whisk.

---

[1] Në vitin 1946, e përjavshmja komuniste Action, që botohej në Paris, shtroi pyetjen: “A duhen djegur librat e Kafkës”, duke iu përgjigjur kështu: “pesimizmi i zymtë i Kafkës, produkt i kalbëzimit moral të borgjezisë, lëshon një hije të errët mbi perspektivat e ndritura që i hapte njerëzimit gjenia e Stalinit.” Në Kongresin e Paqes në Moskë, në vitin 1962, Sartre-i bëri një thirrje të hapur në favor të Kafkës, me argumentin se, sikur ky autor të ndalohej në Lindje, do të shndërrohej, në Perëndim, në një hero të Luftës së Ftohtë. Jemi shumë larg nga interpretimi i hershëm i Max Brod-it, që e pat lexuar Koloninë penale të Kafkës si një version modern të Librit të Jobit. Cituar nga ky burim.