Bukuroshi nuk ishte i bukur, por as nuk mund të thuash se ishte i shëmtuar. Madje nuk na bënte përshtypje kontrasti që mund të krijohej mes emrit dhe pamjes së tij: ishte i madh, kockëgjerë, me ca duar të mëdha, shënuar me rruvija kafe në të zezë, i ngadaltë në veprime dhe i thjeshtë, njeri shumë i thjeshtë në fjalë e mendime. Buzëqeshte gjithnjë në prani të njerëzve dhe me ne fëmijët edhe më shumë. Ishte njeriu i parë që kam njohur që e përsëriste disa herë atë që pandehte se do të na bënte për të qeshur. Nuk mërzitej të shihte të njëjtin reagim nga ne për atë që thoshte. Ishte koha kur as unë nuk bezdisesha kur dikush e përsëriste një fjali disa herë. Isha gati të qeshja edhe unë çdoherë njësoj, ashtu si e kërkonte fëmijëria.
Edhe pse ishte njeriu më pak i rëndësishëm i farefisit dhe i të njohurve tanë, ai kishte një mjeshtëri të përveçme: ishte tornitor shumë i zoti. Aq i zoti, sa kishte bërë me duart e tij në tornon e vet një mulli për të bluar sheqer. Sot mendoj se mund të kishte qenë një imitim. Në atë kohë e mendoja shpikje. Ky mulli ishte një ndër sendet më të rëndësishme të lagjes. Ai dilte vetëm një herë në vit, dhe për disa ditë me radhë me atë rast. Dilte në fillim të marsit dhe përdorej për të bluar sheqerin e ballakumeve dhe të ravanisë. Kur ai dilte dhe shfaqej në mes të hajatit, mbi një rrugicë të pastër dhe gati për bluarje, ne e dinim që po vinte festa. Hynte marsi, muaji më i bukur për elbasanllinjtë.
Sheqeri bluhej, shndërrohej në pluhur të bardhë dhe në pjesën e poshtme kishte një si sirtar që hapej për ta zbrazur kur mbushej: një nga gjërat e para tërheqëse në jetën time. Edhe sot më shkakton të njëjtën magjepsje. Rrija ulur me njërin gju të ngritur e tjetrin të shtrirë përgjysmë përdhe dhe ndiqja lëvizjet e ngadalta, por të fuqishme të Bukuroshit: zhurma e kokrrave që thërrmoheshin, një si avull i bardhë që dilte nga mulliri, ajri i sheqerosur që mund të ndihej në buzë dhe hundë, dhe pastaj pluhuri që kur bluhej gjatë, fillonte të zinte vend në bordurat e mullirit. Unë afroja gishtin dhe e ngjyeja me pluhur të bardhë. Pastaj e lëpija: ëmbëlsia e ditëve të vigjiljes së festës! Prej atyre ditëve di edhe këtë nga jeta: vigjilja është më e bukur se festa.
Është një thënie që e kam dëgjuar herët, kryesisht në periudhën shkurt-mars, si një varg kënge (8-rrokësh, me theksa në rrokjen 3 dhe 7), me rimë, ritëm, asonancë e të tjera si këto, që i duhen kujtesës popullore për ta mbajtur mend dhe trashëguar për breza e breza:
Ballakumja ka lezetin,
ravania ka sekretin.
Ajo të vjen si një refren në mendje që s’të lë rehat pikërisht në këtë periudhë, si një melodi që s’të lëshon, bezdisëse, ngulmuese, e thjeshtë sa s’të frymëzon, dhe të vjen në buzë pa vetëdije. Ajo do që ta thuash diku, që të ndihesh pjesë e grupit. Shkurt-marsi është koha kur mendja fillon e pushtohet nga zakonet, fjalët, fjalitë, ndjesitë e grupit shoqëror ku je rritur dhe individualiteti që mezi e ke ndërtuar fillon e bëhet mënjanë. Ti ndihesh pjesë e grupit edhe pa i ditur të gjitha zakonet, ritet, fjalët, fjalitë, vargjet, idiomat e ngjarjes së shënuar. Që ta shpëtosh veten nga përpirja në ritualitetin e grupit, mund të ndalesh e ta vëzhgosh atë që, për shkak të përsëritjes, ka humbur befasi, bëhet e pabukur, ka humbur interesin dhe kënaqësinë që duhet të të shkaktojë.
Ky është një shkrim për Ditën e Verës, për ngjarjen më të rëndësishme shpirtërore të qytetit tim. Por nuk është një shkrim për ballakumen e njohur. Ky është një shkrim për ravaninë, për sekretin e saj, për të fshehtën që trashëgohet nga njëri brez grash te tjetri, një kërkim nëpër shpirtin, mendjen dhe botën e amvisave të qytetit tim të padukshëm. Më duket se jam njeriu i përshtatshëm për ta kërkuar këtë sekret, për të zbuluar dhe përshkruar përcjelljen e tij pa shumë ekzaltim, sepse unë nuk di të gatuaj as ballakumet dhe as ravaninë, pra nuk di të krijoj as “lezetin” e ballakumes dhe nuk e zotëroj as “sekretin” e ravanisë. Është e kuptueshme se sekretin e kërkojnë ata që nuk e dinë. Për ata që e dinë, nuk ka më sekret: ai është një dije që duhet mbajtur fshehur, duke e përsosur atë sa herë që e riprodhojnë. Duke dashur të kuptoj këtë sekret, njëherësh e di se do të shkruaj edhe për “SEKRETIN”, për një nga shoqëruesit më të rëndësishëm të shpirtit njerëzor, të atij që është edhe ekzaltimi më i madh, edhe droja më drithëruese.
Dyvargëshi më sipër është përshkrimi i thukët i ngjarjes festive të marsit duke e njëjtësuar atë me kohën e gatimit të dy ëmbëlsirave. Mirëpo ndërsa për ballakumen flasin që të gjithë, e mendojnë si “simbolin e festës” (klisheja e zakonshme e këtyre ditëve), për ravaninë flasin shumë pak ose aspak. Ballakumja ka dalë tashmë përtej qytetit, e gjen nëpër rrugët e Tiranës, në qytete të tjera (ndoshta), u ngjitet avionëve dhe shkon në qytetet e botës me shqiptarë, gatuhet nëpër kuzhinat e tyre. Kurse ravania ka mbetur vetëm në ato pak shtëpi të qytetit dhe të fshatrave përreth[1] që duan ta ruajnë me përkushtim identitetin e festës, në ato shtëpi ku dëgjohen në rrëfime se si bashkohen jetët e dhjetëra grave e burrave nga njëri brez në tjetrin, të cilët tregojnë me duar e fjalë gatimin e dy ëmbëlsirave si një ritual të përvitshëm gëzimi familjar.
Dita e Verës në kujtimet dhe mendimet e mia është, si të thuash, një festë dyëmbëlsirëshe. Ballakumja është më e njohura, nis të duket nëpër dyqane dhe tezga që në shkurt. Ravania nuk ka për t’u dukur asnjëherë në dyqane dhe as në tezga, askush nuk do ta zgjedhë. Ja, pra, edhe rregulli i parë për të kuptuar SI është një sekret: ravania ka zgjedhur të shfaqet e të jetë nën hijen e diçkaje tjetër, të ngjashme me të, simotër, që merr kurdoherë gjithë vëmendjen. Për shkak se simotra përgatitet më lehtë, shpërndahet më mirë, shijon më fort, duket më e bukur. “Sekreti” nuk e do as vëmendjen dhe as kureshtjen e të tjerëve.
Sa herë kam zgjedhur t’u flas të tjerëve për ravaninë, studentëve, mikeshave, të njohurve, kureshtarëve, gazetarëve, dalloj se vështrimi i tjetrit e humb shumë shpejt kureshtjen. Gjithnjë e pyes veten pse ndodh. Shumë herë mendoj se jam unë (që nuk di ta gatuaj) që nuk e përshkruaj si duhet shijen e saj, ndjesitë që të krijohen në gjuhë, e pastaj në fyt, aromat e saj, ngjyrat e saj nga të grunjtat, e pastaj në lajthi, e më tej ngjyrë dielli dhe okër e pjekur: Rata thotë “ngjyrë floriri“, Tana thotë “e artë“, Rita thotë “ngjyrë ari“, kurse Albana thotë “si ngjyra e kallirit të grurit“.
Disa herë kam menduar se një nga arsyet pse ajo nuk e ka suksesin e ballakumes, është prej emrit të saj. Ajo nuk ka një emër të posaçëm, si ballakumja, bakllavaja, fulía, sheqerparja, shëndetlia, bukëzarja, hasudja, hallva etj. Sapo e them emrin e “ravanisë”, ua dalloj në sy njerëzve zhgënjimin. Vështrimi i tyre më tregon se diçka brenda mendjes së tyre u mbyll dhe nuk pranon të befasohet më.
“Ah, revani?“
“Jo, jo, ravani! Ravania.“
“A ha.“
Në fakt, “revania” (me E) është një ëmbëlsirë që gatuhet në gjithë Shqipërinë. Aq sa mendoj se kjo fjalë është një emër klase (hiperonim), pra që shënon një grup ëmbëlsirash, dhe jo një emër të veçantë (hiponim), për një gatesë të veçantë. Kam parë se në zona të ndryshme në Shqipëri, emri “revani” shënon ëmbëlsira të ndryshme, me përbërës të ndryshëm. E vetmja gjë që më duket se i bashkon është brumi i gatuar i ëmbëlsirës që derdhet si i tërë në një tepsi rrumbullake, që piqet në furrë dhe që mund të hahet me ose pa sherbet. Në Elbasan gatuhet edhe një revani tjetër që quhet “revani me kos”, e cila gatuhet me miell gruri dhe mbytet në sherbet. Fakti që kjo fjalë shënon diçka kaq të ndryshme në zona të ndryshme, por me formë të thjeshtë e pak përbërës, më bën të mendoj se është një ëmbëlsirë ndër më të vjetrat e kuzhinës shqiptare. Ja, pra, edhe rregulli i dytë SI është një sekret: që të ruhet mirë, ai duhet të ketë një emër të përgjithshëm, një emër të zakonshëm, madje emrin e një klase gjësendesh, diçka të papërcaktuar, të padallueshme. Por që është shumë e dallueshme për atë që e njeh.
Një nga arsyet që më ka nxitur ta shkruaj e ta përdor këtë emër si “ravani” (me dy A), është pikërisht për ta dalluar nga “revania” që gatuhet dhe hahet në gjithë Shqipërinë, dhe po ashtu për të respektuar shqiptimin vendës (të Elbasanit). Që nga fëmijëria e kam dëgjuar fjalën si “ravani”, e po ashtu e shqiptuan edhe amvisat të cilave u kërkova këto ditë të më rrëfenin sekretin e saj. Ndryshe nga termi i origjinës[2], në Elbasan në rrjedhë të kohës fjala ka pësuar atë që njihet si harmoni vokalike, duke e ndryshuar e-në e rrokjes së parë në -a-, ndoshta edhe për analogji me “ballakumen“.
Amvisat që zgjodha për t’i pyetur për sekretin janë ato që ua kam provuar ravaninë dhe ajo ka qenë, sipas meje, lartësimi i shijes dhe i zotësisë së gatimit. Këto katër gra në rrjedhë të viteve kanë ditur edhe ta përpunojnë mirë shijen dhe teknologjinë e përgatitjes së ravanisë. Duke e përmirësuar mjeshtërinë që e kanë trashëguar brez pas brezi nga gra të tjera të farefisit, të mëhallës, të miqësive, kanë shtuar çdoherë diçka nga vetja, kanë përzgjedhur përbërës më cilësorë, kanë sfiduar teknikat e veta të gatimit pranverë pas pranvere. Duke e përsosur mjeshtërinë, kanë mësuar kështu edhe të krijojnë një sekret të vetin dhe ta ruajnë atë.
Të gjitha gratë e tjera me të cilat bisedova këto ditë, jo vetëm amvisat e ravanisë, i kanë dhënë më shumë vend ballakumes, më shumë vëmendje dhe më shumë pjesëmarrje. Kështu mësova që burrat u janë afruar ballakumeve, duke i mësuar dhe duke i përgatitur edhe vetë. Kam takuar gra që e tregojnë me qejf sa ballakumet në shtëpi ia përgatit burri. Kam dëgjuar histori për djem dhe burra që rrahin brumin e ballakumeve. Gratë thonë se burrat janë aty për shkak se ballakumet kërkojnë forcën e qëndrueshmërisë dhe njëjtësisë së lëvizjes për përzierjen e brumit. Ajo do forcën e njëtrajtshme dhe lëvizjen robotike të një makine, për të paktën 1 orë[3]. Burrat janë aty për forcën, gratë për masat dhe vjehrrat për mbikëqyrjen. Kështu më tha një ditë Aurela ndërsa tregonte se në shtëpinë e saj ballakumet i rrihte i ati. Ermira që jeton në Itali prej vitesh, më thoshte një ditë se ne shqiptarët kemi ëmbëlsira për të cilat angazhohet gjithë familja për t’i gatuar. Apo mos ndoshta vetëm ne të Elbasanit kështu?
Por burrat nuk e rrahin ravaninë. Nuk kam dëgjuar asnjë grua të më thotë se burri i vet di të bëjë ravani. Gatimi i ravanisë duket se për amvisat është një punë e veçuar, në heshtjen e një kuzhine të zbrazur nga familjarët e hareshëm, një kohë për të përgatitur diçka për veten, një provë e zotësisë së duarve dhe mendjes, si një nevojë e shpirtit për diçka të vetën. Gratë, kështu, e kanë ruajtur sekretin e ravanisë për veten, dhe jo me burrat. Ja, pra, edhe rregulli i tretë për një sekret: ai duhet mbajtur vetëm, në vetmi, si diçka që i përket vetëm trupit dhe mendjes sate. Kur të bëhet gati një grua tjetër të mësojë sekretin tënd, ajo duhet të jetë aty me ty, duke vëzhguar, duke parë lëvizjen e duarve të tua, kohën, përbërësit, cilësinë e tyre, masën, matësit.
Ndryshe nga revanitë e Shqipërisë, kjo e Ditës së Verës gatuhet me miell misri, si edhe ballakumja. Kjo dhe ravania e Elbasanit kanë të njëjtët përbërës: gjalpë, sheqer, vezë, finjë dhe miell misri. Duket si e njëjta ëmbëlsirë, në dy variante të ndryshme. E dyta, si një variacion teknikisht më i ndërlikuar se i pari, si një përsosje e dijeve kulinare të gruas-amvisë në vetminë e gatimit. Anembanë Shqipërisë përbërësi kryesor i revanisë është mielli i grurit (i gjejmë që quhen “revani me sherbet”, “revani me kos”, “revani me arra” etj.). Në Jug kam parë se është niseshteja. Por, ka një njësi frazeologjike që më shtie në mend se mielli i misrit ka qenë përbërësi i hershëm edhe në vende të tjera, dhe pastaj ato e braktisën atë për miellin e grurit. Njësia thotë: “e nisi revani e i doli pispili“. Pispilia (krypaneci në Elbasan) është gatesë me kripë, haje e zakonshme, e thjeshtë, ku mielli i misrit përzihet me spinaq, presh, hithra a jeshillëqe të tjera dhe është një ushqim vakti, kryesisht i drekës ose i darkës. Kuptimi i njësisë do të thotë se “përpiqet për mirë dhe i del tjetër gjë“[4]. Në këtë njësi, vihen përballë njëra-tjetrës për të krijuar kontrast një ëmbëlsirë (revania), që është një gatesë për ngjarje të veçantë, me një gatesë të së përditshmes (pispilia). Kuptohet nga frazeologjia që revania vlerësohet si gatesa me cilësinë më të mirë, ndërsa pispilia me cilësinë më të zakonshme, në mos më të ulët.
Unë jam rritur në një mjedis ku ëmbëlsira shënonte (edhe ende shënon) ngjarje të rëndësishme të jetës së njeriut. Ndryshe nga kultura e sotme e kuzhinës, ku ëmbëlsira gatuhet sa herë që dikush dëshiron (apo i teket), dhe po ashtu e gjen në çdo shitore brumërash e ëmbëltoresh, dikur ajo ishte shenja e vetë ngjarjes: fulia për lindje, ditëlindje, ditë e emrit; bakllavaja për dasma, Vit të Ri; hallva për përshpirtje/vdekje; llokumi për fejesë, dhe natyrisht ballakumja e ravania për Ditë Vere[5]. Mendoj se ky zakon i gatimit të një ëmbëlsire vetëm me rastin e një dite të caktuar e ngjarje të caktuar, tregon hershmërinë e festimit të ngjarjes, funksionin ritualistik dhe sakral (fetar, pagan) të saj, por jo domosdoshmërisht hershmërinë e ëmbëlsirës që ka mbërritur deri më sot. Festimi dhe kremtimi ritual është më i vjetër sesa përbërësit e tij, të cilët me kalimin e kohës, me ndryshimin e mjedisit, ekonomisë, kulturës, teknikës mund të ndryshojnë. Rreptësia e pafjalë dhe këmbëngulëse e disa shtëpive të Elbasanit për ta ruajtur ekskluzivitetin e këtyre ëmbëlsirave vetëm për këtë datë, është jehonë e kohëve të largëta kur njeriu nuk kishte asgjë përveç vetes dhe natyrës në jetën e tij si shenjë gëzimi.
Amvisat që dinë ta gatuajnë ravaninë e përshkruajnë atë si “nazike“. Në të rrallë disa thonë “nazelie“. Lida më tha para disa ditësh që ravania ishte “qibare“. Albana e përshkroi si “tekanjoze“. Të gjithë këta mbiemra i përdorën për t’iu përgjigjur pyetjes sime se pse ajo gatuhet nga kaq pak gra. Nuk kam dëgjuar në Elbasan mbiemra që përshkruajnë ballakumen. Vetë ballakumja, nga ana tjetër, përdoret si metaforë/krahasim për fytyrën e gruas a vajzës së bukur (faqeballakume, ç’ishte ajo ballakume!? etj.). Ravaninë nuk e kam dëgjuar të përdoret si standard bukurie. Nuk e kam dëgjuar në Elbasan të përdoret si ndonjë metaforë a krahasim për ndonjë send a dukuri. Atë e mbështjell një lloj nderimi.
Albana është nga ato pak gra që kam njohur që di ta gatuajë ravaninë, dhe në vitet që kalojnë ajo e përmirëson edhe më shumë teknikën e gatimit. Mirëpo, përgjatë këtyre viteve, e kam dëgjuar të flasë më shpesh për dështimin e sekretit sesa për suksesin e tij. Pas festës i dëgjoj shpesh ato gra të zonja në kuzhinë që flasin më shumë për dështimet sesa për sukseset e ëmbëlsirave: më duket se ndërsa e flasin me njëra-tjetrën dështimin e tyre, nuk po e lënë të shkojë kot. Mësojnë të përmirësohen. Por rrallë kam dëgjuar ta tregojnë suksesin. Atë ta japin për ta shijuar. Ai është i pashpjegueshëm. Kurse dështimi është gjithnjë i shpjegueshëm. Ndoshta ky është një rregull i katërt se SI është sekreti: ai përjetohet, sepse trupi e di. Sekreti mund t’u rrëfehet të tjerëve kur … dështon.
Sytë e tyre kanë ngjyrë tjetër kur të japin hisen e ravanisë për ta provuar kur është gatuar ashtu si duhet. Si ndodh që gatuhet ashtu si duhet? Pra, CILI është sekreti i saj?
Secila tregon një sekret të vetin. Tana thotë është “masa“. Është një rregull për ravaninë si edhe për jetën: “Nuk duhet të kalosh masën“, dhe masat merren me tahmin, me sy, sipas saj. Rata thotë se sekreti është tek mielli, “nëse shton edhe 2 gramë miell më tepër“, ravania u prish, “u bë bukë misri“. Edhe Rita thotë se “masa” është shumë e rëndësishme, por ajo të thotë se mënyra e përzierjes është sekreti dhe se ravania “i do sytë aty”. Kur i pyet për “masën“, secila prej tyre e ka të ndryshme, e ka të vetën: ajo është një enë, një tas, një mbajtëse që ruhet vetëm për gramaturën e përbërësve të ravanisë. Albana thotë se sekreti i saj janë vezët, pra ……….. ……. Më tha të mos e shkruaj sekretin e saj, dhe unë kështu po bëj. Kurse Silva më tha një ditë që sekreti i ravanisë ishte “lagështira“. Më shumë mundësi e kishte për sasinë më të madhe të finjës në të.
Finja mund të jetë sekreti i parë i saj. Ajo prodhohet kur bashkohet hi i pastër, i papërzier në djegie me asgjë përveç drurit, dhe ujë i valuar. Ravania do një sasi më të madhe finje sesa ballakumja. Të gjitha gratë e matnin sasinë e finjës që kërkonte ballakumja njësoj: gjysma e një lëvozhge veze. Kurse ravania do më shumë, aq sa të arrijë nivelin e masës që matet me sy kur bashkohet me vezët e rrahura. Sasia më e madhe e finjës në ravani bën që ajo të ndihet më pak e ëmbël. Nuk duhet harruar se sasia e sheqerit të ballakumeve me atë të ravanisë është njësoj kur gatuhen të njëjtat masa. Por ëmbëlsia e tij në ravani mpaket nga fuqia e finjës.
Mielli i misrit nuk duhet të jetë i thatë. Nëse e shtrëngon në dorë, ai duhet të ruajë formën e gishtave. Nëse rrëshqet nga dora, ravania bie. Gjalpi për Tanën duhet të jetë i freskët. Për gratë e tjera duhet të jetë pak i vjetër, duhet të ketë aromën e fortë të gjalpit. Të gjitha e donin “gjalpë fshatari“, nga ai që prodhohet në mënyrë artizanale. Aroma e gjalpit është e domosdoshme për aromën e ravanisë. Vezët, gjithashtu, duhet të vijnë nga fshati. Është verdhësia e spikatur e vezës që i jep ngjyrën e verdhë, të artë, të florinjtë ravanisë. Kam ngrënë një herë një ravani të bardhë, m’u duk e gjitha e çuditshme. Ishte gatuar me vezët që blihen në markete.
Procesi i përzierjes së brumit zgjat më pak sesa ai i ballakumeve. Nëse ballakumja kërkon në fazën e parë deri në 45 minuta përzierje të sheqerit me gjalpin, ravania do vetëm 20 minuta. Por në ato 20 minuta përqendrimi duhet të jetë maksimal, temperatura e mjedisit nuk duhet të ndryshojë, lëvizja duhet të jetë e njëjtë, e pandalshme dhe me delikatesë, sidomos pasi nis të futet në përbërje veza e përzier me finjë. Në atë pjesë të procesit, ravania mund të pritet në çdo çast. Përqendrimi duhet të arrijë nivelin më të lartë, edhe delikatesa në përzierje. Për këtë gratë janë vetëm ose me ndonjë ndihmëse (fqinjë, shoqe, motër, nuse, vjehërr) gjatë përzierjes së ravanisë.
Edhe ballakumet, edhe ravania gatuhen me kusinë e bakrit që mbahet fort midis kofshëve. Sepse brumi duhet të qëndrojnë ngrohtë, thonë gratë dhe burrat. Për herë të parë ma përmendi me të qeshur këtë Ela. Ajo më tregoi madje një shprehje tjetër që përdoret në Elbasan: “Lezeti është se bëhen te shalët e grave“. Nuk po them diçka të re që kënaqësia e ushqimit lidhet gjithnjë me erotiken, seksualen.
Barku, kofshët, vetja[6] prodhojnë ngrohtësi nga lëvizja energjike e trupit, ngrohtësi që i duhet brumit të ëmbëlsirës: gjalpi nuk duhet ta humbasë temperaturën e kërkuar, përndryshe brumi do të kërkojë më shumë kohë dhe ëmbëlsira prishet. Tana dhe Rita thonë se është edhe druri i lugës dhe bakri i kusisë që nga fërkimi prodhojnë ngrohtësi. Albana parapëlqen të përdorë dorën kur e përzien brumin, sepse dora gjithashtu prodhon dhe ruan ngrohtësi.
Amvisat e dallojnë me dorë dhe me sy kur brumi është gati për t’u derdhur në tepsi. Sigurohen po ashtu se përbërësit në “masë” kanë mbaruar të gjithë. Rata thotë se është gati kur ka mbetur pak miell pa futur në brumë dhe syri e kupton që është gati. Sekreti i saj është që “të mungojë pak miell“. Rita thotë se e quan përzierjen të mbaruar kur luga e drurit mund të qëndrojë drejt, pa u anuar, mu në mes të brumit.
Shumë gra që i janë shmangur mësimit të ravanisë thonë se sekreti është edhe te pjekja e saj. Furra duhet të jetë e ngrohtë përpara se të hyjë tepsia. Ajo futet me kujdes në furrë dhe piqet në temperaturë pak më të ulët se ballakumja. Rita e pjek ende në furrën e lagjes. Pret lajmin nga furrtari për të çuar edhe ballakumet, edhe ravaninë për t’i pjekur. Një nga gjërat e bukura të festës sime janë burrat e gratë që shkojnë e vijnë te furra e lagjes me krahët e mbushur me tava me ballakume.
Procesi i pjekjes është tejet delikat. Asnjëra nuk e hap derën e furrës gjatë pjekjes, sepse ravania mund të trembet, mund të tristojë, pra, të bjerë menjëherë. Kur nis të piqet, brumi ngrihet lart dhe pastaj nis të bjerë vetë ngadalë, dhe kështu gratë kuptojnë nga kjo si frymëmarrje e vetme e ngadaltë e brumit se pjekja është nga fundi. E gjithë pjekja ndiqet me sy të kujdesshëm nga gratë. Ato e kuptojnë se pjekja po mbaron dhe se ravania po piqet “kur anët e saj lirohen“, “kur i lëshon anët“, pra shkëputet brumi i pjekur nga anët e tepsisë. Rita thotë se e godet pak me dorë tepsinë nga poshtë: “Nëse ban lluk-lluk-lluk, nuk asht pjekur mirë ravania; nëse ban bum-bum-bum, u poq“. Sapo korja nis të formohet dhe të duket poroze si lëkura e bronztë e fytyrës së grave në diellin e korrikut, duhet të dalë me kujdes nga furra.
Disa gra nuk e prekin ravaninë derisa të ftohet. Ende besojnë se ajo mund të pritet edhe pasi ka dalë nga furra. Ka të tjera që fusin thikën pjerrët për të parë nëse brumi është pjekur. Nëse thika del e pastër, ravania është pjekur si duhet. Pasi ftohet, ajo është gati për t’u prerë në copa të vogla katrore dhe për t’u shijuar nga familja.
Ajo është gatuar si duhet kur shkrin në gojë. Nëse ballakumja mbetet kafshatë e ngurtësuar dhe shpërbëhet pas disa mbllaçitjeve, ravania shpërbëhet në gojë sapo kafshohet. Rata thotë që ajo “të humb në gojë“. Më kujtohet e vogël që thërrmimi i ravanisë kishte raste që më mbyste. Gratë thonë se ravania duhet ngrënë, pikërisht për këtë, me kafshata të vogla. Ajo thërrmohet dhe shkrihet në gojë ndërkohë që aroma e saj ia mësyn faringut duke mbushur flegrat e hundës. Aroma e saj e mbështjell befasisht hundën brendajashtë, nga vërshimi i dhjetëra thërrmijave me gjalpë, vezë, miell dhe sheqer së bashku.
Të gjitha gratë e Elbasanit parapëlqejnë ta përgatisin ravaninë në datë 13 mars. Ajo është ëmbëlsira e Natës së Verës. Kurse ballakumja i takon Ditës së Verës (14 Marsit). Ja edhe një karakteristikë tjetër e festës sonë të marsit: ajo është festë dyëmbëlsirëshe sepse është festë dyditëshe. Ajo nis me darkën në shtëpi në datë 13, dhe mbyllet me drekën jashtë shtëpisë në datë 14. Është si të thuash, festa e Natëditë Verës. Në këto dy ditë ravania është ëmbëlsira e familjes. Kurse ballakumja është ëmbëlsira për shtëpinë dhe për marrëdhëniet shoqërore: ajo dhurohet. Ajo duhet të shpërndahet.
Amvisat
Albana është Albana Buriçi (Toska)
Rata është Dhurata Shkodrani (Koburja)
Rita është Merita Jaupi
Tana është Tatjana Mani (Misiri)
Gra të tjera të Elbasanit
Aurela është Aurela Basha
Ela është Adelajda Delimeta
Ermira është Ermira Toska
Lida është Elida Ferhati
Silva është Silva Belegu
© 2026 Teuta Toska. Të gjitha të drejtat janë të autorit.
[1] Nga studentët e mi dhe gra të fshatrave përqark Elbasanit, që vijnë për të shitur në qytet, kam dëgjuar se e gatuajnë ravaninë. Nuk di të them sa është kjo ravani e tyre si ajo që gatuhet në Elbasan. Është stacioni tjetër i këtij kërkimi që nuk përfundon me këtë shkrim.
[2] “Revanì“, ose ëmbëlsirë e Revanit ose e Jerevanit (në Persi dikur e sot në Armeni). Është një praktikë e njohur në kuzhinën popullore që një ëmbëlsirë a gatim të njëjtësohet me vendin ku është gatuar, si për shembull Tava e Elbasanit (të cilën kam dëgjuar ta përdorin me këtë emërtim deri në Turqi).
[3] Këto ditë mësova se Demir Zena është një mjeshtër në gatimin e ballakumeve.
[4] https://fjalori.online/?search=revani&mode=exact
[5] Ballakumja gatuhet në Elbasan edhe për dasmë, ose më mirë për ditët e para PAS dasmës. Kur nëna e vajzës shkon për vizitën e parë tek e bija e sapomartuar, ajo sjell ballakume. Ato njihen si “ballakume nuseje“. Gratë më thonë se ato janë më të mëdha se ato që bëhen për Ditën e Verës.
[6] Këtë fjalë në fëmijëri ma kanë mësuar ta përdor për organin seksual femëror.
Zbuloni më tepër nga Peizazhe të fjalës
Pajtohuni, që të merrni postimet më të reja dërguar drejt e në email-in tuaj.
