Kjo është çështja! Një bisedë me një shoqen time të ngushtë rreth Prillit të thyer më rikthen te pyetja “të krijosh në shqip apo në tjetër gjuhë?”. Shoqja ime është gjermanofolëse, shqipen s’e flet, as e kupton. Nuk kujtoj ç’më shtyu t’i dhuroja Prillin këtu e njëzet vjet më parë, në vend të Kush e solli Doruntinën, për mua ylli polar në qiellin Kadare. Sidoqoftë, pas një udhëtimi të gjatë në veriun e Shqipërisë, pas leximit të përpiktë që shoqja ime i bëri Edith Durham-it, përkthyer në gjermanisht Brot, Salz und Unser Herzen, dhe pas kësaj bisede që ndaj me ju, koha i ka ardhur Doruntinas Heimkehr.  Hëpërhë, ama, flasim për Prillin.

“Do ta lexoja me tjetër sy Der Zerrissene April sikur vetë Kadareja ta kish shkruar në gjermanisht,” më thotë ajo.

“Në ç’kuptim?” e pyes si para një gjëegjëze.

“Ka tjetër peshë tek unë si lexuese, tjetër ngarkesë psikologjike, kur lexoj një libër, i cili në origjinal nuk është shkruar në gjuhën e personazheve të librit.”

“Do të thuash se s’u zë besë përkthimeve? S’të kënaq përkthimi i Joachim Röhm-it?” Pyetja ime rreh ku e ku. E ndjej, po hulumtoj në terr, ndaj edhe pyes.

“Jo, jo. S’i paragjykoj përkthimet, s’mendoj se janë domosdo është inferiorë karshi origjinali. Konkretisht, për mua, me gjuhë nëne gjermanishten dhe zero njohuri të shqipes, Kadareja do të mbetej mollë e pakapshme, po të mos e kishin përkthyer. Aq më tepër, çdo shkrimtar i përkthyer u përcjell një kulturë të panjohur lexuesve që s’e lexojnë dot në origjinal. Apo jo?”

“Sigurisht. Megjithatë, s’arrij të përkap pse ka rëndësi për ty që Kadareja e shkroi Prillin në shqip, kur, deri tani, ti në shqip s’e shijon dot?”

“Po, pse, s’ka tjetër domethënie për ty që s’e ka shkruar në gjuhë të huaj?”

“Për mua, absolutisht po. Kur kam lexuar Prillin në shqip, andej nga klasa e katërt fillore, shqipja ishte e vetmja gjuhë që pak a shumë zotëroja (ose më gënjente mendja se e zotëroja). Dhe, po të mos kishim perla si Prilli, ç’vepra do t’u mësonim nxënësve dhe studentëve në orët e gjuhë-letërsisë shqipe? I jam mirënjohëse Kadaresë e kujtdo që e ka lëvruar shqipen si gjuhë artistike. Ajo që s’kuptoj pse tek ti, sa kohë ti mund ta lexosh vetëm në përkthim, fakti që gjuha e gjenezës së Prillit është shqip, ushtron tjetër tërheqje.”

Sytë e saj bëhen më të qëllimshëm. Më ngjan se ajo po kupton çoroditjen time.

“Ka tjetër tërheqje, se ka tjetër ngjizje. Aq më shumë, Prilli trajton subjekt shqiptar. Personazhet, sado të imagjinuara, ndërtohen prej materialit shqip dhe jo thjesht shqiptar. Brumi mblidhet e vjen në shqip. Është materiali i veriut, siç e ka zhvilluar ndër shekuj. Ti ke fatin ta lexosh në shqip, më drejtpërdrejt, ndërsa mua ma ndërmjetëson përkthimi. Por edhe mua, duke ditur se Kadareja shkruante libra si Prilli për t’u lexuar prej shqipfolësve, kokë e këmbë zhytur në mentalitetin e universit shqiptar, duke e perceptuar në shqip, edhe mua më bëhet sikur një perde më pak më ndan prej botës së librit. Dua të them, mentaliteti dhe gjuha janë të pandashëm. Po t’i ndash, njëri ose të dy veniten.”

“Sipas kësaj logjike, sikur Kadareja ta kish shkruar Prillin në gegërisht, një perde tjetër do të kish rënë mes shqipfolësve dhe subjektit të librit?”

“Me siguri. Kur kam lexuar një fragment të Dhiatës së Re në Züritüütsch¹ – e njihja atë pjesë vetëm në gjermanishten standarde deri atëherë – më janë hapur sytë sikur për herë të parë po lexoja diçka të shkruar enkas për mua. Dua të them se gjuhët nuk janë të shkëmbyeshme. S’mund ta zëvendësosh një gjuhë me një tjetër pa ndryshuar idetë që do të komunikosh.”

Ka ditë që e kemi bërë këtë bisedë. E ndërsa flisnim, me çdo sqarim, kuptova se shoqja ime, ndonëse gjuhëtare s’është, dora-dorës më gjezdiste në lëmin e sociolinguistikës, a më hollë, të psikolinguistikës. Një fushë mbjellë me mistere, në mos misticizëm. Kërkoj e kërkoj një analogji për t’i dhënë substancë bindjes së shoqes sime. Bindjes se vlerat e Prillit të thyer shumëfishohen prej faktit se ky libër është trung e fryt shqip, e jo thjesht, shqiptar.

Analogjitë kanë efekt stabilizues për mua. E mbase arti i bërjes së whiskey-t më vjen në ndihmë tani. Imagjinoj idetë që Kadareja përzgjodhi prej traditës së gjakmarrjes si frytet e elbit të malësisë, fryte të fermentuara me ujërat e bjeshkës. Shqipen e mendoj si enën, vozën prej druri që mban lëngun, e pasuron me veti, të cilat lëngu vetë s’do t’i kishte. Sepse nuk është dru i virgjër. Ka mbajtur lëngje të tjera. Ai ka moshë e kujtesë. Në deje ka arkivuar shijen e qershive, të kallamsheqerit e rumit e sa shumë mbetje të likereve që ka stinuar në dekada. Aty, tek ai dru, kripa. Aty athtësia, aty e ëmbla me shije tymi, vezullimet herë të murrme, herë të arta. Diçka e tillë është Prilli i thyer në shqipen e Kadaresë, për mua. Fin, gjithë karakter, si whiskey i arrirë me traditë, talent e durim.

(c) 2026 Enit Steiner. Të gjitha të drejtat janë të autores. Imazhi në kopertinë është realizuar me

1. Zürichdeutsch, dialekti i krahinës së Zyrihut.