Tregime mund të kem lexuar me mijëra, mbase me dhjetëra mijëra. Po risjell, duke i komentuar shkurt, tre syresh, që i konsideroj ndër më të bukurit. Treshja mund të ishte një tjetër, apo një tjetër akoma, por kësaj radhe u ndala këtu. Shkak për t’i lexuar edhe njëherë dhe, ç’t’ju them, kënaqësia është gjithmonë si e herës së parë.

Një. “Lugetrit e fshatit t’onë”, nga Mitrush Kuteli. I shkruar në Bukuresht më 1938, tregimi ka mbititullin “Letrat e ndajnatës” dhe mbyll vëllimin “Netë shqipëtare”, një libër, thotë autori, me “rrëfime e rrëfenja” (dhe për mua bëhet ca e vështirë ta zgjidh nëse ky tregim hyn te “rrëfimet” apo te “rrëfenjat), botuar po atë vit në Bukuresht dhe i shtypur, besoj, me shpenzimet e autorit, “në Shtypëshkronjën ALBANIA të Mihal S. Xoxes”, thotë prapë Kuteli, që tregon më poshtë sesi 1000 nga 1200 kopjet e botimit mbetën në Konstancë në një ndërtesë që i ra zjarri (ç’thesar për bibliofilët zotërimi i ndonjërës nga kopjet e shpëtuara), gjë që i dha shkas një botimi të dytë, edhe ky me shpenzimet e autorit (“pronjë letrare”).

I kthyer pas me mend në fëmijërinë time, them se “Netë shqipëtare” (unë kam botimin e dytë – Tiranë 1944) është libri që m’i hapi sytë ndaj letërsisë së madhe, që më bëri shkrimtar (ose, të paktën, mëtues për të qenë i këtillë), se ç’prej atythi lindi ajo shtysë e brendshme, gati e papërballueshme për t’i dhënë kuptim ekzistencës, ekzistencave. Po kur e kam lexuar për herë të parë? Oh, e kam shumë të thjeshtë ta gjej se, sipas zakonit të atëhershëm, e shkruaja datën mbi libër: e kam mbaruar së lexuari më 31 janar 1975. Sapo i kisha mbushur njëmbëdhjetë vjeç; pak kisha që po e lartësoja kërshërinë time qafëzgjatëse në raftet e sipërme të bibliotekës atërore, ku dhe gjeta këtë libër të mrekullueshëm që, natyrisht, e kam me vete këtu në Itali, si një nga objektet e mia të vyera. Tregimi fillon me frazën:

“Shok-o, nuk di fshatrat e tjera, po fshati ynë është rëngë me lugetër.”

Dhe ia nis kësisoj një shtjellë bëmash e ndeshtrashash me lugetër, që jua lë juve ta imagjinoni ç’impakt mund të kenë pasur te një fëmijë që deri atëbotë kish lexuar “Heroizmat e Fatbardh Pikaloshit”. Fshati në fjalë nuk përcaktohet kurrë me emër, por nga toponimet rrotull (Çermenikë, Alarup, Shkumbin…) jemi në gjendje t’i japim një vendndodhje imagjinare. Lugetërit e tij përshkruhen me ngjyra të ndezura, tek marrin përparësi ndaj jetës njerëzore dhe asaj të gjallesave të tjera të shumta që çdo fshat strehon, duke komanduar, devijuar ndjesitë, trembur… Kurrë këta lugetër piktoreskë nuk janë të këqinj deri në fund: rrahin, dokëndisin, lëshojnë shukreta, prishin arat, thyejnë qeramidhet, hedhin ujë nëpër oxhak, u hipin banorëve të fshatit mbi sup dhe i ngasin lart e poshtë si të ishin kuaj, derdhin butet me verë, vedrat me qumësht, shprishin drithin e shirë të “egërsuar si Shkumbiu kur bjenë shira”. Janë Shaqua i Shabanit, Merua i Cutes (që në të gjallë nuk vriste dot një mizë), Cen Kukuthi, Duf Dreqi… Rrinë gjithsecili nga dy-tre muaj vërdallë nëpër fshat, ndër të gjallë e ndër të vdekur, makar duke larë ndonjë rreng të vjetër që ua kanë punuar, dhe pastaj zhduken “se i përpin Qoftëlargu”. Një çikë më të këqia janë lugatet femra (e shoqja e Belulit, Xëmja e Alarupit). Përshkruhet në detaj edhe një lugat i shkallës sipërore, kanxhallozi (për të nuk di të llafos më tepër, se as Fjalori i Madh i Shqipes nuk e përmban si fjalë), por për të cilin Kuteli thotë që ishte “njëzet herë më i keq se lugati”. Thotë edhe diçka tjetër për të përshkruar kanxhallozin Kuteli, frazë që mbart gjithë ideologjinë e kohës dhe që nuk di sa me zemër të lehtë mund të shkruhet sot dita: kanxhallozi “pinte gjaknë me kupë, si çifuti!” Dhe faqet e fundit të tregimit mbyllen pikërisht me të thënat e të pathënat e njërit syresh, Zef Kanxhallozit, që u ngjall i tillë nga malli për të shoqen, një grua shumë e bukur me emrin Dafinë. Ky punoi qindin në fshat, bile lindi edhe një fëmijë me të shoqen (fëmijë-lugat).

Më kujtohet mirë që, për nja një javë pasi e kisha lexuar tregimin, kisha frikë të flija në errësirë të plotë; pastaj, dalëgadalë, ndjesia u sublimua në atë që kërkojmë nga letërsia e mirë: bukurinë, aftësia për të prekur bukurinë.

*

Dy. “The swimmer” [Notari], nga John Cheever. I shkruar më 1964 dhe i botuar më 18 korrik të po atij viti te The New Yorker, është tregimi më i antologjizuar i autorit dhe nga më të bukurit e letërsisë botërore. Incipit-i i bën menjëherë të qarta punët: alkoolizmi:

“It was one of those midsummer Sundays when everyone sits around saying, ‘I drank too much last night’.”

Se tregimin Cheever-i e ka shkruar në atë periudhë të jetës kur ishte i alkoolizuar (betejën ndaj alkoolit arriti ta fitojë vetëm në vitin 1977). Në një intervistë të vonë, Raymond Carver-i, një tjetër tregimtar i madh amerikan i alkoolizuar dhe që më vonë edhe ai shpëtoi prej alkoolit, rrëfen takimin e tij të parë me Cheever-in, si lektorë në Iowa Writers’ Workshop, diku nga fillimi i viteve shtatëdhjetë.

“Një semestër që ndenjëm bashkë në Iowa,” thotë Carver-i, “ishim gjithë kohën në pub, duke pirë. Gjashtë muaj, si unë, si Johni as nuk e morëm mundimin ta nxjerrim makinën e shkrimit nga kutia.”

Personazhi kryesor i tregimit, notari pra, është Neddy Merrill, një mesoburrë, tip tejet rinor e gazmor. Është i ftuar rreth pishinës së një prej vilave të shumta të lagjes së tij, lagje të kamurish në periferinë e një qyteti amerikan. Pi herë pas here ndonjë drink dhe shullëhet, derisa i vjen në mend një ide brilante: po sikur të kthehet në shtëpi duke kaluar nga një pishinë e lagjes te tjetra e të bëjë nga pak not te të gjitha? Siç e pamë, është mëngjesi i një të diele verore: komshinjtë kanë dalë të gjithë buzë pishinave duke u larë, duke u thekur në diell dhe… duke pirë nga pak. E llogarit me mendje – tetëmbëdhjetë pishina gjithsej. Dhe kështu, ia nis një zbritjeje të vërtetë për në ferr. Në pishinat e para duket sikur gjithçka shkon fjollë: muhabet sipërfaqësor me të zotët e shtëpisë, një ose dy gota xhin, i fut edhe një të notuar të shpejtë dhe shkon tutje. Por gradualisht, punët fillojnë të mos shkojnë aq mirë sa ç’duket: njëra nga shtëpitë është e shkretë (Neddy futet vetë në tendën/gazebon pranë pishinës dhe vetëshërbehet me xhin), pastaj ia fillon një rrebesh i shkurtër që rrëzon përdhe gjethe të zverdhura dhe të murrëtyera, që i përkasin stinës së vjeshtës (!); po në vilën pasardhëse, pse nuk janë më kuajt që kullosnin në livadhin aty pranë që, ndër të tjera, e ka barin aq të pakositur; po më pas, pishina e Welcher-ëve, pse qenkësh pa ujë fare; po pishina komunale ç’e ka atë ujë gjithë lym; ah, nuk ka problem, pishina pasardhëse është ajo e Halloran-ëve, e shquar për ujin e kulluar që i vjen nga një burim natyror, vetëm se nuk e kupton përse zonja Halloran e pyeska si i ka vajzat e tij “të gjora” dhe i murmurit diçka për shitjen e shtëpisë; po tek largohet prej aty, pse pantallonat e banjës (bermuda) i rrikan kaq të gjera sikur të jetë dobësuar ndërkaq dhe pse nxehtësia e verës qenka fashitur dhe ndjehet një aromë tymi, sikur vilat rrotull të kenë ndezur zjarrin; pse, kur troket te vila ngjitur, ku banon vajza e Halloran-ëve, ajo e pret mirë vërtet por nuk i ofron uiski, se i thotë që qenkan mbushur tre vjet që s’mban pikë alkooli në shtëpi; pse i ftohti po i hyka gjithnjë e më tepër në palcë; pse në pishinën e radhës, atë të Biswanger-ve, ku duket që ka festë (ka zhurmë dhe shumë të ftuar), e zonja e shtëpisë e pret ftohtë dhe ai e dëgjon t’i thotë bashkëbiseduesit që Neddy paskësh falimentuar dhe një ditë, madje, krejt i dehur, i paskësh kërkuar asaj pesë mijë dollarë borxh dhe pse baristi refuzon t’ia mbushë gotën; pse, në pishinën e vilës tjetër, ku arrin këmbëzvarrë dhe që është ajo e ish-dashnores, nuk i kujtohet më kur janë ndarë dhe nëse janë ndarë mirë apo thikë më thikë dhe pse ajo gjatë gjithë kohës sikur ka frikë se mos Neddy i kërkon para; pse, ndërkaq, ndjen në ajrì aromë krizantemash dhe në qiell yjësitë janë radhitur si të kishim të bëjmë me stinën e dimrit; pse, tek i kanë mbetur edhe dy pishinat e fundit për të përshkuar, po i vika si për të qarë; pse, tek më në fund, mbërrin në shtëpi të vet, dritat janë të fikura, dyert të ndryra? Ja fundi i tregimit:

“He shouted, pounded on the door, tried to force it with his shoulder, and then, looking in at the windows, saw that the place was empty.”

Ky tregim i çuditshëm mbart brenda vetes krejt harkun jetësor të një alkolisti. Më 1968 Hollywood-i nxorri filmin homonim, regjia Frank Perry, me Bart Lancaster në rolin e Neddy Merrill, ku ka një cameo edhe Cheever-i vetë, buzë njërës prej pishinave (por tregimi fiton 10-1 ndaj filmit).

*

Tre. “L’uomo dagli occhiali” [Burri me syze], nga Elsa Morante. Tregimi më i shkurtër ndër të tre, që i afrohet ca Kutelit, për nga atmosfera prej përralle. I shkruar në vitin 1936 (kur autorja ishte vetëm njëzet e katër vjeçe) u botua në revistën Meridiano di Roma, më 25 prill 1937. Për herë të parë në libër ka dalë te “Il gioco segreto” (Garzanti, 1941) dhe përsëri te “Lo scialle andaluso (Einaudi, 1963) [“Shalli andaluzian”, shqip nga Agim Doksani, Pegi, 2013]. E përmenda përkthimin (të cilin nuk e kam lexuar), sepse titulli mbart një kleçkë për gjuhët e tjera. Unë përkthimeve u bëj shpesh provën, si fëmijë në orën e artimetikës. L’uomo dagli occhiali = Burri me syze. Prova: Burri me syze = L’uomo con gli occhiali. Ç’ne, për sa kohë që Morante përdor trajtën me “dagli”? Është e hollë kjo punë: kemi të bëjmë, në këtë rast, me një cilësor; që në italisht rrëfen një tipar të qenësishëm, gati-gati një veti fizike, siç kur të themi, gjithnjë në italisht: l’uomo dagli occhi azzurri, …dai capelli rossi… etj. Syzet, pra, si pjesë e pandashme e personazhit; që në shqip, por edhe në gjuhë të tjera, bëhet pak e vështirë, pse jo e pamundur, të tejçohet. Ky tregim më ka mrekulluar gjithmonë dhe, vetëm për t’ia kapur thelbin sadopak, më është dashur ta lexoj nja dhjetë herë. E para e punës, çfarë rrëfen? Rrëfen një ëndërr. Një ëndërr vërtet turbulluese. Po kush e sheh ëndrrën? Nuk kuptohet mirë. Me gjasë ne, lexuesit. Një ëndërr me sy hapur. Po, tekefundit, pas kindave të ëndrrës, çfarë rrëfehet? Dalja e një vajze, e vajzave, nga fëmijëria për të hyrë në adoleshencë. Ja, me pak fjalë tregimi:

Qytet. Dëborë. Mjegull. Burri me syze del nga apartamenti i tij i mjerë mëngjesin e të hënës, i lodhur, i parruar dhe, nga portjerja dhe shitësja e qumështit, mëson që nuk është aspak e hënë, por e enjte. Ato kanë ditë pa e parë; kurse ai mban mend që të djeshmen, domethënë të dielën, kish bredhur më kot nëpër qytet në kërkim të “asaj”. Ka, pra, një mospërkim treditor, ndërkohë që burri me syze, ndryshe nga Neddy Merrill, nuk pinte kurrë. Këmbët e sjellin automatikisht te dera e shkollës nga “ajo” pas pak do të dalë. Burri sheh vetveten si në pasqyrë, tek buzëqesh shtrembër; një ëndërr i bëhet realitet; mbështetet te një pemë dhe, tek kujton se edhe pak dhe do ta humbte arsyen e do të verbohej, sheh tejpërtej syzeve një si shqyt, vënë midis realitetit dhe atij vetë. Më në fund, vajzat dalin nga shkolla: ja një grup tresh, mikeshat e asaj që ai pret. Njëra syresh, Clara, e sheh dhe i afrohet për t’i thënë që “ajo” ka vdekur, por vajza, ama, ishte përgjigjur për të “këtu” në apelin e bërë në mësim. Përballë, burri i mbështetur pas peme, me fytyrë të shformuar, i sëmurë, e sheh nëpërmjet syzeve të lëbyrura. Pastaj i kthen kurrizin dhe ikën, pa folur, i dërrmuar nga lajmi, gati duke u rrëzuar nëpër dëborë e mjegull. Edhe Clara kthehet për t’iu bashkuar shoqeve, por ato s’e kanë pritur: kanë ikur përpara dhe, ndërkohë, shkolla ka mbetur e shkretë. Clara, në një peizazh ëndrre që i humbet përvijimet reale, niset për te shtëpia e shoqes së vdekur, mirëpo – gjë që ndodh rëndom në ëndrra – nuk i kujtohet më shtëpia. E thërret (dhe kështu i mësojmë emrin): “Maria! Maria!” Tani është Maria që i përgjigjet, me zë të mekur, dhe Clara i afrohet. Maria ka veshur vetëm përparësen, e asgjë tjetër. Clara i tregon për burrin me syze. Maria trembet e hutohet, aq sa Clara i kërkon falje: nuk desh kurrsesi ta trembte. Falje, e përse? Burri me syze e kish vrarë, i thotë Maria, dhe fjalët i kuptoheshin vetëm nga lëvizja e buzëve. Maria flet “ora in fretta ora adagio, come un uccello perduto che sbatta le ali”. I tregon, jo pa u ngatërruar, si tregimet që u bëjmë ëndrrave, sesi u sëmur dhe ai i kish hyrë në dhomë, pasi e kish kërkuar gjithë të dielën. Ajo e kish përzënë, por ai kishte ardhur për ta trembur, ama pa e prekur. Burri kish ndejtur në këmbë në një cep të dhomës gjithë ditën e gjithë natën, teksa ajo nuk flinte dot dhe kish turp t’i rrëfehej të ëmës. Ra në delir, shihte vetëm burrin me syze në dhomë, ashtu të zbehtë, të keqveshur, duke buzëqeshur me grushtet shtrënguar; ajo fërgëllonte, e ëma e mbështolli me një fanellë leshi. Kaloi edhe nata e dytë dhe hyri dita e tretë, që qe e shkurtër sa një minutë: Maria dëgjonte të qeshurën e tij nëpër dhomë, e qeshura “correva per la camera come un topo”. Pastaj Maria habitet me shoqet e veta, që fillon t’i shohë edhe ato brenda dhomës, si e lejonin burrin me syze të rrinte bri saj? Ishte pikërisht burri ai që e vrau, tek dilte nga dhoma dhe asaj i mbylleshin sytë për gjumë. Tani ishte e vdekur dhe burri me syze kishte ikur. Clarës i vjen keq për gjithë këtë; i tregon, fshehtazi, që u përgjigj “këtu” në apel në vend të saj. Atëbotë e vdekura, dhe kjo është skena e fundit e tregimit, e merr Clarën mënjanë në një cep muri dhe, edhe ajo fshehtazi, zbërthen kopsat e përparëses dhe i tregon gjinjtë që po i rriteshin: “sulla pelle infantile, bianca, ai due lati spuntavano due piccole cose ignude, simili a due nascenti gemme in fiore.” Vetëm një poete dhe një grua mund ta rrëfejë kështu këtë kalim vajzëror delikat, ndaj të më falni që jua rrëfeva në mënyrë kaq prozaike.

Së fundi, për të arritur të kuptojmë sadopak tregimin e Morantes (nga më të hershmit e saj), po i lejoj vetes të përmend diçka biografike të autores. Ishte katërmbëdhjetë vjeçe, fëmija më i madh (kish edhe dy vëllezër dhe një motër më të vogël) kur e ëma i rrëfeu që ai që ajo kujtonte se ishte i ati, nuk ishte babai biologjik: babai biologjik i të katër fëmijëve ishte një person që ato e kujtonin si mik të familjes. Elsa nuk ia fali këtë kurrë të ëmës, njohu gjithë jetën për baba Augusto Moranten, dy vjet më pas iku nga shtëpia dhe për vite me radhë u bë mantenuta e një burri të vjetër në moshë, që i paguante shpenzimet dhe qiranë e një papafingoje të mjerë dhe… shkonte ta vizitonte ndonjëherë. Ndërkohë ajo shkruante, papushim. Ishte aq e vetmuar, tregon Morante më vonë, saqë për ditë të tëra nuk këmbente fjalë me njeri. Atëherë ngrinte receptorin e telefonit dhe, në atë periudhë – vitet tridhjetë të shekullit të kaluar – ekzistonte në Itali (nuk e di pse kam përshtypjen që edhe dikur në Shqipëri ka ekzistuar) një numër telefoni ku ti mund të pyesje sa ishte ora. Dhe pyeste:“Sa është ora?” Zëri nga ana tjetër i thoshte orën. E bënte vetëm për të dëgjuar një zë njerëzor. Si i tha poetja Elisabeth Bishop mikut të saj, poetit Robert Lowell: “When you write my epitaph, you must say I was the loneliest person who ever lived.”? E tillë edhe Elsa Morante.

Ju rrëfeva tre tregime për t’u lexuar. Spoiler? Ju siguroj, që ngjarja te to nuk ka hiç rëndësi. Rëndësi ka si janë shkruar; indi i fjalëve që i jep jetë materies.

(c) 2026 Arben Dedja. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi ilustrues është realizuar me AI.