Koncepti i Entropisë si veti njohëse dhe përshkruese për bashkësinë, e fiton vlerën e vet prej rolit që ka në përcaktimin e Energjisë së lirë, që është kuti i aftësisë vepruese dhe ndërtuese së bashkësisë, i kuptimit të qenies dhe vlerës së vërtetë së saj në lidhje me rrethinën, qoftë kjo fizike apo historike dhe njerëzore. Energjia “e lirë” nënkupton edhe energji që nuk janë të lira, që janë “të zëna” me diçka tjetër nga puna e dobishme. Kjo vlen si për sistemet fizike apo termodinamike, ashtu edhe për sistemet shoqërore. Energjia e lirë është pjesa e energjisë totale të sistemit që mund të shndërrohet në punë të dobishme në kushte të caktuara, ajo çka mbetet nga energjia e përdorshme pas energjisë së humbur në çrregullim. Entropia përfaqëson pjesën “e papërdorshme,” energjinë e shpërndarë, të rastësishme, ose të bllokuar në shkallë mikroskopike.

Një sistem mund të ketë Energji të brendshme të madhe, por edhe Entropi të madhe e cila zvogëlon Energjinë e lirë, energji të paarritshme dhe të papërdorshme për shkak të kufizimeve, energji potenciale, por pa një mekanizëm për ta çliruar. Prandaj, Energjia e lirë është një masë e kapacitetit. Ajo na tregon sa larg është sistemi nga ekuilibri, sa “rezervë për shtytje të mëtejshme” i ka mbetur dhe sa transformim është ende i mundur. Kur energjia e lirë bie në zero, sistemi është në ekuilibër, nuk mund të përftohet më punë, nuk ndodh më ndryshim spontan.

Në gjithë sa më lart, aplikimi i sistemit fizik në shoqërinë njerëzore është i plotë. Shtysa e këtyre trajtesave lidhet me rrekjen për t’i kundruar bashkësitë humane në mënyrën më jo emocionale, të paanshme, faktuale (dhe pastaj e mbi atë bazë, edhe kundërfaktuale) të mundshme. Në gjithë këtë rrekje ndihmon uniteti mahnitës i botës (materiale). Kështu, sikundër në termodinamikë, ku një sistem përmban njëkohësisht shumë forma energjie, si Energji të brendshme (energji kinetike dhe potenciale mikroskopike të grimcave), Energji termike (të lidhur me temperaturën), Energji kimike (e ruajtur në lidhjet molekulare), Energji mekanike (punë: trysni–vëllim), apo Energji potenciale (gravitacionale, elektrike, etj.,) edhe shoqëritë njerëzore përmbajnë shumë forma korresponduese “energjie” si Burimet ekonomike, Përbashkimin (Kohezionin) social, Kapitalin kulturor, Legjitimitetin politik, Motivimin kolektiv, Kapacitetin teknologjik, apo Vëmendjen dhe besimin shoqëror. Dhe, njësoj si në termodinamikë ku jo e gjithë energjia është e disponueshme për të kryer punë, edhe në shoqëri jo e gjithë energjia e përmbajtur është e disponueshme për veprim kolektiv. Energjinë e lirë shoqërore mund ta përkufizojmë si pjesën e burimeve totale të një shoqërie që mund të mobilizohet për të prodhuar veprim të koordinuar, inovacion, reformë ose transformim kolektiv. Shembuj: një shoqëri mund të ketë pasuri (energji totale), por mungesë besimi (entropi të lartë), duke ulur aftësinë për veprim kolektiv (energjinë e lirë); një popullatë mund të ketë arsim dhe talent (energji e ruajtur), por të jetë e paralizuar politikisht (nga kufizimet,) duke zvogëluar energjinë e lirë; një komb mund të ketë vitalitet kulturor (energji e brendshme), por të jetë i fragmentuar në grupe armiqësore (entropi e lartë), duke ulur gjithnjë nivelin e energjisë së lirë. Korniza konceptuale e energjisë së lirë na ndihmon të kuptojmë pse disa shoqëri transformohen shpejt ndërsa të tjerat ngecin, pse revolucionet ndodhin kur energjia e lirë rritet papritur, pse entropia (çrregullimi, fragmentimi) minon kapacitetin kolektiv, pse burimet materiale nuk mjaftojnë pa kohezion social, pse legjitimiteti, besimi dhe narrativat e përbashkëta janë po aq të rëndësishme sa pasuria. Ajo na jep një mjet për të përshkruar Emergjencën (shpërfaqjen e risive), Sjelljen kolektive, Kufizimet sistemike, Tensionin midis rendit dhe çrregullimit dhe të kuptuarit e grupeve njerëzore si bashkësi me veti emergjente që ndryshojnë nga ato të elementeve individuale. Energjia e lirë shoqërore është masa e aftësisë së një shoqërie për t’u transformuar, e kësisoj e së ardhmes së saj, kapaciteti i rendit për të vepruar, (ndërsa entropia është forca e çrregullimit që e kufizon këtë veprim.) Ajo e bën krahasimin e arritjeve shoqërore jo më një deduktim logjik, robinjë opinioni, e deri thjesht propagandë e spin mediatiko-politik, por përfundim të ftohtë dhe të pakundërshtueshëm prej teoremash të subjekteve sasiore.

Një shoqëri në “ekuilibër” ku nuk është më i mundur ndryshimi domethënës, ku institucionet janë të ngurta, inovacioni ngadalësohet dhe veprimi kolektiv bëhet i vështirë, është analoge me një sistem termodinamik me zero energji të lirë, ndërsa shoqëritë larg ekuilibrit, janë dinamike, krijuese, të paqëndrueshme, dhe kanë mjaft energji të lirë shoqërore. Në shoqëritë njerëzore, ekuilibri shfaqet si paralizë institucionale, lodhje kulturore, amulli (stanjacion) demografik dhe kulturor, rënie e inovacionit, cinizëm politik, kolaps i imagjinatës kolektive. Këto nuk janë thjesht simptoma; më së pari janë tregues strukturorë se energjia e lirë e shoqërisë është afër zeros dhe sistemi nuk mund të gjenerojë më forma të reja rendi. Kështu, ekuilibri bëhet një paralajmërim filozofik: një shoqëri që pushon së transformuari, mund të gjallojë por pushon së jetuari. Sistemet më vitale, fizike apo shoqërore, ekzistojnë larg ekuilibrit. Ato ruajnë gradientë, tensione dhe asimetri që ushqejnë krijimtarinë dhe transformimin. Në shoqëri, kushtet larg ekuilibrit korrespondojnë me tharm kulturor veprues, dinamizëm intelektual, mobilitet ekonomik, konkurrencë ndërtuese politike, rigjenerim demografik, inovacion teknologjik. Këto kushte gjenerojnë rend emergjent (që prodhon risi): institucione të reja, norma të reja, identitete të reja, forma të reja jetese. Ato janë analogët shoqërorë të strukturave “të vetorganizimit larg ekuilibrit” (struktura të quajtura dissipative, që shpërndajnë e tejçojnë kapacitet të organizuar) në fizikë, që lindin nga rrjedha dhe përçimi i energjisë në sistem.

Energjia e lirë shoqërore është pjesa e burimeve ekonomike, institucionale, simbolike dhe psikologjike të një shoqërie, që mund të mobilizohet për të kryer punë kolektive. Ajo përfaqëson potencialin e përdorshëm, jo thjesht burimet totale. Tre elemente e përcaktojnë energjinë e lirë shoqërore: Kohezioni (sa e përbashkuar është shoqëria), Besimi (sa i besueshëm është informacioni dhe institucionet) dhe Qartësia e orientimit (sa i kthjellët dhe pa ekuivoke është drejtimi i lëvizjes kolektive.) Sa më të forta këto elemente, aq më e lartë Energjia e lirë e cila përfaqëson burimet e mobilizueshme, teksa Kapaciteti kolektiv përfaqëson mobilizimin e tyre real.

Tre dimensionet kryesore të Kapacitetit kolektiv janë Kapaciteti Organizativ, Kulturor dhe Material.  Kapaciteti Organizativ është aftësia e institucioneve për të koordinuar veprimin, shpërndarë burimet dhe krijuar rregulla të qëndrueshme. Institucionet me energji të lirë të lartë janë fleksibël, marrin vendime të qarta dhe ruajnë legjitimitetin, përkundër atyre me energji të lirë të ulët të cilat janë të ngurta, të ngadalta dhe të delegjitimuara. Kapaciteti Kulturor është aftësia e shoqërisë për të prodhuar ftillime dhe narrativa kolektive, dhe për të orientuar sjelljen e individëve. Kultura me energji të lirë të lartë gjeneron identitete të qëndrueshme, solidaritet, dhe krijon horizonte të përbashkëta, përkundër asaj me energji të lirë të ulët që fragmenton (copëzon), humbet koherencën dhe nuk orienton dot veprimin.  Kapaciteti Material është aftësia për të përdorur burime ekonomike dhe teknologjike në mënyrë efektive. Burimet materiale nuk janë të vetëmjaftueshme, ato duhet të jenë të mobilizueshme.

Kapaciteti kolektiv nuk është një veti e dhënë, ai lind (emerges) nga ndërveprimi i individëve, institucioneve, normave, rrjetit të besimit. Kapaciteti kolektiv është, pra, forma e organizuar e emergjencës.

Përmbledhtazi: Shoqëritë si bashkësi janë sisteme energjetike që përmbajnë burime, tensione dhe potencial. Entropia shoqërore shkapërderdh energjinë dhe ul kapacitetin e veprimit. Energjia e lirë shoqërore është potenciali i përdorshëm për veprim kolektiv. Kapaciteti kolektiv është realizimi emergjent i këtij potenciali. Balanca midis rendit dhe çrregullimit përcakton vitalitetin e shoqërisë. Shoqëritë rigjenerohen kur energjia e lirë është e lartë dhe entropia e kontrolluar. Në thelb shoqëritë janë sisteme që konvertojnë energjinë e lirë në rend emergjent. Entropia është kostoja. Kapaciteti kolektiv është rezultati.

Për të ilustruar shoqëritë si sisteme energjetike dhe emergjente, mund të analizojmë tre kontekste historike dhe kulturore shumë të ndryshme, duke shqyrtuar mekanizmin e zhvillimit të tyre përmes lentes së analizës sistemike së parashtruar deri më tani: Greqinë e shekullit XIX, Shqipërinë e tranzicionit dhe shoqëritë moderne të polarizuara. Vëmë në dukje se historia apo trajtimi historik nuk është aspak qëllimi i kësaj trajtese, ato janë një funksion i hulumtimit të lëndës nga pikëpamja e bashkësive me treguesin e Energjisë së lirë si karakteristikë përshkruese. Shoqëria greke apo shqiptare e shek. XIX, apo edhe shoqëri të sotme, janë thjesht bashkësi që kanë (për)masat e tyre sasiore të agreguara dhe ndaj mund të krahasohen si të tilla, me shpresën se nga ky këndvështrim të kuptuarit e tyre mund të përfitojë një sens objektiv të së matshmes.

Greqia e shekullit XIX paraqitet si një bashkësi me Entropi të lartë, Energji të lirë të lartë dhe  Emergjencë revolucionare.  Entropia shoqërore: Nën Perandorinë Osmane, Greqia kishte fragmentim rajonal, mungesë shteti, tensione fetare, identitete të shumëfishta lokale. Entropia ishte e lartë, por jo destruktive. Ajo krijoi presion, jo kolaps. Energjia e lirë shoqërore: Pikërisht sepse Entropia ishte e lartë, shoqëria greke kishte tension të akumuluar, aspirata të paplotësuara, energji potenciale të pashfrytëzuar. Kjo energji u bë e lirë kur u krijua një narrativë e përbashkët: kombësia greke plus ortodoksia plus trashëgimia e lashtë. Kapaciteti kolektiv: Pasi u krijua një identitet i përbashkët, energjia e lirë u shndërrua në kryengritje, mobilizim, aleanca ndërkombëtare, krijimin e shtetit modern grek. Emergjenca: Rendi i ri emergjent ishte shteti kombëtar grek, institucione të reja, identitet i ri kolektiv. Ky është shembulli klasik i emergjencës revolucionare.

Të krahasojmë Shqipërinë tonë të shekullit XIX si një bashkësi paralele me atë që pamë për Greqinë e së njëjtës periudhë. Kemi të bëjmë me dy shoqëri të afërta gjeografikisht, por me konfigurime krejt të ndryshme entropie, që prodhuan rezultate shumë të ndryshme emergjente. Në Shqipërinë e shekullit XIX kemi Entropi të lartë, Energji të lirë të ulët, Emergjencë të bllokuar. Entropia shoqërore ishte shumë e lartë, por e një natyre të ndryshme nga Greqia. Në shekullin XIX, Shqipëria ishte pjesë e Perandorisë Osmane, por ndryshe nga Greqia nuk kishte ende një identitet të konsoliduar kombëtar, një narrativë të përbashkët historike të aktivizuar politikisht, një elitë të unifikuar kulturore, një qendër shpirtërore të vetën (si roli i Kishës Ortodokse për grekët), një gjuhë të standardizuar. Entropia ishte shumë e lartë por e shpërndarë, jo e orientuar drejt një tensioni të përbashkët. Faktorët kryesorë të entropisë së lartë janë fragmentimi krahinor (gegë/toskë, malësi/fushë, bajrakë të pavarur,) mungesa e institucioneve vendore, dominimi i strukturave fisnore, mungesa e një institucioni qendror e përbashkues fetar kombëtar, mungesa e një gjuhe të përbashkët të shkruar standarde, lidhja e fortë me Perandorinë Osmane përmes Islamit. Kjo krijoi një shoqëri me shumë konfigurime të mundshme, pra entropi shumë të lartë.

Energjia e lirë shoqërore e ulët dhe e bllokuar: ndryshe nga Greqia, ku entropia e lartë u shndërrua në tension revolucionar, në Shqipëri entropia e lartë nuk u kanalizua, energjia potenciale nuk u çlirua dhe nuk u krijua një identitet i përbashkët që të mobilizonte shoqërisht. Energjia e lirë ishte e ulët nga mungesa e një narrative kombëtare, e një elite të unifikuar kulturore, e institucioneve që të prodhonin kohezion, si dhe nga lidhja e fortë me strukturat osmane, konfliktet e brendshme fisnore dhe mungesa e një qendre të vetme shpirtërore. Pra, shumë Entropi dhe pak Energji të lirë. Shqipëria kishte shumë energji totale (popullsi e re, kulturë e fortë lokale, traditë luftëtare), por shumë pak energji të lirë. Kapaciteti kolektiv ishte i dobët, i paformësuar dhe i kufizuar për disa arsye. Nuk kishte institucione shqiptare, as shtet, as administratë, as gjykata, as shkolla kombëtare. Institucionet osmane nuk prodhonin identitet shqiptar. Kultura ishte e fortë, por lokale, siç edhe Kanuni, institucionet fetare të ndara në disa besime dhe gjuha e pashkruar në një standart të përbashkët. Elitat tona ishin të osmanizuara, të shpërndara, të pa-orientuara drejt një projekti kombëtar. Kjo e uli kapacitetin kolektiv në mënyrë drastike. Kësisoj, Emergjenca ish e vonuar, e dobët dhe e paqëndrueshme. Ndryshe nga Greqia, ku emergjenca prodhoi një shtet kombëtar, në Shqipëri emergjenca kombëtare u shfaq shumë vonë (Lidhja e Prizrenit, 1878,) e brishtë, e fragmentuar, nuk kishte mbështetje të gjerë popullore dhe u shtyp shpejt nga Perandoria Osmane.

Krahasuar drejtpërdrejt për shekullin XIX:

Faktori	Greqia	Shqipëria
Entropia	e lartë	shumë e lartë
Narrativa kombëtare	e fortë	e dobët
Elitat	të unifikuara	të shpërndara
Institucionet	Kisha Ortodokse	mungesë
Gjuha	e standardizuar	e fragmentuar
Energjia e lirë	e lartë	e ulët
Kapaciteti kolektiv	i fortë	i dobët
Emergjenca	revolucionare	e vonuar dhe e brishtë

Natyrisht, për kohën dhe dy vendet që po diskutohet, nuk mund të lihet pa u përmendur figura e Ali Pashë Tepelenës si nyja më e rëndësishme për të kuptuar pse Greqia arriti emergjencë pozitive në shek. XIX, ndërsa Shqipëria mbeti në emergjencë të bllokuar. Po ta vendosim brenda kornizës së entropisë, energjisë së lirë dhe emergjencës, Ali Pasha bëhet figurë strukturore, jo thjesht historike; ai ishte i vetmi mekanizëm kompresimi i entropisë sonë në shek. XIX. Por ky kompresim ishte personal, jo institucional. Pra, energjia e lirë që krijoi vdiq me të.

Historia e Ali Pashë Tepelenës është pika ku dy trajektoret, greke dhe shqiptare, fillojnë të ndahen në mënyrë të pakthyeshme. Në sipërfaqe, ai shfaqet si një figurë e fuqishme rajonale, një satrap i rebeluar kundër Portës së Lartë, një sundimtar i Epirit që ndërtoi një oborr europian në Janinë. Por në thelb, ai është një mekanizëm energjetik: një qendër kompresimi, një strukturë përçuese energjitike e përkohshme, një nyje ku entropia e Ballkanit u mblodh për një çast dhe u rishpërnda në mënyrë të pabarabartë: për Greqinë, Ali Pasha u bë katalizator, për ne ai u bë bllokim.

Në territorin grek, dobësimi i kontrollit osman nga Ali Pasha krijoi një hapësirë të re lirie (rritje e energjisë së lirë,) një vakum pushteti ku mund të qarkullonin ide, libra, tregtarë, klerikë, rrjete të Filiki Eteria-s. Shkollat greke lulëzuan nën hijen e tij, tregtarët grekë u pasuruan nën mbrojtjen e tij, dhe elitat greke u lidhën me Europën përmes diplomacisë së tij. Pa e ditur, Ali Pasha uli entropinë greke: ai krijoi një zonë të stabilizuar ku energjia e lirë – arsimimi, kapitali, rrjetet – mund të rritej. Dhe kur ai u rrëzua, kjo energji e lirë u shndërrua në emergjencë pozitive: Revolucioni i vitit 1821.

Në Shqipëri, efekti ishte i kundërt. Ali Pasha ishte i vetmi mekanizëm kompresimi që shqiptarët kishin në shekullin XIX, por kompresimi i tij ishte personal, jo institucional. Ai ndërtoi një administratë të fortë, por jo një administratë shqiptare, një ushtri të disiplinuar, por jo një ushtri kombëtare, një oborr të pasur, por jo një elitë të bashkuar shqiptare, një qendër graviteti, por jo një narrativë të përbashkët. Energjia që ai gjeneroi nuk u shpërnda në shoqëri, ajo u përqendrua rreth tij. Dhe kur ai u vra, gjithçka u shemb me të. Kjo është arsyeja pse Shqipëria mbeti në emergjencë të bllokuar: entropia e lartë nuk u kompresua, energjia e lirë nuk u çlirua, kapaciteti kolektiv nuk u formua. Shqiptarët mbetën pa institucione, pa gjuhë standarde, pa rrjete të përbashkëta, pa një klasë të mesme të lidhur me Europën. Atë që Greqia fitoi nga Ali Pasha – hapësirë, energji, rrjete, ide – Shqipëria e humbi. Në thelb, Greqia përdori vakumin e krijuar nga Ali Pasha për të ndërtuar shtet. Ne humbëm të vetmin mekanizëm kompresimi që kishim. Emergjenca kombëtare u shty për 70-80 vjet. Ndërsa Greqia hyri në një cikël të emergjencës pozitive, duke e shndërruar tensionin në rend të ri, Shqipëria mbeti në një cikël të emergjencës së bllokuar, duke e mbajtur tensionin të ngrirë për gati një shekull. Ali Pasha është prova se pa institucione, energjia vdes me individin.  

Po të shohim dy prototipet urbane përkatëse, Janinën dhe Selanikun, edhe pse pranë gjeografikisht ata shfaqen të largët në terma të analitikës energjetike të bashkësive, dy yje të afërta por me dritërim të ndryshëm. Të dyja ishin qendra të rëndësishme osmane, kishin tregti, elita, kulturë, dhe ishin të lidhura me Mesdheun. Por mënyra se si ato shpërndanin dhe përçonin tensionin dhegjeneronin energji të lirë ishte krejt e ndryshme, dhe kjo ndryshoi fatin e popujve përkatës. Historia e tyre, para se të jetë thjesht histori urbane, është më së pari fizikë shoqërore.

Selaniku i shek. XIX është një laborator i gjallë i emergjencës pozitive dhe roli i komunitetit hebre sefardik është thelbësor për këtë. Nëse Janina e Ali Pashës ishte një qendër kompresimi personal, Selaniku ishte e kundërta: një qendër kompresimi shoqëror, një qytet ku energjia nuk përqendrohej te një individ, por te një strukturë shumëkulturore që funksiononte si mekanizëm shpërndarës-përçues (dissipative), ndoshta qyteti më vibrant i Ballkanit. Hebrenjtë sefardikë, të ardhur pas dëbimit nga Spanja në 1492, përbënin shumicën e popullsisë dhe sollën me vete rrjete tregtare ndërkombëtare, kapital financiar, kultura të organizimit urban, shtypshkronja, shkolla, një etikë të fortë komunitare, lidhje me Europën Perëndimore. Entropia e lartë etnike nuk u bë pengesë, por burim energjie, nga diversiteti u gjenerua energji e lirë, kapaciteti kolektiv u rrit përmes institucioneve komunitare dhe emergjenca pozitive u shfaq në formën e një qyteti kozmopolit, të pasur, të lidhur me botën. Selaniku ishte prova se një shoqëri e vogël, e përzier, e tensionuar, mund të krijojë rend të ri nëse ka mekanizma të shpërndarë përçues të energjisë; ai ishte shembulli i kundërt i Shqipërisë së shek. XIX, e cila kishte entropi të lartë, energji të bllokuar, mungesë të institucioneve, rrjeteve, tregtarëve të lidhur me Europën, qendrave urbane të zhvilluara. Selaniku ishte një qytet që shpërndante dhe përçonte tensionin, ndërsa Shqipëria ishte një hapësirë që e përthithte dhe e kyçte së brendshmi atë (çka të kujton pasunarët tanë gërxho që pasurinë e njihnin vetëm si qypa e poçe me florinj të groposura në vende të fshehta.) Hebrenjtë sefardikë krijuan një model të rrallë të emergjencës urbane përmes një energjie të lirë të shpërndarë (jo të përqendruar,) ku diversiteti rrit kapacitetin shpërndarës, rrjetet ulin entropinë, tregtia rrit energjinë e lirë dhe kultura urbane krijon emergjencë pozitive. Shumë nga elitat tregtare, intelektuale dhe politike greke të shek. XIX–XX u arsimuan në Selanik, u pasuruan në Selanik, u lidhën me Europën nga Selaniku. Pra, Selaniku ishte një motor i modernizimit grek, ndërsa Shqipëria nuk kishte një qendër të tillë. Ali Pasha krijoi një qendër të përkohshme në Janinë, një energji të përqendruar që vdiq me të. Selaniku u bë një qendër e qëndrueshme urbane, një energji e shpërndarë që mbijetoi. Kjo është diferenca strukturore midis emergjencës së bllokuar dhe emergjencës pozitive. Selaniku është modeli i asaj që Shqipëria nuk arriti të krijojë në shek. XIX: një qendër urbane që gjeneron emergjencë pozitive.

Janina e Ali Pashës në paralel, ishte një qytet i ndërtuar mbi një individ, qendra e një pashallëku personal, një oborr i fuqishëm, një administratë e centralizuar, një aparat ushtarak i disiplinuar, një laborator diplomatik i lidhur me Europën, por energjia e saj ishte vertikale: ngrihej nga poshtë lart dhe përfundonte te një njeri i vetëm. Institucionet ishin të forta, por jo të qëndrueshme. Elitat ishin të afta, por jo të bashkuara. Rrjetet ishin të gjera, por jo të shpërndara. Entropia u ul vetëm brenda rrethit të Ali Pashës, energjia e lirë u përqendrua, kapaciteti kolektiv nuk u rrit, emergjenca pozitive nuk u shfaq. Kur Ali Pasha u vra, Janina u shemb si një yll që humbet bërthamën. Selaniku ishte e kundërta: një ekosistem energjie të lirë që nuk varej nga një figurë e vetme, ku entropia shumetnike u shpërnda dhe u përçua përmes institucioneve komunitare, energjia e lirë u rrit përmes tregtisë dhe dijes, kapaciteti kolektiv u forcua përmes rrjeteve, emergjenca pozitive u shfaq në formën e një qyteti kozmopolit.

Selaniku, megjithëse pjesë e Perandorisë Osmane deri në vitin 1912, ishte një nga qendrat kryesore të elitave tregtare dhe kulturore greke. Këto rrjete urbane greke, të vendosura brenda qyteteve osmane, krijuan kapitalin social, ekonomik dhe kulturor që ushqeu Iluminizmin grek dhe Energjinë e lirë të revolucionit të 1821‑shit. Në shekullin XIX, ndërsa Selaniku lulëzonte si një qytet ku energjia e lirë shpërndahej përmes komuniteteve hebreje, greke, turke dhe sllave, hapësira jonë mbetej pa një qendër urbane që të funksiononte si mekanizëm shpërndarës e përçues. Shkodra, Vlora, Gjirokastra, Korça – secila kishte potencial, por asnjëra nuk arriti të krijojë një ekosistem të plotë të rrjeteve, kapitalit, dijes dhe institucioneve. Në vend të qyteteve ne patëm krahina, në vend të rrjeteve fise, në vend të institucioneve ndërmjetës personalë (ca “selamasër” që ujdisnin ilaka apo konflikte të vogla lokale) në vend të tregtisë së gjerë patëm ekonomi të brendshme të izoluar, në vend të shtypshkronjave gojëdhëna. Kjo është arsyeja pse energjia jonë nuk u shpërnda e nuk u përdor brenda vendit: ajo u shpërnda jashtë tij. Diaspora shqiptare nuk është një fenomen i shekullit XX. Ajo fillon shumë më herët me mercenarët arbër në Itali (për shembull, stratiotët e famshëm të punësuar veçanërisht prej Venetikut, por edhe në Napoli, shtetin papal, dhe më tej në Francë, duke qenë një diasporë e llojit të vet, jo bujq me rraqe në krahë, por elitë e vërtetë ushtarake që vuloste fatet e madje formësonte krahina të tëra ku vepronte – vini re intensitetin e madh të energjisë së rrjedhur nga brenda gjetkë,) me tregtarët shqiptarë në Egjipt, me komunitetet shqiptare në Stamboll, me arbëreshët në Kalabri, etj. etj. Në mungesë të qendrave urbane përdoruese të kapacitetit, ne krijuam qendra orbitale jashtë vendit, mekanizmi i vetëm përçues i energjisë sonë. (Miti i themeluar që “Shqipëria kaq shqiptarë mban” e ç’del më tepër e derdh përjashta me kurbet e mërgim, është fatalitet i legjitimuar prej mendësisë së skllavit. Dhe ndoshta ndaj kemi qenë individualisht luftëtarë të tmerrshëm atje jashtë, për të shkundur sadopak atë pluhur skllavërie që shajaku ynë e përthithte vetiu. Të luftosh me pagesë, ose edhe për toka, ofiqe e plaçkë shpërblimi, ka në thelb diçka poshtëruese që duhet ta kenë ndjerë edhe gladiatorët: Energjia e lirë e shkuar dëm në mënyrën më dramatiko-butaforike dhe e shkapërderdhur mbi siprina tryezash të huaja si grushte mexhitesh të flakura përdhunisht prej punëmarrësit.)

Ndërsa grekët kishin Selanikun, Izmirin, Athinën, Janinën, dhe rrjetet e tyre tregtare në Egjipt e Europë, ne kishim vetëm individë të shpërndarë, jo qendra të organizuara. Ndërsa grekët kishin shtypshkronja, shkolla, rrjete tregtarësh dhe institucione komunitare, ne kishim mërgimtarë të shkëputur, të aftë individualisht, por të paorganizuar kolektivisht. Kjo është arsyeja pse diaspora greke u bë motor i shtetformimit, ndërsa diaspora shqiptare u bë zëvendësim i shtetit që mungonte. Në këtë kuptim, diaspora jonë nuk është një fenomen i jashtëm ndaj historisë së Shqipërisë. Ajo është pasojë e drejtpërdrejtë e mungesës së qendrave urbane përçuese të energjisë. Ajo është energjia që nuk gjeti vend brenda dhe u detyrua të qarkullojë jashtë. Ajo është prova se Shqipëria nuk arriti të krijojë një Selanik të vetin, një qytet që të gjeneronte rend nga rrëmuja, kohezion nga diversiteti, dhe kapacitet kolektiv nga tensioni. Dhe kështu, ndërsa Selaniku u bë qendra e modernizimit grek, diaspora jonë u bë qendra e munguar e modernizimit shqiptar. Historia e diasporës shqiptare nuk është histori e mërgimit, por e energjisë së lirë të pashfrytëzuar, eqyteteve që nuk u ndërtuan, eemergjencës së bllokuar.

Ndërkaq, le të bëjmë një analizë kundërfaktuale (një “mëkat” që statisticienët e mbartin si sëmundje profesionale): “Si do të kishte qenë Shqipëria e shekullit XIX nëse do të kishte pasur konfigurimin grek të entropisë?” Analiza kundërfaktuale nuk është thjesht ushtrim imagjinar; ajo vë në provë forcën shpjeguese të një teorie ku(r) të dhënat mungojnë, për rastin duke ndryshuar konfigurimin e Entropisë që duhet të ndryshojë Energjinë e lirë dhe Kapacitetin kolektiv duke prodhuar një Emergjencë përkatëse.

Një “konfigurim grek i entropisë” do të thotë entropi e lartë, por e orientuar, sepse kishte një institucion pangrek (Kisha Ortodokse), një narrativë të përbashkët historike (lashtësia greke), një elitë të unifikuar kulturore, një gjuhë të përbashkët të shkruar dhe një qendër shpirtërore dhe simbolike (Patrikana.) Këto elemente krijuan kompresim entropik: shumë çrregullim, por të kanalizuar në një tension të përbashkët.

Si do të dukej Shqipëria me këtë konfigurim? Do të kishim një institucion panshqiptar. Nëse Shqipëria do të kishte pasur një institucion të vetëm shpirtëror e kulturor, ose një “qendër kombëtare”, besimet fetare do të ishin më pak përçarëse dhe elitat do të kishin një platformë të përbashkët komunikimi. Kjo do të krijonte entropi të orientuar. Do të kishim një narrativë të përbashkët historike. Skënderbeu, Arbëria mesjetare dhe traditat e përbashkëta gjuhësore, të aktivizuara nga elitat tona të kohës, do të krijonin një mit themelues të krahasueshëm me atë grek. Kjo do të krijonte një shtysë të brendshme për autonomi.

Do të kishim një elitë të unifikuar kulturore. Nëse elitat tona nuk do të ishin të osmanizuara, të shpërndara, të pa-orientuara, por do të kishin një projekt të përbashkët kulturor, atëherë energjia potenciale do të shndërrohej në energji të lirë, do të krijoheshin shkolla, gazeta, shoqëri kulturore, do të formohej një klasë politike shqiptare.

Do të kishim një gjuhë të standardizuar më herët. Nëse gjuha shqipe do të ishte standardizuar në 1820–1840 (si greqishtja,) atëherë komunikimi kombëtar do të ishte më i mundur, letërsia kombëtare do të lindte më herët, identiteti do të kishte bazë të përbashkët. Gjuha është kompresor i entropisë.

Do të kishim një qendër shpirtërore dhe simbolike. Nëse Shqipëria do të kishte pasur një qendër simbolike (si Athina për grekët), atëherë do të kishte një pikë gravitacioni, një horizont të përbashkët, një vizion (vegim) të përbashkët politik.

Nëse Shqipëria do të kishte pasur konfigurimin grek të entropisë, atëherë Energjia e lirë do të ishte e lartë sepse tensioni do të kanalizohej, identiteti do të ishte i përbashkët, elitat do të ishin të unifikuara. Kapaciteti kolektiv do të ishte i fortë dhe Shqipëria do të kishte institucione të hershme kombëtare, një lëvizje të koordinuar, një projekt të qartë politik. Emergjenca do të ishte revolucionare dhe Shqipëria do të kishte një kryengritje të hershme dhe një shtet kombëtar para vitit 1878, një identitet të konsoliduar më herët, pra Entropi të orientuar, Energji të lirë të lartë, Kapacitet të fortë kolektiv, Emergjencë të fuqishme.

Edhe tranzicioni modern do të kishte qenë më i lehtë dhe historia e Ballkanit ndryshe. Në thelb Shqipëria nuk dështoi nga mungesa e energjisë, por nga mungesa e kompresimit të entropisë. Shqipëria e shekullit XIX rezulton një mundësi e humbur energjetike shoqërore. Ky kundërfaktual nuk është thjesht një lojë mendore historike; ai hedh dritë mbi strukturën e vazhdimësisë midis Shqipërisë së shekullit XIX dhe Shqipërisë së sotme. Duke imagjinuar se si do të dukej Shqipëria me një konfigurim ndryshe të entropisë, ne kuptojmë më qartë çfarë mungoi atëherë dhe çfarë vazhdon të mungojë sot në forma të reja.

Entropia e shpërndarë e dikurshme vazhdon edhe sot, ajo vetëm është modernizuar. Shumë nga elementet që krijuan entropi të shpërndarë në shekullin XIX kanë ndryshuar formë, por jo thelb: krahinat janë zëvendësuar nga ndarje politike dhe klienteliste, mungesa e narrativës është zëvendësuar nga narrativa të shumta, të paqëndrueshme, elitat janë ende të fragmentuara dhe të vetëreferuara, institucionet janë formalisht të pranishme, por shpesh pa kapacitet real koheziv. Pra, entropia e shpërndarë vazhdon, tani jo përmes bajrakëve, por përmes partive, klaneve, rrjeteve. Energjia e lirë shoqërore vazhdon të mbetet e ulët ose e bllokuar. Në Shqipërinë e sotme energjia potenciale ekziston (popullsi e re, diasporë, kapital kulturor,) por shpesh shpenzohet në emigracion, cinizëm, konflikt të brendshëm dhe jo në mobilizim kolektiv afatgjatë. Problemi nuk është mungesa e energjisë, por mungesa e përqendrimit të saj në një projekt të përbashkët. Kapaciteti kolektiv është ende i brishtë, institucionet janë formalisht të pranishme, por shpesh të dobëta në substancë, elitat shpesh riprodhojnë logjikën e fragmentimit, identiteti kolektiv është i ekspozuar ndaj cinizmit, relativizmit, lodhjes. Kapaciteti kolektiv mbetet i brishtë, sepse nuk ka pasur një periudhë të gjatë kompresimi entropik dhe mobilizimi të energjisë së lirë. Kundërfaktuali na bën me dije se çfarë mungon në emergjencën tone të sotme: më së pari një projekt afatgjatë; gjithçka është ciklike, zgjedhore, e shkurtër. Mungon një bosht i përbashkët përtej partive, dhe një institucion ose narrativë që të shtypë (kompresojë) entropinë dhe të rrisë energjinë e lirë. Prandaj, emergjenca e sotme shfaqet në forma efemere (protesta, valë indinjate, nisma të shpërndara) dhe rrallë shndërrohet në strukturë të qëndrueshme.

Kundërfaktuali nuk është nostalgji për një të kaluar që s’ka ndodhur, por një hartë e asaj që mungoi, dhe një udhërrëfyes i asaj që duhet ndërtuar. Shqipëria e sotme ka nevojë për kompresim entropik (bosht të përbashkët identitar, institucional, narrativ), për të rritur energjinë e lirë shoqërore dhe kapacitetin kolektiv që të prodhojë një emergjencë të qëndrueshme, jo të rastësishme. Shqipëria e sotme është ende, në një farë mënyre, Shqipëria e shekullit XIX, por me mjete dhe në rrethana moderne.

Shqipëria e tranzicionit: Entropi shumë e lartë, energji e lirë e ulët, emergjencë e paqëndrueshme. Pas rënies së komunizmit, Shqipëria përjetoi kolaps institucional, mungesë besimi, fragmentim politik, zhurmë të informimit, identitete të paqëndrueshme. Entropia ishte shumë më e lartë se në Greqinë e shekullit XIX. Energjia e lirë shoqërore, për shkak të entropisë së lartë, ishte e ulët, shoqëria nuk mund të mobilizohej, burimet shpërndaheshin në konflikte, korrupsion, emigracion. Kapaciteti kolektiv ishte i dobët, institucionet jofunksionale, reformat të ngadalta, dhe mungonte orientimi kolektiv. Emergjenca ishte jo vetëm e paqëndrueshme dhe e fragmentuar, por shpesh destruktive (1997-a, kriza ekonomike, emigracioni masiv.) Ky është shembulli i emergjencës së dështuar për shkak të entropisë së tepërt.

Shoqëritë moderne të polarizuara kanë Entropi të rritur, Energji të lirë të bllokuar, Emergjencë të shtrajtuar. Ato përjetojnë polarizim politik, fragmentim mediatik, identitete konkurruese, humbje të narrativave të përbashkëta. Entropia është e lartë, por jo aq sa të prodhojë kolaps. Energjia e lirë shoqërore: burimet ekzistojnë, por janë të bllokuara, energjia shpenzohet në konflikt, jo në transformim dhe inovacion kolektiv. Kapaciteti kolektiv është i kufizuar, institucionet funksionojnë, por me vështirësi, vendimmarrja është e ngadaltë, reformat janë të bllokuara, dhe Emergjenca e shtrajtuar, e polarizuar, shpesh e instrumentalizuar nga grupe të veçanta – shembull libresk i Emergjencës së bllokuar.

Të treja shoqëritë në një kornizë të vetme:

Shoqëria	Entropia	Energjia e Lirë	Kapaciteti Kolektiv	Emergjenca
Greqia XIX	e lartë	e lartë	e fortë	revolucionare
Shqipëria tranzicion	shumë e lartë	e ulët	e dobët	e paqëndrueshme
Shoqëritë moderne	e lartë	e bllokuar	e kufizuar	e shtrembëruar

Siç shihet, entropia e lartë nuk është gjithmonë dicka negative, energjia e lirë e lartë kërkon narrativë të përbashkët, kapaciteti kolektiv varet nga kohezioni, ndërsa emergjenca është produkt i balancës midis rendit dhe çrregullimit.

Si përfundim: Tre shoqëri (pa llogaritur kundërfaktualin) dhe një mekanizëm universal. Pavarësisht historive të ndryshme, të treja shoqëritë ndjekin të njëjtën ligjësi: Entropia përcakton kufijtë e mundësisë, Energjia e lirë përcakton kapacitetin e veprimit, Emergjenca përcakton formën e rendit të ri.

Greqia e shekullit XIX tregon se entropia e lartë mund të kanalizohet në energji të lirë dhe transformim. Shqipëria e tranzicionit tregon se entropia e tepërt e shkatërron energjinë e lirë.

Shoqëritë moderne tregojnë se entropia e lartë mund të bllokojë energjinë e lirë pa e zhbërë plotësisht atë.

(vijon)

(c) 2026 Shkëlqim Çela. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi ilustrues është realizuar me DALL-E 3.