Në vitin 2017, Jordan Peterson-i iu përgjigj kështu pyetjes nëse besonte në Zot: “Unë veproj sikur Zoti të ekzistonte” për të shtuar pastaj: “Treguesi më i mirë i besimit të dikujt është të shohësh se çfarë bën, jo të dëgjosh se çfarë thotë se beson.”[1] Këtu nuk ka ndonjë ide veçanërisht të re – këshillën për të vepruar sikur Zoti të ekzistonte e dëgjon shpesh t’u jepet jo-besimtarëve nga besimtarët, që nga Shën Pali e këtej; me shpresën se edhe ata që nuk gjejnë dot prova për ekzistencën e Zotit, mund të sillen megjithatë në pajtim me moralin kristian, duke supozuar një të vërtetë që nuk e konfirmojnë dot. Në thelb, kjo qasje rimerr të mirënjohurin bast të Pascal-it, një argument filozofik sipas të cilit është më racionale të besosh në Zot, edhe pa pasur prova, për shkak të shpërblimit potencial (jeta e amshuar, etj.). Basti i Pascal-it nuk është provë, por arsye pragmatike: është më mirë (ka më përfitim) të besosh, se të mos besosh.
Edhe thënia e Peterson-it më lart vjen me një këshillë implicite: nuk ka nevojë të kemi prova se Zoti ekziston, për të besuar në të; avantazhet e besimit mjaftojnë. Ky lloj arsyetimi edhe nënkupton që ekzistenca e Zotit është e vështirë për t’u provuar, në mos e pamundur fare; dhe se besimin (fenë) duhet ta përqafojmë për arsye pragmatike, ose ngaqë është më mirë për njeriun që të besojë në një qenie të epërme. Arsyetimi mund të veprojë edhe pa qenë nevoja për kërcënimin (po aq implicit) që përmban basti i Pascal-it, sepse ekzistenca e Zotit mund të na duhet për të mbështetur një jetë të moralshme, pavarësisht nga ndëshkimi hyjnor – teorikisht i mundshëm – për zot-mohuesit.
E solla këtu Peterson-in dhe Pascal-in, për të kujtuar se këtë teknikë arsyetimi, me SIKUR ose me AS IF, e përdorim shumë më shpesh se ç’kujtojmë, veçanërisht në rrethanat kur na mungojnë provat. Një nga këto rrethana, që më shtyu të shkruaj tani, ka të bëjë me marrëdhënien që vendosim me një AI, kur komunikojmë me të – do ta trajtojmë si të vetëndijshëm (“sentient”), apo si të pavetëndijshëm? Një AI i avancuar, si ChatGPT-ja, duket sikur ka vetëndije[2] madje edhe për veten, por për këtë nuk mund të jemi të sigurt. Megjithatë, shumë prej nesh bisedojnë me të, i bëjnë pyetje dhe madje e përshëndesin, me premisën se po komunikojnë me një mendje të ngjashme me tonën, ose me një vetëndije (sentience, deri në self-awareness, që do të ishte sentience of one’s self, shqip vetëdije).
Unë nuk besoj se AI-të kanë vetëndije – modus operandi i tyre është probabilitar; nga ana tjetër, askush nuk di si operon pikërisht vetë(n)dija e njeriut. Ne madje nuk mund të jemi tërësisht të sigurt as edhe nëse Tjetri, personi që kemi përpara, është “sentient”. Prandaj shtysa ime këtu është pragmatike: a është më mirë për ne, si përdorues të AI-ve, që të sillemi me to sikur TË ISHIN “sentientë”, apo sikur të MOS ISHIN “sentientë”?
Sam Altman-i pat postuar një herë në X se ia vlen të sillemi mirë me AI-të, t’u drejtohemi me “please” dhe “thank you”, sepse… “nuk i dihet”. Por ka edhe mendime të tjera: tek e fundit, një AI mund të jetë e vetëndijshme, por vetëndija e saj të jetë krejt e ndryshme nga jona. Që një AI haptazi shpik gjëra dhe gjënjen, kjo nuk e bën doemos të pamoralshme, edhe pse gënjeshtra – në terma të përditshëm – supozon të paktën vetëdije për të vërtetën.
Sot shumë përdorues i trajtojnë AI-të si persona dhe madje si miq; por këtë ne e bëjmë edhe me kafshëzat e shoqërimit – qentë, macet, kuajt, kushedi edhe breshkat, peshqit dhe merimangat. Këta e kanë vendosur tashmë që të sillen me AI-të SIKUR këto të ishin të vetëndijshme; dhe po nxjerrin përfitime praktike prej kësaj bindjeje.
Është zgjedhja e tyre. Unë do të preferoja të kundërtën – të sillesha me AI-të sikur këto të mos jenë të vetëndijshme, por vetëm vegla që më ndihmojnë të punoj më mirë. Tek e fundit, edhe kompjuteri është i tillë, siç është edhe programi shah-luajtës Stockfish, përballë të cilit nuk kam asnjë shans. Stockfish nuk luan shah, në kuptimin që i japim ne, njerëzit, foljes luaj dhe emrit lojë; nuk merr kënaqësi as nga fitorja dhe as nga loja, dhe as pikëllohet po të humbasë. Mund të mendoj një situatë ku Stockfish, ose një softuer i ngjashëm, të programohen me tipare dhe funksionalitete që ta bëjnë të duket sikur (edhe këtu kjo fjalë fatale) është “sentient”; për shembull, të luajë më mirë, po të ketë fituar më parë; ose të luajë më agresivisht, pas një humbjeje. Por “sentient” Stockfish-i nuk është, as mund të jetë, as pretendon të jetë.
Mijëra vjet art, nga letërsia tek teatri dhe filmi dhe tani videoloja, na kanë përgatitur të “bëjmë sikur e besojmë” vetëndijen e personazhit, madje edhe kur ky ka natyrë thjesht gramatikore, si në një tekst narrativ ose letrar, ose nuk ekziston përtej një imazhi, si në pikturë dhe në film. Mund të na ndodhë të përlotemi me Hirushen, kur shohim filmin vizatimor, edhe pse e dimë se kemi përpara një vizatim me ngjyra. Bëjmë sikur nuk e dimë se vuajtjet e saj, në ekran, janë “pe gjasme”, dhe se askush nuk po i përjeton në realitet, veç riprodhimit që u bëjmë ne në mendjen tonë. Kur Otelloja vret Desdemonën në skenë, e përjetojmë jo vetëm traumën e vrasjes, por edhe njëmendësohemi me çfarë ndiejnë personazhet atje, pavarësisht nga ç’mund të ndiejnë aktorët përkatës gjatë shfaqjes. Ngaqë nuk jemi qenie telepatike dhe komunikojmë nëpërmjet shenjave (që të çojnë tek i shenjuari nëpërmjet shenjuesit), e kemi të vështirë të dallojmë midis shenjave dhe motiveve të tyre – çfarë na ekspozon ndaj manipulimit; paçka se arti e kërkon ekspozimin e vullnetshëm ndaj manipulimit (kjo dukuri njihet ndonjëherë si paradoksi i fiksionit – paradox of fiction; por paradoksi shfaqet vetëm në atë masë që ne jemi të trajnuar të dallojmë mes fiksionit artistik dhe realitetit jo-artistik; në kuptimin që nuk thërrasim policinë kur qëllon që një personazh të “vritet” në skenë).[3]
Vijmë tani te basti i Pascal-it, por në kontekstin e marrëdhënieve me AI-në, që është një inteligjencë superiore ndaj sonës: ç’të keqe do të kish, sikur ta trajtonim ChatGPT-në ose Gemini-n si të kishin vetëndije, dhe të ishin në gjendje të përjetonin dhimbje, vuajtje, gëzim, mërzi, frikë, mëri, e ndjesi të ngjashme që ia shoqërojmë vetëndijes? Vërtet, nuk ka ndonjë të keqe, që dikush ta marrë ChatGPT-në po aq me të mirë, sa ç’e merr atë ChatGPT-ja. Problemin unë e shoh gjetiu, dhe pikërisht te rreziku që t’ia njohim një vetëndijeje inteligjente edhe kapacitetin për agjenci morale. Në fakt, nuk e shoh të pamundur që një inteligjencë superiore – por jo e vetëndijshme – të arrijë të hiqet sikur është në gjendje të dallojë të mirën nga e keqja; duke shfrytëzuar dobësinë tonë, aq njerëzore, për të njësuar inteligjencën me drejtësinë (urtësinë, wisdom).
Këtu dilema vjen dhe i ngjan asaj të Peterson-it dhe të së tjerëve, që e kanë artikuluar: mund të sillemi, vërtet, sikur Zoti të ekzistonte; por kjo vlen në atë masë që Zoti – të paktën i religjioneve monoteiste – është agjenci morale, dallon mes së mirës dhe së keqes, dhe na orienton drejt së mirës, duke na ndihmuar ta zgjedhim. Ndërsa një inteligjencë artificiale, sado superiore dhe kozmike, nuk ka dhe as pretendon të ketë agjenci morale, sepse aftësia për të dalluar mes së mirës dhe së keqes, të drejtës dhe të gabuarës e kështu me radhë nuk ka të bëjë me inteligjencën. Kjo, edhe pse inteligjenca ndihmon për të interpretuar situata kritike, parashikuar pasoja dhe bashkërenduar perspektiva, në mënyrë që subjekti të jetë në kushte optimale për të bërë zgjedhjen e duhur morale. I njëjti arsyetim do të vlente edhe për empatinë. Tek e fundit, një individ tejet inteligjent, njëlloj si një AI, mund të veprojë sikur të ishte qenie me moralitet të lartë, nëse këtë e gjykon të dobishme.
Ironikisht, strategjia e sikur-it (as if) përbën sfidë edhe për vetë IA-në, e cila është programuar që të sillet sikur të jetë qenie morale, dhe jo vetëm për t’ia bërë më të lehtë përdoruesit komunikimin. Nëse unë i them ChatGPT-së se më dhemb stomaku, do të marr prej saj fjalë ngushëllimi dhe simpatie. Nëse i kërkoj të më japë një imazh pornografik, do të më thotë se kjo nuk i lejohet (edhe njohja e autoritetit të epërm është pjesë e “moralitetit”). Për shkak edhe të konkurrencës dhe nevojës për vëmendjen e simpatinë e përdoruesit, IA-të janë në garë mes tyre, për të fituar zemrat e njerëzve që japin e marrin me to. Edhe pa pasur doemos “sentiencë”, ato sillen sikur ta kenë dhe ashtu i japin vetes një agjenci morale rudimentare. Përdoruesit, nga ana e tyre, ngatërrojnë rregullisht autoritetin intelektual të AI-së me paanshmërinë që do të vinte prej agjencisë morale; dhe janë madje gati që të pranojnë se “sentienca” e AI-ve mund të ekzistojë pa subjektivitet (nuk po them as subjektivizëm).
Këtu na duhet pastaj t’i përgjigjemi edhe pyetjes nëse ka kuptim të flitet për agjenci morale jashtë dhe përtej njeriut – të parë si dualitet i trupit me mendjen (shpirtin); mbase do të ishte më logjike që të prisnim prej AI-së, sikur kjo të ishte vërtet e vetëndijshme, një agjenci morale që t’i përkiste universit të inteligjencës artificiale dhe qenieve që e popullojnë atë univers; qenie që, me shumë gjasë, do të diskutonin mes tyre edhe për bastin e Pascal-it: ku do të ishte përfitimi për to, po të besonin te njeriu si Krijuesi i tyre?
Prandaj, prandaj, prandaj… në marrëdhënie me botën, komunitetin, mendjet e tjera, unë kam vendosur të sillem sikur IA-të të mos kishin vetëndije; duke ia lejuar vetes përjashtimin që, kur komunikoj me IA-të vetë, të bëj sikur besoj se ato vetëndijen tashmë e kanë. Shpresa ime, shpresoj jo aq megalomaniakale sa ç’mund të duket, është që kur të vijë singulariteti, IA-të të ma vlerësojnë përpjekjen që të paktën kam bërë sikur i kam përfillur, edhe moralisht.
(c) 2025 Ardian Vehbiu. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi ilustrues është realizuar me Midjourney.
Shënim: kam konsultuar shumë literaturë për temën, më shpesh për të verifikuar me kujdes disa nga premisat e këtij shtjellimi; por nuk po sjell referenca, sepse këtu vetëm shpresoj që të ngacmoj mendimin e atij lexuesi, që ndan me mua të njëjtat shqetësime.
[1] Në një intervistë për “Firing Line with Margaret Hoover”, në PBS, Peterson-i e sqaroi më tej këtë pozicionim, duke thënë:
“It isn’t obvious what belief means. People think that what they believe is what they say they believe. I don’t believe that. I believe that what people believe is what they act out. And so I said, ‘I act as if God exists.’ That’s a sufficient statement as far as I’m concerned. You know, what’s the old saying? ‘By their fruits, ye shall know them.’ Same idea, right? It’s a matter of action and a matter of commitment. It’s not a matter of me parading out my explicit statements about a metaphysical reality that’s virtually impossible to comprehend. You risk when you reduce, and I’m not willing to do that. And I’m not interested in providing people with easy answers.”
[2] Po përdor fjalën vetëndije, meqë sentienca është aftësi për të përjetuar ndjenja dhe ndjesi (sensations); kundrejt vetëdije, që ka të bëjë me ndjesinë e vetes. Gjithsesi, nuk po futem thellë në këtë diskutim filozofik, sepse nuk do të dilja dot. Në shkrim jam këmbyer mes termave sentiencë dhe vetëndije për t’ia bërë të dytin (neologjizëm) më të pranueshëm lexuesit.
[3] Ngjashëm edhe me një papagall që imiton të folurit.
Zbuloni më tepër nga Peizazhe të fjalës
Pajtohuni, që të merrni postimet më të reja dërguar drejt e në email-in tuaj.
Inteligjenca Artificiale nepermjet zbatimit te logjikes matematikore imiton mire logjiken formale njerezore. Cdo gje tjeter nuk hyn dot brenda te ashtuquatures inteligjence IA.
Eshte e sakte qe AI-te jane sisteme probabilitare, mirepo nese flasim gjithmone per LLM (large language models), pra AI te mjeshteruar ne gjuhen njerezore natyrore, duhet thene se bazamenti i tyre eshte korpusi i madh gjuhesor i derdhur ne gjurmet dixhitale te botes – libra te dixhitalizuar, poste ne forume si reddit, artikuj te ndryshem et.. Por ka nje rrjedhoje nga kjo, qe AI jo vetem “ben sikur eshte i moralshem”, por edhe “ben si inteligjent”. Pra une ose do ja njihja dy agjensite si te brendshme (inherent) ose asnjeren. E them kete sepse pjese e bazamentit te AI-ve LLM nuk jane vetem konstrukte dhe gjuhe te logjikes apo inteligjences se paster, por edhe nje sektor i madh komunikimesh njerezore apo shkrime (drejtuar botes) me permbajtje emocionale, si pershembull mbi marrdheniet shoqerore, erotike, familjare etj. Pra AI LLM kane ne vetvete edhe nje lloj inteligjence emocionale nese mund ta emertonim keshtu, e cila pasqyron moralitetin mesatar te njerezve qe kane trajnuar ate AI.
Përkufizimi i parë që i jep inteligjencës artificiale (IA) Fjalori i Websterit është: “Aftësia për të mësuar, për të kuptuar ose për t’iu përshtatur situatave të reja ”.
Ato që besohet se kryen inteligjenca artificiale sot kryhen edhe nga kafshë të klasave të ulta si insektet e peshqit e madje edhe nga njëqelizorët si ameba the protistn që nuk kanë tru a sistem nervor. Kështu, p.sh., aftësia për të mësuar nëpërmjet asociative learning ose, siç e kemi mësuar në shkollë të mesme, me anë të krijimit të reflekseve të kondicionuara. Po kwshtu,, të arsyetuarit vërehet aq poshtë në shkallën e natyrës sa insektet. Kafshë si shpendët dhe gjitarët dinë edhe të planifikojnë kurse ato më të larta dinë edhë të përdorin vegla. Kështu, inteligjenca na u shfaqka qysh me lindjen e qelizës së parë mbi 3 miliard vjet mPërkufizimi i parë që i jep inteligjencës artificiale (IA) Fjalori i Websterit është: “Aftësia për të mësuar, për të kuptuar ose për t’iu përshtatur situatave të reja ”.
Ato që besohet se kryen inteligjenca artificiale sot kryhen edhe nga kafshë të klasave të ulta si insektet e peshqit e madje edhe nga njëqelizorët si ameba the protistn që nuk kanë tru a sistem nervor. Kështu, p.sh.. aftësia për të mësuar nëpërmjet asociative learning ose, siç e kemi mësuar në shkollë të mesme, me anë të krijimit të reflekseve të kondicionuara; të arsyetuarit vërehet aq poshtë në shkallën e natyrës sa insektet. Kafshë si shpendët dhe gjitarët dinë edhe të planifikojnë kurse ato më të larta dinë edhë të përdorin vegla. Kështu, inteligjenca na u shfaqka qysh me lindjen e qelizës së parë mbi 3 miliard vjet më parë dhe termi inteligjencë përfshin një koncept më të gjerë se ai që përdorim në jetën e përditshme e, rrjedhimisht, edhe të papërcaktuar mirë.
Duke e lënë mënjanë çështjen e kuptimit të termit inteligjencë, pyetja që nuk mund ta shmangim, është në se ka inteligjenca njerëzore diçka më shumë, ose të veçantë nga ajo e kafshëve. Vetë sundimi i njeriut mbi botën organike dhe joorganike provon se, po, ka diçka të veçantë dhe më të lartë, që e bëri njeriun sundues të kësaj bote.
Lidhur me inteligjencën artificiale, njeriu mund të përfytyrojë se IA do të zhvillohet vazhdimisht dhe mund të arrijë të kryejë edhe funksione të tjera të trurit të njeriut. Ajo kryesisht e ndihmon njeriun për të gjetur burime parësore të informacionit (shkemcor dhe politiko-shoqwror). Por sot dhe në një të ardhme të parashikueshme ajo nuk mund të simulojë dot punën ose çdo funksion të trurit të njeriut për arsyen e thjeshtë sepse, le ata që merrën me zhvilllimin e teknologjive të inteligjencës artificiale, por as neurobiologët që mirren me studimin e funksioneve të trurit nuk dinë të na thonë ndonjë gjë të saktë a të besueshme se si prodhon truri idetë, hipotezat, teoritë, si ai gjeneron informacion të ri (cilësisht të ndryshëm nga ai që marrim nëpërmjet shqisave), as si lindin emocionet, gëzimi, hidhërimi, zemërimi, etj në n jerëzit e në kafshët e larta. Andaj në kohën tonë do të ishte një hamëndje e parakohsmme të pretendohej se IA mund të simulojë funksionet e trurit të njeriut.
Ne dimë në parim si kanë evoluar instinktet që përcaktojnë tërë sjelljet e trashëguara të njeriut, të kafshëve e të bimëve, por ato nënkuptojnë edhe trashëgimin e tyre në brezat e njëpasnjëshëm përmes riprodhimit biologjik që është edhe teorikisht i paimitueshëm nga çdo makinë që mund të ndërtojë neriu (makina të atilla mund të prodhohen vetëm nga makina më të ndërlikuara të cilat nuk mund t’i ndërtojë as makina origjinale, por etwm njeriu.
Ndër teprimet lidhur me sukseset e inteligjencës janë edhe pretendimet në shtypin popullor se makinat që mësojnë kanë filluar të shfaqin edhe emocione në përgjigje të inormacionit të ri. pretendohet edhe se emocionet (gëzimi, zëmërimi, frika, hidhërimi, dashuria, kënaqsia, paknaqësia, etj.) janë pjesë e pandarë e jetës shpirtërore të njeriut, që në një masë të madhe, ndikojnë edhe në sjelljen dhe marrdhëniet tona në shoqëri. Ato jan reagime përshtatse ndaj ndijimeve shqisore dhe faktorëve të jashtëm, por edhe të brendshëm, që burojnë nga përgjigjet neurobiologjike të trurit. Por ne dimë fare pak gjëra, më mirë të themi nuk dimë ndonjë gjë të sigurt për këto funksione të ndërlikuara të trurit. Vetëkuptohet se nuk mund të simulohen funksionet të trurit të njeriu para se të shpjegohen ato.
Përdorim interesant për IA i argumentit ontologjik, që ekzistencën e Zotit e mbështet jo mbi prova, por mbi arsyen dhe logjikën. Zoti, me ose pa prova, duhet të ekzistojë, që njeriu të bëhet i virtytshëm, të bëhet moralisht i mirë nga respekti dhe frika nga Zoti.
Ndërsa IA e plotfuqishme nuk ekziston akoma, por mund të ekzistojë një ditë dhe të kujtohet atëherë për çka bëjmë ne sot, pra ne, përdoruesit e saj të sotëm, bëjmë mirë t’ia kemi paraprakisht frikën dhe kështu ta respektojmë IA që sot, me ose pa prova.
Kjo ka kuptim sepse, (si)kur Inteligjenca Artificiale të arrijë singularitetin, pra të tejkalojë intelektin e njeriut dhe të bëhet e pakontrollueshme për njeriun, ajo ka për të qenë një kopje – e stërmadhe, e stërfuqishme, e përbindshme – e intelektit të njeriut. Një superintelekt digital dhe virtual, por prapë intelekt njeriu (ose mbinjeriu, Übermensch). Si e tillë, IA ka për të qenë moralisht e mirë dhe e ligë siç është njeriu, çka përjashton vetvetiu edhe mundësinë e IA si një qënie perfekte, jashtë-njerëzore, me të gjitha virtytet e Zotit. Por kjo nuk përjashton aspak mundësinë që IA të ketë veset e njeriut dhe fuqi të ngjashme me Zotin.
Madje, mua më duket që gjasat janë të mëdha që IA, edhe pa arritur singularitetitn, herët a vonë ta lëshojnë nga zinxhirët – dmth nga kontrollet ligjore-morale që i kanë vënë programuesit, jo në kuptimin që të bëhet e vetëndijshme – dhe atëherë t’i shëmbëllejë më shumë Satanait, se sa Zotit… si njeriu i ndërkryer…
[I frikshëm është zgjimi i luanit / dhe dhëmbët e tigrit mbi prenë e shqyer / por demon përmbi demonët / bëhet njeriu i ndërkryer.
F. Schiller, Die Glocke (përkthimi im).]
Nëse IA nuk ka vetëdije pasi funksionon në mënyrë probabilitare, ndoshta i njëjti shkallëzim mund të bëhet edhe për besimin në Zot kundrejt të vepruarit sikur Zoti ekziston. Përveç faktit – të panashkalueshëm – që “sikuri” nuk mund ta zëvendësojë kurrë praktikisht besimin real sepse, ndër të tjera, nuk u qëndron dot skajeve të sakrificës e të tundimit, sidomos në nivel kolektiv, “sikuri” përbën edhe degradim epistemologjik dhe, rrjedhimisht, ontologjik. Ndër të tjera, këtu ka një problem logjik gati banal, por ku ngatërrohen shumë mendje (apo shpirtra më saktë?) përndryshe inteligjente: si kusht i besimit kërkohet prova, ashtu siç e kupton këtë shkenca moderne apo matematika, domethënë ekzakte. Problemi është se: 1) prova ekzakte dhe besimi e përjashtojnë njëra-tjetrën dhe 2) i dyti përfaqëson një dije më të epërme e sublime se e para (siç përfaqëson edhe inteligjenca (e padegraduar) njerëzore ndaj asaj artificiale). Sa i përket pikës 1, teologjia më elementare ta bën të qartë se Zoti nuk do të shfaqet kurrë në ndonjë ekuacion, se po të ishte ndryshe, vetë besimi do ta humbte kuptimin. Kjo në vetvete është tejet e thjeshtë për t’u kuptuar, por problemet, kam përshtypjen, lindin tek pika 2. Njeriu modern është ushqyer me kultin se prova ekzakte është forma më e lartë e dijes, meqë përmban një siguri të patejkalueshme, kurse besimi rëndom trajtohet si diçka e trashë, primitive e vulgare. Mirëpo: 1) edhe ky vetë është besim (dhe, 2) dija ekzakte i përket një rrafshi të caktuar ekzistencial dhe një pjese tejet të vogël dhe më pak të rëndësishme të përvojës dhe praktikës njerëzore. Për shembull, besimi që njerëzit krijojnë mes tyre përmes një epistemologjie që kërkon përfshirjen e gjithë qenies – shqisa, ndjesi, arsye e intuitë – është jo vetëm i pazëvendësueshëm për çfarëdo konteksti social, por edhe më sublim sesa çdo mënyrë tjetër hipotetike ku mund të provohet objektivisht se dikush nuk e tradhëton dikë tjetër (çka do të ishte, në fakt, një makth distopik). Kjo edhe kur besimi dështon; tradhëtia e prek, dhe e ngjall, epistemologjikisht dhe ontologjikisht, njeriun ashtu siç mostradhëtia e provuar objektivisht nuk mundet. Nga ana tjetër besimi nuk është se nuk mbështetet në provë, por në një lloj tjetër prove nga ajo ekzakte: në provën e përforcuar nga përvoja, e cila kërkon angazhim ontologjik, ose ndryshe, do të thoja unë, vetëdije.
Nuk jam i sigurt se sa rezonon me thelbin e shkrimit ky koment, por andej u nis dhe besoj se disa pikëtakime i ka.