Një reflektim personal mbi gjuhën, shkrimin dhe përgjegjësinë autoriale

Para se të hyj në tekstin kryesor, do të doja të shënoja diçka që më duket veçanërisht interesante te faqja “Peizazhe të fjalës”: mënyrën se si një shkrim mund të bëhet pikënisje për një dialog më të gjerë. Më pëlqen kjo mundësi që i jepet lexuesit ose bashkëpunëtorit të marrë një temë të hapur nga dikush tjetër dhe, pa e mohuar apo përsëritur atë, të zhvillojë mbi të mendimet e veta. Kështu fjala publike nuk mbetet e mbyllur brenda një teksti të vetëm, por shndërrohet në vazhdimësi, në bisedë, në zgjerim krijues idesh. Pikërisht me këtë frymë është shkruar edhe ky tekst: jo si kundërpërgjigje, por si një reflektim që merr shkas nga shkrimi i Ardian Vehbiut dhe përpiqet të ndërtojë mbi të një këndvështrim personal, filologjik dhe, mbi të gjitha, përjetues.

Nuk ka asnjë dyshim se shkrimi i fundit i Ardian Vehbiut mbi “Paradokset e ndihmës nga lart” hap një debat të domosdoshëm dhe shumë delikat rreth përdorimit të inteligjencës artificiale në shkrim. Çështja nuk ka të bëjë vetëm me faktin nëse një tekst është prodhuar nga një mjet digjital apo nga një njeri. Ajo lidhet më thellë me marrëdhënien tonë me gjuhën, me përgjegjësinë autoriale, me ndershmërinë intelektuale dhe me besimin në fjalën publike. Në një kohë kur mjetet e inteligjencës artificiale mund të shkruajnë, të korrigjojnë, të përkthejnë, të organizojnë dhe të përmirësojnë tekste, pyetja nuk mund të jetë vetëm teknike. Ajo është para së gjithash edukative, etike dhe kulturore.

Si filologe e gjuhës greke, jam mësuar ta trajtoj gjuhën me rreptësi, por edhe me respekt të thellë njëkohësisht. Kjo rreptësi nuk kufizohet vetëm në klasë, dhe nuk ka të bëjë vetëm me korrigjimin e punimeve të nxënësve apo me mësimin e gramatikës dhe të sintaksës. Për mua, është një qëndrim jetësor ndaj mënyrës se si e perceptoj gjuhën. Edhe në bisedat e përditshme, në komunikimet në grupe apo në mesazhet personale, ndiej nevojën që të ruhet qartësia, saktësia dhe dinjiteti i gjuhës. Ata që më njohin, sidomos fëmijët dhe nxënësit e mi, e dinë këtë ndjeshmëri timen. Shpesh nxitojnë të korrigjojnë një gabim gjuhësor, edhe kur ai bëhet pa dashje, para se unë të kem kohë ta vë në dukje. Nuk e shoh këtë si frikë ndaj korrigjimit, por si shenjë se gjuha, kur trajtohet me qëndrueshmëri, krijon rreth vetes një etikë të vogël të saktësisë.

Marrëdhënia ime me gjuhën, megjithatë, nuk buron vetëm nga profesioni im. Ajo është pjesë e personalitetit tim. Shpesh, në biseda për gjuhën, them se fjalët nuk janë thjesht mjete komunikimi. Për mua, ato janë, siç e shpreh në greqisht, “οντότητες”: të gjalla, me frymë dhe me nevojë për kujdes. I kujtoj ende vitet e shkollës dhe të universitetit, kur shqipja ishte pothuajse gjuha e përditshme e shprehjes sime. Kisha prirjen të shënoja në një fletore fjalë më të rralla, më të kërkuara, më të kultivuara, dhe pastaj përpiqesha t’i përdorja në të folurën time. Nuk e bëja këtë për t’u dukur. E bëja sepse besoja (dhe ende besoj) se niveli i gjuhës ngrihet kur vetë përdoruesit e saj nuk kënaqen me minimumin. Një gjuhë nuk kultivohet vetëm nga specialistët, fjalorët dhe tekstet shkollore. Ajo kultivohet çdo ditë nga ata që e duan aq sa të kujdesen për të.

Nga ky këndvështrim, debati për inteligjencën artificiale nuk mund të kufizohet në një ndalim të thjeshtë apo në një dyshim të përgjithshëm. Është tjetër gjë t’i kërkosh një mjeti të mendojë, të argumentojë dhe të shkruajë në vendin tënd, dhe tjetër gjë ta përdorësh një mjet për të kontrolluar qartësinë, koherencën, lidhjen e brendshme apo përkthimin e një teksti që tashmë ka lindur nga mendimi yt. Rasti i parë prek çështjen e autorësisë dhe të ndershmërisë intelektuale. Rasti i dytë i përket më shumë fushës së mbështetjes gjuhësore, redaktimit dhe reagimit mësimor.

Këtu hyn edhe çështja e përkthimit. Nëse dikush shkruan një artikull në një gjuhë tjetër, me mendimin e vet, me argumentet e veta, me stilin e vet dhe me përgjegjësinë e vet, dhe më pas përdor inteligjencën artificiale si mjet ndihmës për ta përkthyer në shqip, kjo nuk mund të barazohet me prodhimin e një teksti të huaj, mekanik, që thjesht nënshkruhet nga një njeri. Sigurisht, një përkthim i tillë ka nevojë për kontroll, redaktim dhe përgjegjësi gjuhësore. Për këtë arsye, ai që përdor një mjet të tillë për përkthim duhet të ketë njohje shumë të mirë të të dyja gjuhëve: të gjuhës nga e cila përkthehet dhe të gjuhës në të cilën përkthehet. Vetëm kështu mund të gjykojë nëse teksti i përkthyer ruan kuptimin, stilin dhe nuancat e tekstit fillestar. Sidomos kur bëhet fjalë për gjuhë me ngarkesa kulturore dhe shprehëse, inteligjenca artificiale nuk mund të jetë gjykatësi i fundit. Ajo mund të jetë një mjet i parë, një ndihmës, një urë. Por nuk mund të zëvendësojë njeriun që e di çfarë dëshiron të thotë, si dëshiron ta thotë dhe çfarë përgjegjësie merr për tekstin përfundimtar.

Besoj thellë se, nëse dikush nuk e njeh në mënyrë thelbësore gjuhën, asnjë inteligjencë artificiale nuk mund ta shpëtojë vërtet. Ajo mund t’i ofrojë një tekst më të lëmuar, më të pastër në sipërfaqe, ndoshta edhe më mbresëlënës. Por nuk mund t’i japë gjykim gjuhësor, ndjesi stili, vetëdije për fjalën, ndërgjegje për nuancat dhe përgjegjësi ndaj kuptimit. Këto mbeten arritje njerëzore. Inteligjenca artificiale mund të propozojë fjalë. Nuk mund ta dojë fjalën në vendin tonë.

Një nga dukuritë më paradoksale të kohës sonë është se dyshimi ndaj “artificiales” ka filluar të prekë edhe vetë cilësinë e shkrimit. Personalisht, ndonjëherë e kap veten duke menduar nëse duhet të heq vijat ndarëse, të thjeshtoj një periudhë më të kujdesur, të shmang një strukturë shumë të qartë apo një formulim më të përpunuar, nga frika se mos teksti im konsiderohet produkt i inteligjencës artificiale. Por a është e mundur të kemi frikë të shkruajmë mirë? A është e mundur që kujdesi gjuhësor, koherenca, saktësia dhe redaktimi të trajtohen si të dyshimta? Nëse arrijmë në këtë pikë, atëherë problemi nuk do të jetë thjesht teknologjik. Do të jetë thellësisht edukativ dhe kulturor.

Çështja bëhet edhe më e ndërlikuar kur mjetet e zbulimit të inteligjencës artificiale i shënojnë si të mundshme produkte artificiale edhe tekste të vjetra njerëzore, të shkruara shumë vite para përdorimit të gjerë të këtyre teknologjive. Nëse një tekst i shkruar nga njeriu, në një kohë kur inteligjenca artificiale gjenerative nuk ekzistonte në formën e sotme, shfaqet sot si produkt i mundshëm i inteligjencës artificiale, atëherë duhet të jemi jashtëzakonisht të kujdesshëm para se të akuzojmë një autor, një student apo një nxënës. Dyshimi nuk mund të zëvendësojë provën. Dhe gjuha e mirë nuk mund të kthehet në shenjë faji.

Në të njëjtën kohë, vetë realiteti arsimor nuk është më aq i thjeshtë. Në mjedise universitare dhe mësimore, inteligjenca artificiale paraqitet gjithnjë e më shpesh si mjet mbështetës për shkrimin akademik, për reagimin, për koherencën dhe për lidhjen e brendshme të një teksti. Duke ndjekur edhe vetë një kurs universitar në gjuhën angleze mbi përdorimin e inteligjencës artificiale në procesin e të nxënit dhe në shkrimin akademik, vërej se ajo nuk trajtohet vetëm si kërcënim, por edhe si një mjet që duhet përdorur me vetëdije kritike, duke njohur njëkohësisht mundësitë, kufizimet dhe çështjet etike që lidhen me të. Në këtë kuadër, studentët mësojnë si t’i përdorin këto mjete për të organizuar më mirë mendimin, për të kontrolluar strukturën e teksteve, për të forcuar shkrimin akademik dhe për të marrë reagim formues ose feedback. Prandaj, pyetja kryesore nuk është thjesht nëse është përdorur një mjet, por si është përdorur, me çfarë shkalle gjykimi njerëzor, me çfarë transparence dhe me çfarë përgjegjësie ndaj rezultatit përfundimtar.

Mohimi absolut i inteligjencës artificiale mund të jetë po aq naiv sa pranimi i saj i pakritik. Nuk mund ta shpërfillim faktin se këto mjete ekzistojnë, zhvillohen dhe tashmë ndikojnë në mënyrën se si shkruajmë, mësojmë, përkthejmë dhe komunikojmë. Por mund të këmbëngulim në diçka thelbësore: inteligjenca artificiale nuk duhet të shfuqizojë edukimin gjuhësor, zërin personal, mendimin kritik dhe përgjegjësinë e autorit. Përkundrazi, ndoshta i bën të gjitha këto edhe më të nevojshme. Sa më të fuqishme bëhen mjetet, aq më i kultivuar duhet të jetë njeriu që i përdor.

Nëse, siç shtrohet edhe në shkrimin e Ardian Vehbiut, redaksitë ndodhen sot përballë pyetjes se si duhet t’i trajtojnë tekstet që u dërgohen, ndoshta një zgjidhje e drejtë nuk është vetëm ndalimi apo dyshimi, por edhe kërkesa për transparencë. Nga përvoja ime në mjedisin universitar në Maastricht, kam parë se një mënyrë e përgjegjshme është që autori ta shoqërojë tekstin e tij me një deklaratë të shkurtër, ku të sqarojë nëse ka përdorur apo jo mjete të inteligjencës artificiale, cilat mjete ka përdorur dhe për çfarë qëllimi: për shembull për kontroll gjuhësor, për redaktim, për përkthim, për strukturim apo për vlerësim kritik. Një deklaratë e tillë nuk zëvendëson gjykimin editorial, por ndihmon në krijimin e një marrëdhënieje më të ndershme midis autorit, redaksisë dhe lexuesit.

Pikërisht për këtë arsye, ky debat nuk duhet të zhvillohet vetëm me terma frike, ndalimi apo akuze. Nevojitet dallim. Duhet të dallojmë dorëzimin e pandershëm të mendimit te një makinë nga përdorimi i përgjegjshëm i një mjeti redaktimi, përkthimi apo mbështetjeje gjuhësore. Duhet të mbrojmë ndershmërinë intelektuale pa e kriminalizuar vetë cilësinë gjuhësore. Mbi të gjitha, duhet të mos arrijmë në pikën ku çdo tekst i qartë, i kujdesshëm dhe i formuluar mirë të shihet si i dyshimtë.

Si përfundim, inteligjenca artificiale mund ta ndihmojë atë që tashmë e respekton gjuhën. Por nuk mund të zëvendësojë edukimin gjuhësor, zërin personal dhe përgjegjësinë e autorit. Ajo mund të funksionojë si ndihmës, si bashkëbisedues, si mjet kontrolli apo përkthimi. Por nuk mund të bëhet ndërgjegjja e tekstit. Kjo mbetet, absolutisht, një çështje njerëzore. Dhe ndoshta, në gjithë këtë peizazh të ri, gjëja më e rëndësishme që duhet të mbrojmë nuk është thjesht autenticiteti i shkrimit, por dashuria për gjuhën që i paraprin çdo mjeti.

(c) 2026 Aourela Vindou. Të gjitha të drejtat janë të autores. Imazhi ilustrues (“Lights”) është realizuar nga Eirini Bermperi.