Për të folur për Homerin, autor të dy poemave themeltare të kulturës perëndimore (laike), Iliadës dhe Odisesë, na duhet të biem më parë dakord për ca gjëra: që poemat, edhe pse i përkasin kulturës orale dhe u shkruan disa shekuj më pas, kanë në fakt autor unik; se ky autor vërtet përmendet gjerësisht në kulturën greke të periudhës klasike dhe helenistike, por në fakt nuk ka ndonjë provë të drejtpërdrejtë – jashtëletrare – se ka ekzistuar; se Homeri për të cilin flasim, për mungesë provash, nuk është veçse tërësia e indicieve në tekstet e dy poemave, që na bëjmë të supozojmë një subjektivitet individual në produksionin e tyre, me fjalë të tjera, një autor implicit; se këtë autor, që e gjejmë si kryefjalë të produksionit të tekstit, nuk do ta ngatërrojmë me Homerin personazh mitik të kulturës greke dhe paraqitjet e këtij personazhi në art dhe në filozofi; se supozimi që Homeri “autor” ka qenë bard (aed) ose rapsod, i verbër ose jo, që i këndonte Iliadën dhe Odisenë vlen në kontekstin që këto poema kanë ekzistuar më parë në formë orale dhe janë përcjellë dora-dorës, duke u interpretuar (recituar) para një audience.
Ideja që poemat “homerike” kishin për autor Homerin lindi në lashtësi – ishte publiku që e krijoi, duke kaluar nga interpretuesi te “krijuesi” i teksteve, në bazë të supozimit, jo shumë të mbështetur, se çdo tekst i strukturuar për konsum artistik, do ta kishte autorin e vet. Studiuesja Barbara Graziosi në veprën e saj Inventing Homer, ku jam mbështetur gjerësisht për këto shënime, vëren madje se dijetarët grekë të periudhave klasike dhe helenistike kujdeseshin të dallonin midis bardëve (aedëve), të cilët i krijonin lirisht versionet e veta të këngëve dhe ftoheshin të performonin në festa dhe tubime të tjera, dhe rapsodëve, të cilët gjithnjë kujdeseshin të shpallin se po interpretonin vepra të krijuara prej një poeti; në kuptimin që rapsodi e parakupton autorin (poetin) e vargjeve që interpreton ndryshe nga bardi. Për të njëjtën arsye, vëren Graziosi, këngët e një bardi dallohen prej temës që kanë, ndërsa ato të rapsodit prej autorit. Një bard mund të këndojë këngët e veta, ose këngë që i përkasin traditës orale, pa qenë nevoja që kjo të specifikohet; teksa rapsodët ishin profesionistë, udhëtonin nga një qytet në tjetrin, dhe merrnin pjesë në “gara” publike mes tyre, se kush do të shkëlqente në performimin e këngëve të aksh poeti. Gjithnjë sipas autores, meqë reputacioni i rapsodëve varej fort nga ai i autorëve të këngëve që interpretonin, ishte në interesin e tyre, si klasë profesionale, që ta promovonin Homerin si të tyrin.
Tani, për t’u kthyer në indiciet e poemave vetë, edhe pse emri i Homerit nuk del gjëkundi në poemat[1], shumë studiues modernë mendojnë se ia kanë gjetur një “imazh” a pasqyrim te figura e aedit Demodok, tek Odiseja. Demodokun e ftojnë shpesh të këndojë në oborrin e mbretit të feakasve Alkino; dhe për nder të Odiseut mysafir ai këndoi tri këngë, prej të cilave e para përshkruan një zënie mes Odiseut dhe Akilit në Trojë; e dyta rrëfen dashurinë mes Ares-it dhe Afërditës; e treta i kushtohet Kalit të Trojës dhe natës kur grekët morën dhe shkatërruan qytetin. Demodoku i Odisesë është i verbër: muza e donte atë mbi të tjerët, por teksa ia kish blatuar dhuratën e këngës së ëmbël, ia kish marrë shikimin.
Ata që e shohin Demodokun si kundërfigurë narrative të Homerit autor të poemave, nisen nga ajo që bardi i feakasve këndon për tema të ngjashme me ato të poemave homerike – marrëdhëniet mes krerëve në kampin grek dhe pastaj rënien e Trojës me dredhi. Veçanërisht historia e kalit, që lidh në mënyrë narrative njërën poemë me tjetrën, sa kohë që Kalin e pat sugjeruar mendja dinake e Odiseut, ofron një pikë nevralgjike për rrëfimin dhe pastaj për krejt mitologjinë që do të trupëzohej rreth historisë së rrethimit të Trojës. Ka pastaj studiues që te verbëria e Demodokut gjejnë një imazh, në mos një provë, të verbërisë së Homerit vetë.[2]
Siç vëren Graziosi, në Greqinë e lashtë i verbri shihej si personazh i dyzuar: nga njëra anë, më i largët me botën e përditshme dhe më i afërt me zotat; nga ana tjetër, si njeri i varfër dhe i këputur. Ishte normale që edhe atëherë të verbrit t’u kushtoheshin profesioneve që kishin të bënin me dëgjimin – duke u specializuar si aedë, muzikantë, këngëtarë. Edhe në poemat homerike, veçanërisht tek Odiseja, verbëria përfaqësonte njëherazi profecinë dhe varfërinë. Odiseun e pat këshilluar Circja që të takohej me Tiresias-in kur të vizionte Dheun e të vdekurve; që ky profet i verbër nga Teba t’i rrëfente të ardhmen. Edhe pse i vdekur, thotë Circja, Tiresias-i e ka ruajtur mendjen. Në këngën 11, rrëfehet si Tiresias-i e njohu menjëherë Odiseun, bisedoi me të dhe ia dha ndihmën që ky kërkonte, duke ia parathënë të ardhmen. Graziosi heq këtu një paralele mes dy të verbërve – Demodokut dhe Tiresias-it: i pari i rrëfeu Odiseut të shkuarën në Trojë, i dyti i tregoi të ardhmen. Graziosi shton këtu edhe se vdekja, në epikën e lashtë por jo vetëm, përshkruhet si “humbje e shikimit” – me formula të tilla standard si “mjegulla iu derdh para syve”, “errësira i mbuloi sytë”, “terri i urrejtshëm e rrëmbeu”, “nata e zezë ia fshehu sytë”. Tiresias, thotë Graziosi, e ruan shikimin e vet të mbinatyrshëm edhe pas vdekjes, dhe asnjë prej të dyve, as Demodokus-i as Tiresias-i, nuk i bashkëndajnë përvojat e vdekatarëve të zakonshëm: Demodokus-i është i vetmi që nuk e “sheh” Odiseun në botën e të gjallëve, ndërsa Tiresias-i është i vetmi që e “sheh” në botën e të vdekurve. Për ta thënë ndryshe, tek i verbri dallimi mes jetës dhe vdekjes vjen i dobësuar.
Demodoku i verbër, që këndon për Alkinoun dhe mysafirët e tij, na ndihmon edhe për të kuptuar më mirë dinamikat mes një aedi dhe audiencës së tij; verbëria në këtë rast jo vetëm ndërmjetëson imagjinatën, duke e ndihmuar bardin të “shohë” në mendjen e vet ato që rrëfen, por edhe ngre një mur ndarës, mes bardit dhe audiencës, duke mos e lejuar bardin që të ndikohet nga reagimet e publikut; dhe pikërisht, të mos e shohë Odiseun që fillon të ngashërehet e të qajë, kur dëgjon këngët e Trojës, dhe as ta kuptojë se cili është ky mysafir.
Në këtë rol, të riprodhimit të miteve dhe të heronjve për audiencat, aedi i përket universit të kulturës orale, ku personazhet – si kategori gramatikore të rrafshit narrativ – kanë nevojë të risillen në vëmendje, për të mbijetuar. Lihet të kuptohet, kësisoj, se janë aedët që e mbajnë gjallë Luftën e Trojës, një një kulturë që ende nuk e përdor shkrimin; duke përftuar një kombinim karakteristik të çfarë ka ndodhur, me nevojat narrative të epikës. Këngët e Demodokut, veçanërisht crescendo-ja në figurën e Odiseut nga kënga e parë tek e treta, janë prezantimi më i mirë që mund t’i bëhet heroit para mikpritësve të tij në Skeri.
(c) 2025 Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi në kopertinë është realizuar me Midjourney.
Bibliografi e shkurtër:
Barbara Graziosi, Inventing Homer, The Early Reception of Epic, Cambridge University Press, 2002.
Clifford Broeniman, Demodocus, Odysseus, and the Trojan War in “Odyssey”, The Classical World, Vol. 90, No. 1
Yoav Rinon, MISE EN ABYME AND TRAGIC SIGNIFICATION IN THE ODYSSEY: THE THREE SONGS OF DEMODOCUS, Mnemosyne Fourth Series, vol. 59, Fasc. 2, 2006
M. Finkelberg, The First Song of Demodocus, Mnemosyne, Fourth Series, Vol. 40, Fasc. 1/2 (1987)
E. L. Harrisson, Odysseus and Demodocus, Hermes, 99, Bd. H. 3 (1971)
Shënim: të gjitha përkthimet më lart, përfshi edhe ato nga vargjet e Iliadës dhe të Odisesë, janë të miat nga anglishtja. Faqet e citimeve në referenca i kam lënë qëllimisht jashtë – duke i qëmtuar, të interesuarit do të kenë mundësi edhe t’i shfletojnë.
[1] Ka vetëm një pasazh, në Iliadë, ku “autori” i vargjeve u flet drejtpërdrejt muzave për t’u thënë: “Më thoni, o muza, që keni shtëpitë në Olimp – sepse ju jeni perëndi dhe jeni të pranishme dhe dini gjithçka, ndërsa ne vetëm dëgjojmë rrëfimet dhe nuk dimë asgjë – më thoni se cilët ishin prijësit dhe sunduesit e Danajve.” (Iliada, 2, 484-7). Këto fjalë, thotë Graziosi, e bëjnë “autorin” e vargjeve të ngjashëm me Demodokun.
[2] Ka arsye për të supozuar se në Greqinë e lashtë ka pasur bardë të verbër, shkruan Graziosi; megjithatë, kur dijetarët klasicistë modernë u takuan për herë të parë me poetët e verbër në Bosnjë-Hercegovinë, reaguan me entuziazëm vetëm ngaqë po kërkonin një “Homer modern” – audiencat lokale, përkundrazi, kishin më pak konsideratë për bardët e tyre të verbër ose gjysmë të verbër, se ç’kishin për bardët me shikim normal (Albert Lord ka vërejtur se poetët e verbër kishin status më të ulët se kolegët e tyre që shihnin). Mbase për këtë arsye disa dijetarë e kanë hedhur poshtë idenë se ‘Homeri’ historik ishte i verbër, për të argumentuar se verbëria e këtij u sajua nga audiencat e lashta, që e modeluan imazhin e tyre mbi atë të bardit të verbër, Demodokut.
Zbuloni më tepër nga Peizazhe të fjalës
Pajtohuni, që të merrni postimet më të reja dërguar drejt e në email-in tuaj.
