Mbi ujin, zhvillimin dhe një komunitet që mësoi të jetojë rreth mungesës

Çdo verë, para se të flasim për pushime, për festa, për takime familjare apo për kthimin në vendlindje, në Nartë hapet e njëjta pyetje: a do të kemi ujë? Pyetja është kaq e thjeshtë, sa në një vend normal do të dukej pothuajse e tepërt. Megjithatë, për Nartën ajo është bërë pjesë e një përvoje të përsëritur, një lloj pragu që duhet kaluar çdo verë para se të fillojë jeta e zakonshme e shtëpive. Këtë shqetësim e riktheu edhe një mesazh që mbërriti në faqen e shoqatës sonë nga një ish-kryeplak i Nartës, i njohur për mbështetjen e tij të vazhdueshme ndaj zërit dhe shqetësimeve të nartiotëve. Thirrja e tij që banorët të shkruanin publikisht për këtë problem nuk ishte një reagim i çastit, por një kujtesë se mungesa e ujit nuk është ngjarje e këtij viti, as një vështirësi e rastësishme e stinës. Është një gjendje që zgjat prej më shumë se tridhjetë vjetësh.

Qeverisja e drejtë, na kujton Aristoteli në Librin III të Politikës, synon të mirën e përbashkët dhe jo vetëm interesin e atyre që qeverisin. Në dritën e kësaj ideje, pikërisht këtu fillon oksimoroni i Vjosë-Nartës: një vend ku banorët vazhdojnë të pyesin nëse do të kenë ujë në shtëpi, ndërkohë që rreth tij flitet për investime marramendëse, resorte luksoze, turizëm elitar dhe projekte të paraqitura me gjuhën e miliardave. Në mediat shqiptare dhe ndërkombëtare, zona është përmendur së fundi për projekte të mëdha turistike pranë peizazhit të mbrojtur Vjosë-Nartë dhe ishullit të Sazanit, të shoqëruara me kundërshtime të forta qytetare e mjedisore (Reuters, 2026a; The Guardian, 2026). Nga njëra anë, imazhi i së ardhmes shitet si zhvillim, modernizim dhe hyrje në hartën e turizmit luksoz. Nga ana tjetër, njerëzit që kanë shtëpitë, kujtimet dhe varret e të parëve në këtë vend organizojnë jetën rreth depozitave mbi tarraca. Ky kontrast nuk është thjesht ironi. Është një mënyrë për të parë se çfarë kuptojmë me fjalën zhvillim dhe për kë prodhohet ai.

Problemi i ujit në Nartë nuk prek vetëm furnizimin e përditshëm. Ai prek cilësinë e jetës, shëndetin, ndjenjën e sigurisë dhe dinjitetin e njerëzve. Në një shtëpi ku uji nuk është i garantuar, edhe gjërat më të zakonshme bëhen pjesë e një planifikimi të vazhdueshëm: larja e fëmijëve, pastrimi i shtëpisë, gatimi, pritja e mysafirëve, frika nëse uji në depozitë do të mjaftojë deri në mbrëmje. Kjo lodhje e padukshme nuk matet lehtë me statistika, sepse është e shpërndarë në qindra vendime të vogla të ditës. Megjithatë, është pikërisht aty ku një problem teknik kthehet në përvojë sociale: në kohën që humbet, në shqetësimin që përsëritet, në ndjenjën se diçka themelore nuk është kurrë plotësisht e sigurt.

Në muajt e verës, kjo gjendje rëndohet edhe më shumë. Narta gjallërohet nga kthimet e përkohshme të njerëzve që jetojnë larg, jashtë vendit ose në qytete të tjera të Shqipërisë. Ata hapin shtëpitë e prindërve dhe të gjyshërve, takojnë të afërmit dhe ndezin përsëri kujtesën familjare të vendit. Për shumë prej nesh, kthimi në Nartë nuk është thjesht pushim. Është kthim te rrugët ku jemi rritur, te oborret ku kemi dëgjuar historitë e familjes, te vendi që na mban të lidhur me rrënjët edhe kur jetojmë larg. Prandaj mungesa e ujit nuk përjetohet vetëm si vështirësi praktike. Ajo prek vetë marrëdhënien emocionale dhe kulturore me vendlindjen. Kur gjëja e parë që pyet njeriu, sapo hap shtëpinë, është nëse ka ujë në depozitë, atëherë cenohet mikpritja e shtëpisë, qetësia e kthimit dhe vazhdimësia e jetës familjare.

Me kalimin e viteve, banorët janë detyruar të përshtatin jetën e tyre rreth mungesës. Kanë vendosur depozita mbi tarraca, kanë mbushur enë, kanë organizuar pastrimin dhe gatimin sipas orareve të furnizimit, kanë blerë ujë kur ka qenë e nevojshme dhe kanë mësuar të mos e marrin asgjë si të mirëqenë. Kjo aftësi dëshmon durimin dhe forcën e një komuniteti, por njëkohësisht mbart një rrezik të madh: normalizimin e një gjendjeje që nuk duhej të ishte kurrë normale. Nga këndvështrimi i psikologjisë sociale, kur njerëzit përballen vazhdimisht me një problem që duket jashtë kontrollit të tyre, mund të krijohet një ndjenjë pafuqie të mësuar, ku përpjekja për ndryshim duket gjithnjë e më pak e mundshme (Maier & Seligman, 2016; Seligman, 1972). Njerëzit vazhdojnë të vuajnë pasojat, por ankesa bëhet më e rrallë, jo sepse problemi zgjidhet, por sepse lodhja e bën heshtjen më të mundshme. Kështu, ajo që në fillim ishte mekanizëm mbijetese mund të kthehet në dëshmi të rreme se situata është e durueshme.

Prandaj duhet thënë qartë: banorët nuk duhet të ndëshkohen për durimin e tyre. Fakti që kanë mësuar të jetojnë me depozita, me pasiguri dhe me zgjidhje të përkohshme nuk do të thotë se kjo përbën mënyrë normale jetese. Në Nartë, shumë familje mbështeten prej dekadash te depozitat e vendosura mbi tarraca, shpesh të ekspozuara ndaj diellit dhe temperaturave të larta të verës. Megjithatë, problemi nuk kufizohet tek oraret e furnizimit apo te mënyrat e ruajtjes së ujit. Sidomos gjatë muajve të verës, një pjesë e madhe e familjeve në fshat përballet me mungesë të plotë uji për periudha të caktuara, deri në atë masë sa nuk arrin të mbushë as depozitat që përdoren si zgjidhje minimale rezervë. Udhëzimet e shëndetit publik për ruajtjen e ujit theksojnë se uji i depozituar duhet të mbahet në kushte të përshtatshme, në temperatura të freskëta dhe larg dritës së drejtpërdrejtë të diellit (Centers for Disease Control and Prevention [CDC], 2025). Në këtë kuptim, ajo që në fshat është bërë praktikë e zakonshme nuk mund të paraqitet si zgjidhje afatgjatë. Përkundrazi, ajo dëshmon se infrastruktura bazë nuk i përgjigjet jetës reale dhe nevojave elementare të banorëve.

Në historinë e këtij problemi ka pasur edhe përpjekje konkrete për zgjidhje. Vite më parë, me bashkëpunimin dhe mbështetjen e Ambasadës Greke në Tiranë, u siguruan tubacionet që do të shërbenin posaçërisht për furnizimin me ujë të Nartës. Kjo ndërhyrje synonte t’i jepte vendit një zgjidhje të drejtpërdrejtë dhe të qëndrueshme. Megjithatë, sipas dëshmive të banorëve dhe informacioneve që janë përcjellë ndër vite brenda komunitetit, në tubacionin kryesor, nga zona e njohur si Karburant deri te pompa qendrore që furnizon gjithë Nartën, janë bërë ndërhyrje në disa pika. Përgjatë kësaj rruge ndodhen edhe biznese të mëdha, të cilat, sipas këtyre dëshmive, janë përmendur si përfitues të mundshëm të furnizimit nga i njëjti tubacion. Si pasojë, sasia që mbërrinte te pompa qendrore dhe më pas në shtëpitë e banorëve ulej ndjeshëm, madje shpesh dukej sikur zhdukej para se të arrinte në Nartë.

Ky shembull e zhvendos çështjen nga niveli i ankesës së përvitshme te niveli i përgjegjësisë publike. Problemi nuk lidhet vetëm me mungesën e ujit, por edhe me mënyrën se si administrohet, kontrollohet dhe mbrohet një infrastrukturë që ishte menduar për nevojat e komunitetit. Kur një tubacion i financuar për një fshat nuk arrin të përmbushë më qëllimin e tij, pyetjet bëhen të pashmangshme: a është kontrolluar ndonjëherë seriozisht rrjeti kryesor? A dihet sa ujë humbet, devijohet ose nuk arrin kurrë në pompën qendrore? A ekziston një dokumentim i ndërhyrjeve, një plan riparimi, një afat i qartë dhe një autoritet përgjegjës? Pa transparencë, edhe investimi më i mirë mund të shndërrohet në kujtim të një mundësie të humbur.

Në vitin 2010, Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara njohu qasjen në ujë të pijshëm të sigurt dhe të pastër, si edhe në kanalizime, si të drejta njerëzore të domosdoshme për gëzimin e plotë të jetës dhe të të gjitha të drejtave të njeriut (United Nations General Assembly, 2010). Kjo nuk do të thotë se çdo problem lokal zgjidhet duke cituar një rezolutë ndërkombëtare. Do të thotë se mungesa e ujit nuk është hollësi periferike, as çështje që mund të mbetet pafund në nivel premtimesh. Ajo lidhet me një standard minimal dinjiteti. Kur një komunitet përballet për dekada me të njëjtën pasiguri, atëherë nuk kemi vetëm problem teknik, por edhe problem drejtësie, përfaqësimi dhe besimi tek institucionet.

Në këtë pikë, oksimoroni i zhvillimit bëhet më i mprehtë. Vjosë-Narta përmendet si zonë me vlera të jashtëzakonshme natyrore, me lagunë, peizazh të mbrojtur dhe biodiversitet të rëndësishëm. Organizata mjedisore kanë theksuar se laguna e Vjosë-Nartës është një nga ligatinat mesdhetare me rëndësi të veçantë, strehë për më shumë se 200 lloje shpendësh migratorë dhe për specie të mbrojtura (Wetlands International Europe, 2026; BirdLife International, 2026). Pikërisht kjo hapësirë është bërë objekt i debateve për projekte turistike të mëdha, me premtime për punësim, investime dhe modernizim. Megjithatë, asnjë vizion për turizëm luksoz nuk mund të jetë bindës kur në vetë Nartën njerëzit vazhdojnë të pyesin nëse do të kenë ujë për të larë, pastruar dhe jetuar normalisht.

Kjo nuk është thirrje kundër zhvillimit të vërtetë. Përkundrazi, është kërkesë që zhvillimi të mos ngatërrohet me ndërtimin pa masë në një zonë të mbrojtur dhe ekologjikisht të brishtë. Një model që arrin të imagjinojë resorte, marina, hotele dhe imazhe për konsum ndërkombëtar, por nuk arrin të garantojë ujë të rregullt për banorët dhe të mbrojë një ekosistem kaq të rëndësishëm, ka problem moral, politik dhe mjedisor. Përparimi nuk fillon nga fotografia që një vend dëshiron t’u shesë të tjerëve. Fillon nga mënyra se si jetojnë njerëzit që janë tashmë aty dhe nga respekti për vendin ku ata jetojnë. Prandaj nuk mund të flitet për të ardhmen e Vjosë-Nartës duke anashkaluar jetën e përditshme të Nartës dhe mbrojtjen e ligatinës. Çdo projekt i madh që nuk u përgjigjet nevojave bazë të komunitetit dhe nuk respekton karakterin e mbrojtur të zonës rrezikon të jetë më shumë skenografi sesa përparim.

Pikërisht për këtë arsye, qëndrimi i banorëve ndaj investimeve të mëdha nuk mund të lexohet thjesht si pranim ose kundërshtim i zhvillimit, por duhet kuptuar në kontekstin e mungesës së gjatë, lodhjes dhe pritjes së vazhdueshme. Nga këndvështrimi i psikologjisë sociale, ky qëndrim mund të interpretohet përmes konceptit të deprivimit relativ dhe të psikologjisë së mungesës. Deprivimi relativ lidhet me mënyrën se si individët dhe grupet e krahasojnë gjendjen e tyre me një standard që e konsiderojnë të drejtë, të merituar ose normal, jo vetëm me mungesat objektive që përjetojnë (Smith et al., 2012). Ndërsa studimet mbi mungesën tregojnë se kur njerëzit jetojnë për një kohë të gjatë me më pak nga sa u nevojitet, vëmendja dhe pritjet e tyre priren të përqendrohen fort te ajo që mungon dhe te çdo mundësi që premton ta lehtësojë atë mungesë (Mullainathan & Shafir, 2013). Në këtë kuptim, nëse një komunitet jeton për dekada me mungesë uji, me shërbime të pamjaftueshme dhe me ndjesinë e neglizhimit institucional, është e kuptueshme që një pjesë e banorëve t’i shohë investimet e mëdha si mundësi për përmirësim konkret. Për ta, një resort, një rrugë e re ose një projekt i madh mund të lidhet jo domosdoshmërisht me luksin, por me shpresën për ujë, punë, infrastrukturë dhe vëmendje institucionale. Kjo shpresë duhet kuptuar si produkt i përvojës së mungesës dhe i dëshirës për normalitet, jo si gjykim i thjeshtë ose i nxituar.

Kjo e bën edhe më të domosdoshme që shpresa e banorëve të mos përdoret si mjet presioni apo si heshtje e detyruar. Kur nevojat bazë mbeten të pazgjidhura për shumë gjatë, edhe pritja për ndryshim bëhet më e brishtë, sepse lidhet me gjëra që duhej të ishin siguruar prej kohësh. Prandaj pyetja nuk është thjesht nëse banorët janë pro apo kundër investimeve. Pyetja më e thellë është nëse do të kishin të njëjtin qëndrim, po të kishin pasur prej vitesh ujë të rregullt, rrugë të mira, shërbime publike dhe një ndjenjë reale se shteti kujdeset për ta. Nëse mbështetja ndaj projekteve të mëdha ushqehet nga dëshpërimi për gjërat më elementare, atëherë ajo nuk mund të lexohet vetëm si entuziazëm për zhvillimin. Ajo është edhe simptomë e një braktisjeje të gjatë.

Kjo çështje lidhet drejtpërdrejt edhe me rrugën evropiane të Shqipërisë. Negociatat e anëtarësimit me Bashkimin Evropian u hapën zyrtarisht në korrik 2022 (European Commission, n.d.), ndërsa në maj 2026 Këshilli i Bashkimit Evropian konfirmoi se Shqipëria kishte përmbushur, në përgjithësi, kriteret e ndërmjetme për grupkapitullin e parë, atë të çështjeve themelore, ku përfshihen funksionimi i institucioneve demokratike, reforma e administratës publike, shteti i së drejtës dhe kriteret ekonomike (Council of the European Union, 2026). Por Evropa nuk është vetëm kapituj negociues dhe gjuhë institucionale. Është edhe aftësia e shtetit për të garantuar shërbime bazë, transparencë, mbrojtje të mjedisit dhe respekt ndaj qytetarëve, sidomos në komunitetet që rrezikojnë të mbeten të padukshme përballë projekteve të mëdha.

Prandaj, çështja e ujit në Nartë nuk është një episod i vogël lokal në periferi të debateve të mëdha. Është pikërisht prova më e thjeshtë dhe më e drejtpërdrejtë se ka seriozisht diçka që nuk shkon. Nëse një vend nuk arrin të mbrojë një tubacion, të sigurojë furnizim të qëndrueshëm dhe të dëgjojë banorët që për më shumë se tridhjetë vjet përsërisin të njëjtën kërkesë, atëherë çdo fjalë për zhvillim mbetet e paplotë. Narta nuk kërkon privilegj. Kërkon një të drejtë bazë: furnizim të rregullt, të sigurt dhe dinjitoz me ujë. Pas kaq shumë vitesh, nuk ka nevojë për një tjetër verë ankesash, as për një tjetër sezon përshtatjeje. Ka nevojë për përgjegjësi, transparencë dhe zgjidhje të verifikueshme. Sepse para çdo imazhi zhvillimi vjen jeta e përditshme e njerëzve. Dhe ajo fillon nga uji.

(c) 2026 Aourela Vintou. Të gjitha të drejtat janë të autores. Imazhi është realizuar me AI.

Referenca

Αριστοτέλης. (1989). Πολιτικά (Β. Μοσκόβης, μτφρ.). Νομική Βιβλιοθήκη.

BirdLife International. (2026, June 17). European Parliament backs nature as Albania’s Flamingo Revolution reaches Strasbourg. https://www.birdlife.org/news/2026/06/17/press-release-european-parliament-backs-nature-as-albanias-flamingo-revolution-reaches-strasbourg/

Centers for Disease Control and Prevention. (2025, June 27). How to create and store an emergency water supply. https://www.cdc.gov/water-emergency/about/how-to-create-and-store-an-emergency-water-supply.html

Council of the European Union. (2026, May 26). Enlargement: Albania meets interim benchmarks for fundamentals cluster. https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2026/05/26/enlargement-albania-meets-interim-benchmarks-for-fundamentals-cluster/

European Commission. (n.d.). Albania – Enlargement and Eastern Neighbourhood. Retrieved June 27, 2026, from https://enlargement.ec.europa.eu/countries/albania_en

Maier, S. F., & Seligman, M. E. P. (2016). Learned helplessness at fifty: Insights from neuroscience. Psychological Review, 123(4), 349–367. https://doi.org/10.1037/rev0000033

Mullainathan, S., & Shafir, E. (2013). Scarcity: Why having too little means so much. Times Books.

Reuters. (2026a, June 3). Albanians protest over Kushner-linked luxury resort on pristine coastline. https://www.reuters.com/world/albanians-protest-over-kushner-linked-luxury-resort-pristine-coastline-2026-06-03/

Reuters. (2026b, June 13). Kushner project being developed on disputed land, Albanian villagers say. https://www.reuters.com/world/europe/kushner-project-being-developed-disputed-land-albanian-villagers-say-2026-06-13/

Seligman, M. E. (1972). Learned helplessness. Annual review of medicine, 23(1), 407-412. https://doi.org/10.1146/annurev.me.23.020172.002203 

Smith, H. J., Pettigrew, T. F., Pippin, G. M., & Bialosiewicz, S. (2012). Relative deprivation: A theoretical and meta-analytic review. Personality and Social Psychology Review, 16(3), 203–232. https://doi.org/10.1177/1088868311430825

The Guardian. (2026, June 22). “We want a new Albania”: Protests against Jared Kushner-backed resort turn anger on government. https://www.theguardian.com/world/2026/jun/22/albania-protests-jared-kushner-ivanka-trump-resort-sazan-island-anger-government

United Nations General Assembly. (2010). Resolution 64/292: The human right to water and sanitation. United Nations Digital Library. https://digitallibrary.un.org/record/687002?ln=en

Wetlands International Europe. (2026, June 8). Wetland at risk: Let’s not sacrifice the Vjosa-Narta in Albania for the sake of luxury tourism. https://europe.wetlands.org/wetland-at-risk-lets-not-sacrifice-the-vjosa-narta-in-albania-for-the-sake-of-luxury-tourism/