Më doli përpara një reklamë për një roman, të botuar dikur në vitet 1990 dhe tani të rihedhur në qarkullim – me gjasë ngaqë ia vlente artistikisht – ku rrëfehet një situatë krizash ekstreme në Amerikën e viteve 2010, të vënë poshtë nga katastrofa të klimës dhe një kolaps politik edhe më shqetësues.

Kur ish botuar, romani i përkiste zhanrit të fantashkencës, por sot “fantashkenca” atje duhet ricilësuar, sepse ngjarjet në vepër i referohen një realiteti që duhej ta kish vendin në të shkuarën: Amerika e vitit 2010 për ne erdhi dhe iku, por pa asi katastrofash. Natyrisht, fantashkenca nuk ka ndonjë detyrim të flasë detyrimisht për të ardhmen; mjafton të qëmtojë a të ndërtojë botë paralele me tonën, pavarësisht nëse të ngjashme e të pangjashme. E megjithatë, unë ndiej një bezdi në raste të tilla, për shembull kur mendoj se filmi klasik 2001: A Space Odyssey, i Stanley Kubrick, përmend – që në titull – një vit që për ne tashmë ka ardhur e ka kaluar, duke na sjellë në vëmendje një qokë kalendarike që sot nuk i përket më të ardhmes.

Pse kjo bezdi? Shumë vepra të fantashkencës, të viteve të arta 1960-1980, i përkasin tani këtij pseudo-zhanri, i cili gradualisht ka rrëshqitur në alt history: pushtimi i hapësirës që pritej të ndodhte, nuk ndodhi, madje as në Hënë nuk po duam të shkojmë më – na del e na mjafton Groenlanda. Nëse dikur e mendonim atë fantashkencë si letërsi rreth së ardhmes, sot na duhet t’i resetojmë pritjet, meqë atje flitet për një të ardhme që nuk erdhi; kushedi edhe ngaqë e përfolëm.

Dhe kjo dukuri letrare nuk ka të bëjë shumë me ato vepra – gjithnjë të përfshira në fantashkencë – ku parashtrohen skenarë të tipit “po sikur Reich-u i tretë ta kish fituar Luftën?”, si The Man in the High Castle, i Philip K. Dick-ut; autorët e tyre – dhe lexuesit – e dinin se aty flitej për një botë që mund të kish ndodhur, por që nuk kish ndodhur.

Lexuesi naiv, si rregull, kur i futet një vepre që flet për udhëtime në galaktikë dhe alienë (jashtëtokësorë) do të bjerë dakord të gjykojë se bëhet fjalë, në çdo rast, për të ardhmen; njëlloj siç mendon se bëhet fjalë për të shkuarën, kur lexon një fantazi historike, për kohët e Mbretit Artur ose për Fronin e shpatave. Nuk ka ndonjë lidhje organike midis diçkaje që nuk ka ndodhur, dhe diçkaje që do të ndodhë; rregullat e fiksionit kërkojnë që veprat narrative t’i vendosim – sado artificialisht – në një botë të shkuar.

Këtë e konfirmon edhe konvencioni letrar, për të përdorur në rrëfim kohën e shkuar (temps du récit, e Benveniste-it); e cila u referohet jo ngjarjeve që kanë ndodhur në të shkuarën e lexuesit, por ngjarjeve që – me gjasme – kanë ndodhur në të shkuarën e aktit të rrëfimit; në kuptimin që diçka duhet më parë të ketë ndodhur, që pastaj të rrëfehet.

Por kjo nuk na shpëton nga një ndjesi jetërsimi, sa herë që – po sjell një shembull çfarëdo – ulemi të shohim filmin “Terminator” në vitin 2026, dhe marrim vesh se entiteti neural Skynet, në atë vijë kohore, “fitoi vetëdijen” në 29 gusht 1997; nëse si shikues të filmit na duhet që ta pranojmë konvencionalisht realitetin e atjeshëm, njëherazi duhet të mësohemi me idenë se po jetojmë në një univers që nuk ekziston. Si me shaka.

Një gjë është të pranosh një rrëfim që bëhet në të ardhmen e ngjarjes së rrëfyer, ose në një kohë që ende nuk ka ndodhur; dhe një gjë tjetër një rrëfim që bëhet në të ardhmen e ngjarjes së rrëfyer, por në një kohë që nuk mund të ketë ndodhur: nga perspektiva e të sotmes, asgjë katastrofike nuk i ka ndodhur botës në 29 gusht 1997.

Prandaj bezdia mbetet. Më kujtohet si, në vitet 1980, kur unë jetoja në Tiranë dhe lidhjet me botën i mbaja kryesisht nëpërmjet RAI-t, u kremtua jo pa bujë “përvjetori” i romanit 1984, të George Orwell-it; pikërisht në vitin 1984. Do të ketë qenë hera e parë, kur bota përkujtoi një datë të përmendur në një titull romani, por pa referencë tjetër në botën reale, përtej koincidencës.

Në Shqipëri nuk dinim gjë për atë vepër; por me atë rast mësuam se fliste për një botë distopike, të sunduar nga totalitarizmi; gati një alegori e stalinizmit. Pata fatin ta lexoj për herë të parë në vitin 1987, në Romë; dhe më shkaktoi ankth. Edhe pse në sigurinë e apartamentit tonë në Tiburtina, fillova ta përfytyroj veten duke u marrë në pyetje, në hetuesi, rreth atij libri: si kisha dëgjuar për të, ku e kisha blerë, kujt tjetër ia kisha dhënë, me kë kisha biseduar… Isha identifikuar me protagonistin Winston Smith, dhe e kisha vënë O’Brian-in në rolin e atij që më merrte në pyetje. Çuditërisht, edhe në roman Smith-i ka një eksperiencë të ngjashme, me një libër tejet të rrezikshëm për regjimin, të cilin ia pat dhënë dikur O’Brien-i vetë.

Kisha sjellë me vete, në Romë nga Shqipëria, kujtime me miq e të njohur të mi, që e kishin pësuar ngaqë kishin lexuar një libër të ndaluar, të cilat tani ktheheshin, për të më nxjerrë gjumin.

Çfarë ishte viti 1984? Një vit në të kaluarën time, por edhe e shumë më fort, një vit në të ardhmen time të mundshme. Të cilën mund ta vizitoja, vjedhurazi, duke lexuar e rilexuar romanin. Orwell-i e pat ambientuar tekstin e vet në një version paralel të Mbretërisë së Bashkuar, të quajtur me qesëndi Airstrip One. Vizioni i tij aq pesimist për të ardhmen mbase i kish rrënjët në suksesin e modelit sovjetik dhe fitoren e Bashkimit Sovjetik në Luftën II Botërore. Është thënë se edhe titulli i librit, 1984, vjen nga një inversion i dy shifrave të fundit të vitit 1948, kur u shkrua romani.

Një ironi tjetër – ngjarjet në roman nisin, me gjasë, më 4 prill 1984, por protagonisti nuk e di me siguri, që kjo datë është ajo e sakta: për shkak të ndërhyrjeve të shumta në datimin e ri-datimin e ngjarjeve të së kaluarës, saktësimi i datës aktuale ishte praktikisht i pamundur; dhe Smith-i preferon ta matë kohën me moshën e e vet.

Një regjim totalitar mund edhe ta destabilizojë kalendarin (kronologjinë e vet), nëse kjo i intereson – dhe në këtë kuptim, për mua refugjatin politik të përkohshëm në Romë, tash e tutje, do të ishte gjithnjë viti 1984; ose viti i arrestimit tim imagjinar. Isha shndërruar në personazh kafkian, pa e lexuar akoma “Procesin”; dhe ndihesha i persekutuar politikisht, pa më pasë ngacmuar njeri.

Mendoj tani se romani i Orwell-it pati, për shumë lexues, efektin që ta dyzonte përjetimin e kohës në një histori “reale”, të bashkëndarë prej gjithkujt, dhe në një histori “private”, ku terrori totalitar ishte po aq i pranishëm sa edhe banaliteti i së përditshmes. Një lloj “post traumatic stress disorder (PTSD)”, por për një traumë të imagjinuar.

Si produkt kulturor i një epoke plot optimizëm për shkencën (vitet 1960-1970), e kam praktikisht të pamundur ta shkëput fantashkencën nga futurologjia; madje edhe kur e kam krejt të qartë se bëhet fjalë për një të ardhme që nuk mund të mbërrijë; po aq të pamundshme, sa një e ardhme imja potenciale si kapiten i një peshkarexhe apo si sterilizues qensh. Aq më tepër që, me çdo vit që kalon, mundësitë për të zgjedhur mes të ardhmesh alternative vijnë duke u zeruar.

Mbase bezdia për fantashkencën “e skaduar” në kohë më lidhet pikërisht me këtë kolaps të alternativave; mbase të gjitha alternativat më konvergojnë te viti fatal 1984. Një mundësi, kjo e dyta, që nuk është shumë larg vizionit që kish për historinë profesor Panglossi i Candid-it të Volterit, dhe kredoja e tij leibniziane, se Tout est au mieux dans le meilleur des mondes possibles; një kredo që, jo fare më kot, ia ofroi titullin një romani tjetër po aq të rëndësishëm për kohën tonë, Brave New World të Aldous Huxley-t (të përkthyer në frëngjishte si Le meilleur des mondes).

(c) 2026 Ardian Vehbiu. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi ilustrues është realizuar me Midjourney.