Rreth një dileme në ligjërimin kombëtarist

Njëzet e tetë nëntorin e festojmë si ditën e pavarësisë: për Shqipërinë e sotme, pavarësia është arsye për t’u festuar. Sikurse është edhe pjesë e një narrative kombëtariste komplekse me pushtues dhe të pushtuar, sundues dhe të sunduar, robërues dhe të robëruar dhe, sidomos, heronj dhe viktima.

Të festosh pavarësinë do të thotë të festosh rrugën ose mënyrën si u arrit: është përpjekja kolektive për pavarësi (dhe liri) që e bën këtë të meritueshme për t’u festuar, madje më fort edhe se të mirat që sjell me vete statusi i pavarësisë.

Prandaj narrativa e 28 nëntorit u bashkëlidhet ligjërimeve me përpjekje heroike, kryengritje, rebelime, të rënë në fushën e betejës, flamuj dhe sakrifica.

Këto njëqind e kusur vjet që e festojmë Pavarësinë, e kemi rrëfyer historinë e arritjes së saj në mënyra të ndryshme – edhe pse zakonisht duke rimarrë e përshtatur mitin biblik të Davidit dhe Goliathit: Shqipëria e vogël u dha dërrmën armiqve të vet të mëdhenj, duke filluar nga Perandoria Osmane, dhe arriti lirinë sepse e kishte të drejtën me vete. Kjo narrativë e nxjerr arritjen dhe shpalljen e Pavarësisë si vepër heroike.

Në mënyrë të ngjashme, pasi e mori pushtetin në fund të vitit 1944, regjimi i Hoxhës ndërtoi narrativën për çlirimin e popullit shqiptar jo vetëm nga pushtuesi i huaj, por edhe nga bashkëpunëtorët e tij vendës dhe, veçanërisht, klasat shfrytëzuese – pronarët e mëdhenj, tregtarët e mëdhenj, kapitalistët dhe borgjezia. Lufta Na-Çl u rrëfye rregullisht si ndërmarrje heroike, e që e kish të drejtën me vete.

Megjithatë, sot diskursi kombëtarist duket sikur po destabilizohet nga një narrativë e ndryshme, e cila e vë fokusin te shqiptarët si viktima padrejtësish të ndryshme. Ashtu, Shqipëria u la e prapambetur dhe e pazhvilluar nga Perandoria Osmane (“anës detit e palarë”), u copëtua mes fqinjëve, iu mohuan të drejtat që kishte, u braktis prej aleatëve të vet, u tradhtua nga klasat në pushtet, u shit tek armiku, e kështu me radhë.

Lufta Na-Çl, që dje rrëfehej me ngjyrat dhe fanfarat e një eposi heronjsh, tani rrëfehet si luftë civile, vëllavrasëse; dhe ata që regjimi komunist dje i tregonte si armiq e fajtorë, sot po identifikohen si viktima. Sipas të njëjtit mekanizëm, sot dëgjojmë të flitet për viktima të dhunës totalitare, duke shquar mes tyre të përndjekurit politikë. Orvatjet për të parë diçka mirëfilli heroike, për shembull, qëndresën e klerit katolik ndaj represionit komunist, ose të të burgosurve politikë, në burgjet dhe kampet e punës nuk mungojnë, por në vija të trasha heroizmit duket sikur ia ka zënë vendin statusi i viktimës.

Në bazë të përkufizimit që i ka dhënë viktimës ideale sociologu norvegjez Nils Christie[1], shqiptarët në narrativën historike viktimologjike i plotësojnë kushtet për të qenë të tillë: kanë qenë të dobët ose të pafuqishëm, përballë armiqve (pushtuesve, nga Roma e këtej); kanë pësuar dhunë teksa ishin të angazhuar në veprimtari të denja për respekt (lufta për liri dhe pavarësi); keqbërësi (fuqitë e mëdha) ka qenë edhe i fuqishëm edhe i keq; përndjekësve nuk është se u kishin rënë në qafë për gjë, e kështu me radhë.

Narrativa e viktimës përligjet mirë, kur është fjala për çamët, të cilët u dëbuan nga trojet e tyre në kuadrin e politikave gjithsesi çnjerëzore të shtetit fqinjë; ose për viktimat e represionit totalitar, të cilat pësuan dhunë shtetërore të organizuar vetëm e vetëm ngaqë u cilësuan si rrezik për pushtetin (edhe atëherë kur nuk ishin të tilla). Me pak përpjekje mund të shihen si viktima edhe arbrit që mërguan në Itali në shekullin XV, për t’i shpëtuar pushtimit osman, me kusht që arsyet e atij mërgimi të jenë sqaruar mirë. Nuk po shihen si viktima, nga ana tjetër, ata miliona shqiptarë që u detyruan të lënë vendin e tyre pas vitit 1990, për shkak se klasa e tyre politike dështoi. Pse vallë?

Sa i përket Kosovës, aty narrativa e përpjekjeve për t’u çliruar prej sundimit serb mbetet ende e organizuar rreth luftës së UÇK-së; edhe pse me stabilitet të vënë në krizë nga gjallëria e narrativës tjetër (shpesh OJQ-iste), që i mëshon edhe atje statusit të shqiptarëve të Kosovës si viktima.

Më kurioze, brenda narrativës viktimologjike, është fillesa paranoide: shqiptarët ranë viktimë e mizorive dhe orekseve të fuqive të huaja, sepse ishin heronj; ose, gjithsesi, qëndronin shumë lart. Në këtë rast, viktimizimi është edhe sinonim për rrëzimin. Për shembull, shqiptarët dhe paraardhësit e tyre ishin shpikës të alfabetit dhe sundues të Botës së vjetër (pellazgët hyjnorë, Aleksandri i madh); ilirët u dhanë romakëve jo vetëm ushtarë, por edhe fjalë dhe perandorë; arbrit dhe Skënderbeu shpëtuan Europën nga pushtimi osman; arbrit dhe shqiptarët i dhuruan Greqisë pavarësinë; shqiptarët i dhanë Perandorisë Osmane një mori vezirësh, guvernatorësh dhe gjeneralësh, e kështu me radhë.

Me fjalë të tjera, shqiptarët ranë viktimë e të tjerëve sepse kishin qenë deri atëherë heronj.

Kjo dinamikë ku viktimat dhe heronjtë ndërrojnë vendet po aq lehtë sa ç’i ndërrojnë edhe monumentet me varret, mund të shndërrohet lehtë në narrativë ngushëlluese. Vëreni gjuhën shqipe – dje gjuhë kozmike, sot gjuhë që luan rol relativisht modest në kulturën botërore dhe me një histori që të tjerët (“ata”) ia kanë shtrembëruar, deri atje sa ta shpallin si të shkruar për herë të parë vetëm në mesin e shekullit XV, duke lënë qëllimisht në heshtje provat se deri edhe Faraonët e Egjiptit flisnin shqip!

Vitet e fundit po merr trajtë edhe një sub-narrativë e re, brenda narrativës viktimologjike: ajo e ndihmës që shqiptarët u kanë dhënë viktimave të tjera. Fokus të veçantë po merr, në diskursin publik të sponsorizuar nga pushteti, qëndrimi i shqiptarëve – si popull dhe si autoritete shtetërore – ndaj hebrenjve që jetonin në Shqipëri, për t’i mbrojtur këta ndaj përndjekjes naziste: shqiptarët që strehuan dhe fshehën hebrenjtë ishin edhe ata viktima të dhunës naziste, por në raport me hebrenjtë realizoheshin si shpëtimtarë dhe si mishërime të virtytit njerëzor. Ngjashëm po risillet në vëmendje ndihma që u dha populli i thjeshtë mijëra ushtarëve italianë të braktisur nga Roma, pas kapitullimit të Italisë në 1943 (ndryshe nga ajo e batalionit “Antonio Gramshi”, kjo e strehimit të ushtarëve italianë është histori viktimash, jo heronjsh). Në të dyja këto narrativa, viktimat – hebrenjtë dhe ushtarët italianë – shërbejnë, sado tërthorazi, për të dëshmuar dhe ilustruar meritat njerëzore dhe shkëlqimin moral të shqiptarëve.

Statusi i viktimës ende nuk pajtohet mirë me thelbin e narrativës kombëtariste, të paktën kur kjo përpunohet dhe riprodhohet në nivelin folklorik; sepse në këtë nivel ende mbizotëron mburrja, rrahja e gjoksit dhe vullneti për ta poshtëruar Tjetrin. Çfarë e bën statusin e viktimës të dobishëm për veprimin, sidomos politik, është se ai përligj nevojën për rivendikim, edhe moral edhe material. Forma më primitive e rivendikimit është ajo thirrje, që ndonjëherë e dëgjon prej politikanëve: kërko të falur!; por shpesh vetëm kërkesa për kërkim faljeje nuk mjafton. Të shpronësuarit duan që t’u kthehen pronat; të persekutuarit nga “drejtësia” e djeshme duan kompensim; të dëbuarit duan t’u njihet e drejta e rikthimit. Të jesh viktimë dhe të kesh qenë viktimë janë dy përvoja të ndryshme, që nuk i ndan vetëm koha.

Sot nuk janë të shumtë ata shqiptarë që besojnë se i vuajnë ende, në lëkurë, pasojat e sundimit osman, prej të cilit Shqipëria fitoi pavarësinë në 1912. Vetëdija se kemi qenë viktima të dhunës osmane, prej të cilës u çliruam simbolikisht në 28 nëntor të vitit 1912, sot i detyrohet historisë që mësohet në shkolla dhe që është e trupëzuar në kulturën kombëtare. Ngjashëm me këtë, shumë shqiptarë me origjinë çame janë sistemuar mirë mes bashkatdhetarëve të tyre, por një pjesë e tyre e mbajnë gjallë kujtimin e tokave që u detyruan të lënë, në Greqi. Është gjithnjë tunduese që problemet e sotme t’i shpjegosh me një histori viktimizimi; madje edhe atëherë kur vetëdija prej viktime, e vërtetë a fiktive qoftë, shndërrohet në motiv për të kërkuar shpagim.

Shqiptarët kanë shtetin e tyre të pavarur që prej 113 vjetësh, dhe gjatë kësaj periudhe kanë arritur shumëçka, edhe pse mund të kishin arritur shumë më tepër, po të mos ishin grirë mes tyre. Mbase tani do të kish vlerë një reflektim, për të shqyrtuar nëse dështimet tona në histori janë efekt post-traumatik i të qenit – si komb e si popull – viktimë e dhunës së jashtme, nga shtete, perandori dhe popuj të tjerë. Njëlloj siç do të kish vlerë një reflektim, për atë nëse sot e kësaj dite ne vazhdojmë të sillemi si të ishim viktima, qoftë për të përligjur prapambetjet dhe mosarritjet, qoftë për të rivendikuar vëmendje dhe respekt nga të tjerët. Njohja dhe ndreqja e padrejtësive të shkuara kurrë nuk duhet relativizuar; por edhe nuk duhet lënë të shndërrohet në obsesion; sikurse nuk duhet lejuar historia që të lexohet si një kronikë padrejtësish të njëpasnjëshme.

 

(c) 2025 Ardian Vehbiu & Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat janë të rezervuara. Imazhi ilustrues është realizuar me Google Nano Banana. Kjo ese është marrë nga substack-u MENDITIME.

[1] Nils Christie, “The Ideal Victim”, In: Fattah, E.A. (eds) From Crime Policy to Victim Policy. Palgrave Macmillan, London.