Vizita e Papës Leon XIV në Turqi në ditët e fundit të këtij nëntori pati një domethënie të veçantë sepse përfshiu edhe një vizitë në Iznik me një shërbesë lutjesh përkujtimore, që u mbajtën pranë gërmimeve arkeologjike të Bazilikës së lashtë të Shën Neofitit, për të shënuar 1700-vjetorin e Këshillit të Nikeas, si një nga ngjarjet më të rëndësishme për historinë dhe unitetin e Krishterimit. Këshilli i Nikeas u thirr nga Perandori romak Konstandini i Madh në muajin Maj të vitit 325, pikërisht në këtë vend, ku u formulua përfundimisht besimi i krishterë që njihet prej asaj kohe si Kredo e Nikeas. Me këtë rast po sjell këtu një fragment të shkëputur me shkurtime nga libri im i fundit mbi transformimet kuptimore në gjuhë, moral dhe fe, që pritet të dalë në shtyp së shpejti nga botimet Springer-Nature.

Ngjarjet dhe idetë e spikatura në debatin historiografik rreth krishterimit të hershëm janë kapur në mënyrë koncize dhe autoritare në shumë studime e vepra tashmë klasike që e konsiderojnë shpesh si një entitet autonom, i cili lindi, u zhvillua dhe pushtoi Perandorinë Romake duke e transformuar atë gjatë këtij procesi. Ideja themelore është superioriteti i kësaj feje, gjë që shpallet hapur nga shumë historianë të krishterë, qoftë në formën naive të një dinamizmi pushtues ose në formën më të qartë të supremacisë shpirtërore. Miti i konvertimit të Kostandinit synon të mbështesë idenë e një triumfi shpirtëror të Krishterimit që pushtoi në mënyrë të papërmbajtshme edhe personin e Perandorit, por që shpesh maskon një realitet krejt të ndryshëm. Kështu duhet ta lexojmë analizën historike nga disa autorë, ndonëse të pakët, që me dëshirë e trajtojnë çështjen e Krishterimit duke luftuar me vendosmëri interpretimet apologjetike. Nuk është Krishterimi ai që e mposhti pushtetin e Perandorit Romak, por siç e kam treguar edhe unë diku tjetër, veçanërisht lidhur me historinë e feve në Ballkan, është pushteti perandorak i Kostandinit ai që e përdori Krishterimin në veçanti, ashtu si gjatë gjithë historisë së feve në përgjithësi, shpesh është pushteti politik ai që e përdor fenë, duke e formatuar atë në mënyrë vendimtare në çdo rast sipas nevojave të veta.

Sipas legjendave të përcjella nga Lactantius (De mortibus persecutorum 44.5) dhe Eusebius (Vita Constantini I.28-31), supozohet se Perandori Romak fitoi betejën mbi Urën e Milvios më 28 tetor 312 pas një ëndrre që i tregoi In Hoc Signo Vinces “në këtë shenjë ti ngadhnjen”, që nuk ishte veçse shenja Chi-Rho e Krishtit. Fitorja në këtë betejë ishte vendimtare për t’i hapur rrugën Kostandinit të arrinte në Romë dhe të siguronte fronin perandorak, por ajo që është e rëndësishme në këtë lloj legjendash është kapja e një miti, i cili duhet të ketë qenë shumë i rëndësishëm për rritjen e Krishterimit të hershëm.

Ne mund të mos e dimë kurrë me siguri se çfarë ndodhi, nëse Kostandini pa një ëndërr dhe fitoi betejën e Urës së Milvios nën shenjën e Krishtit. Kostandini ishte kryesisht një udhëheqës luftarak romak dhe mund të jemi të sigurt se ai e fitoi betejën e tij me aftësitë më të mira ushtarake që mund të përdorte në atë kohë. Por ne mund ta konsiderojmë Kostandinin edhe si një politikan të aftë. Që nga viti 235, rivalët për fronin perandorak kishin kërkuar mbështetje duke favorizuar ose duke persekutuar të krishterët. Edhe promovimi i Sol Invictus si hyjnia kryesore dhe e vetme e Perandorisë Romake, veçanërisht përurimi i tempullit të ri më 25 dhjetor 274 nga Perandori ilir Aurelian (270-275), është sugjeruar më tepër si një kundërvënie ndaj zgjerimit në rritje të Krishterimit. Për të rritur pushtetin e tij, Kostandini duhet të ketë përfituar nga shumë opinione me ndikim në një kohë kur lëvizja e krishterë po rritej. Kjo ishte veçanërisht e vërtetë në provincat romake të Ballkanit të sotëm, të cilat ai i njihte mirë për shkak të origjinës së tij.

Beteja e Urës së Milvios u pasua nga konvertimi i Kostandinit në krishterim dhe nga shpallja e Ediktit të Milanos në shkurt të vitit 313, me të cilin Kostandini i dha Krishterimit statusin religio licita, një “fe e lejuar” brenda Perandorisë Romake. Edhe pse Krishterimi nuk kishte fituar ende statusin e një feje zyrtare shtetërore, Edikti i Milanos promovoi një botëkuptim të ri fetar, atë të tolerancës fetare dhe respektit ndaj njerëzve me një orientim të ndryshëm fetar. Me fjalë të thjeshta, kjo mund të na thotë se fuqia në rritje e Kostandinit mori mbështetjen e lëvizjes së krishterë ashtu si dhe Krishterimi i hershëm duhej t’i drejtohej ndërhyrjes perandorake për të mbrojtur zgjerimin dhe konsolidimin e autoritetit të Kishës.

Politikisht, Konstandini ka të ngjarë ta ketë shfrytëzuar lëvizjen e krishterë për pushtet politik, ndërkohë që “ruante iluzionin e një fuqie hyjnore”, ashtu si të krishterët përfituan nga fuqia politike në rritje e Konstandinit për të forcuar fuqinë hyjnore të lëvizjes së tyre fetare, duke mbështetur kështu reciprokisht njëri-tjetrin. Ka të ngjarë të ketë pasur një aleancë të pashenjtë midis Konstandinit dhe Krishterimit të hershëm, që nuk synonte veçse rritjen e autoritetit dhe konsolidimin e pushtetit, si në rastin e Perandorit të diskutueshëm ashtu edhe në rastin e lëvizjes fetare ende të pazyrtarizuar. Historia e pranimit të Krishterimit nga Konstandini u bë e rëndësishme për rritjen si të Krishterimit të hershëm ashtu edhe të pushtetit perandorak të Konstandinit.

Rëndësia e kësaj çështjeje vazhdon të debatohet ashpër mes historianëve dhe teologëve të krishterë. Merita e madhe e analizës historike nga ata autorë të pakët në numër që kundërshtojnë interpretimet apologjetike është se nxjerrin në pah natyrën e vërtetë të asaj që shpesh paraqitet si “triumfi” i Krishterimit mbi Perandorinë duke shqyrtuar nga afër fazat historike në zhvillimin e Krishterimit të hershëm në shoqërinë e Perandorisë së Vonë Romake. Konvertimi i Perandorit i përjetuar si një thyerje radikale nuk është një problem as historik dhe as antropologjik. Studimet antropologjike mbi konvertimin shpesh janë përqendruar në ndryshimet afektive dhe përjetimore që shoqërojnë një riorientim të botëkuptimit fetar, ose kanë analizuar trajektoret individuale të konvertimit në lidhje me kushtet më të gjera shoqërore dhe politike, siç janë globalizimi dhe moderniteti. Në këtë dritë, ndërthyerja e vërtetë ndodh në nivele të tjera dhe provokon modifikimin e thellë të fushës fetare brenda shoqërisë në mënyra që janë shumë më komplekse sesa imazhi i zakonshëm në qasjet fetare dhe nuk kanë të bëjnë aspak me idenë e konvertimit.

Në Perandorinë e Vonë Romake, vetëm vendimi i pushtetit perandorak për të përdorur lëvizjen e krishterë lejoi zgjerimin e gjerë të Krishterimit. Midis lëvizjeve dhe sekteve fetare në rritje, Perandori zgjodhi atë që ishte më e përshtatshme për të ofruar shërbimet e pritura dhe ai u përpoq të siguronte zhvillimin e Krishterimit në një drejtim që ai vetë ndihmoi kryesisht ta përcaktonte. Mbi këtë bazë, bëhet e mundur të eksplorohet më tej se si, në historinë e hershme të Krishterimit, hierarkizimi i hyjnores në besimin e krishterë, që synonte ndërmjetësimin midis qiellit dhe botës njerëzore në tokë, është domosdoshmërisht i sublimuar (aufgehoben) me ndërmjetësimin e dogmatizmit ortodoks dhe strukturave hierarkike të organizimit të kishës, të cilat kopjonin hierarkinë e pushtetit perandorak.

Pas një periudhe të gjatë predikimi të thjeshtë dhe rregullash intensive, reflektimi teologjik dukej se mungonte shumë mes sektit të krishterë përderisa përkufizimi i një dogme konsistente mbeti shumë prapa. Zhvillimi i Krishterimit mbeti i bazuar në nocione të paqarta të besimit dhe të së vërtetës, më shumë si një çështje e gjendjes mendore e shpirtërore sesa si një doktrinë, në mënyrë të tillë që tregon mosekzistencën e një dogme të vërtetë. Thelbi i mësimit të krishterë sillej rreth personit të Krishtit, marrëdhënies së tij me Zotin dhe marrëdhënies së ithtarëve me Krishtin. Vetëm pas shekullit të dytë Krishterimi filloi të zhvillonte një teologji që synonte të përcaktonte kuptimin e mësimit primitiv, tërësisht të përqendruar në personin e Krishtit dhe problemin e natyrës së tij. Veç kësaj, deri në shekullin e tretë, në mungesë të krijimit të ndonjë strukture kishtare, është e vështirë të kuptohet saktësisht se çfarë do të thoshte ekzistenca e një bashkësie të krishterë, edhe pse mund të perceptohej krijimi gradual i personelit të specializuar dhe ekzistenca e ndërtesave të para të kultit.

Reflektimi mbi Krishtin ishte thellësisht i lidhur me një reflektim mbi Kishën, i cili manifestohej përmes unitetit të bazuar në Krishtin, por edhe përmes pohimit të rolit të peshkopit dhe rëndësisë së çështjeve disiplinore. Formimi i një strukture hierarkike të ngarkuar për të shprehur besimin e vërtetë kishte për qëllim mbikqyrjen e masës së besimtarëve, edhe pse fluksi i ithtarëve nuk ishte veçse i pritshëm dhe përmbajtja e besimit ende nuk ishte përcaktuar plotësisht. Forcimi i autoritetit episkopal dhe struktura e organizuar e kishës me ambicie katolike janë të lidhura ngushtë me uniformitetin dhe dogmatizmin në përkufizimin e ortodoksisë, në ballafaqim me atë që shumë shpejt do të konsiderohej herezi, e cila u bë menjëherë burim intolerance dhe përjashtimi. Ndërkohë që tema qendrore ishte përkushtimi ndaj një shëlbuesi, natyra e vërtetë e të cilit mbetej e pasigurt, i vetmi qëndrim i qartë ishte dënimi i asaj që, në aspektin e pushtetit, dukej se ishte ekstremiste dhe subversive.

Që në fillim, problemi i natyrës së Krishtit ishte subjekt i përçarjeve të thella dhe mbeti për një kohë të gjatë një çështje qendrore dhe e pazgjidhshme. Njohja e hyjnisë së Krishtit dukej se kërcënonte monoteizmin e krishterë, ndërsa mohimi i hyjnisë së tij e vinte në dyshim shëlbimin. Kjo çështje e pazgjidhshme ka qenë prej kohësh në zemër të sulmeve kundër të krishterëve të hershëm, siç tregohet në shumë vërejtje anti-kristiane të përcjella nga Agustini i Hippos. Shumë kritikë vinin në dukje absurditetin e nocionit të natyrës së dyfishtë të Krishtit, aspektet jologjike të modaliteteve të mishërimit dhe të ringjalljes, si dhe kontradiktën midis Trinitetit dhe monoteizmit, duke mëtuar se historiciteti i ardhjes së Krishtit, i paraqitur si rruga drejt shëlbimit, ishte një nocion i pamendueshëm dhe përtej realitetit.

Përballë këtyre problemeve kristologjike dhe të pushtetit, bota e disa lëvizjeve të krishtera, që janë etiketuar si heretike, dukej shumë më e arsyeshme dhe e harmonizuar me një lloj dinamizmi egalitar, pasi autoriteti i një strukture episkopale nuk ishte vendimtar për një kohë të gjatë. Shumë sekte të krishtera debatuan në mënyrë të barabartë rreth kërkimit të njohurisë së shenjtë (gnozës), e cila mund të merrte shumë forma, duke përfshirë edhe zbulesa të reja, ndërsa secili person mund të mëtonte se bëhej ruajtësi i saj. Shumë shpejt, ndarja graduale me kishën zyrtare u materializua rreth çështjeve kryesore të natyrës së Krishtit dhe të shëlbimit. Një koleksion sektesh dhe besimesh të ndryshme ndërtoi kozmologji të vërteta, në të cilat sistemi trinitar, sa thjeshtëzues aq edhe i pakuptueshëm, kundërshtohej nga koncepte shumë më komplekse, hierarkike, policentrike dhe madje divergjente.

Herezia arianiste theksonte përsosmërinë absolute të Hyjnisë, gjë që çoi në një nënshtrim radikal të Krishtit, të cilit i jepej një vend më i ulët dhe i pabarabartë. Herezitë e tjera kërkonin mënyra të ndryshme të zbulesës dhe refuzonin si mishërimin edhe ringjalljen. Ato bënin dallimin midis Perëndisë Atë dhe Birit, ose e dallonin Jezusin nga Krishti me aq kujdes saqë uniteti hyjnor humbiste. Modalizmi argumentonte se personat e Trinitetit nuk ishin pjesë të dallueshme dhe bashkëjetuese të natyrës hyjnore, por tre aspekte të zbulesës hyjnore. Docetizmi argumentonte se Jezusi është vetëm pamja e një njeriu ose se trupi i Jezusit nuk ishte mishtor. Adopcionizmi refuzonte lindjen e virgjër dhe argumentonte se Jezusi u birësua si Biri i Perëndisë në pagëzimin e tij, ringjalljen e tij ose ngjitjen e tij në qiell. Monarkizmi dinamik argumentonte se Jezusi nuk ishte një person hyjnor i dallueshëm para-ekzistues, por ishte i fuqizuar nga hyjnia e vetë Perëndisë nëpërmjet Frymës së Shenjtë dhe i bashkuar në unitet me Perëndinë. Çështja ishte të përkufizohej Biri i Perëndisë në një mënyrë që t’i lejonte atij të luajë rolin e ndërmjetësit në mënyrë efektive, duke e bërë atë modelin e marrëdhënies midis qiellit dhe tokës dhe të mënyrës se si mund të mishërohet hyjnorja. Një qasje e tillë nënkupton dallimin e Perëndisë Atë dhe Birit, nënshtrimin dhe vendosjen e këtij të fundit në një pozicion inferior ndaj hyjnores në qiell, por të arritshëm për njerëzit në tokë.

Koncepti i unifikuar apo i hierarkizuar i Trinitetit është thelbësor për përkufizimin e ndërsjellë si të ortodoksisë ashtu edhe të herezisë, pasi Krishterimi bazohet në thelb në pohimin e mbërritjes së Krishtit në tokë për të shpëtuar njerëzimin në një kontekst të paraqitur si të kohëve që mbahen mënd. Ajo që është e jashtëzakonshme nuk është pohimi i autenticitetit të ngjarjes, por pohimi se ngjarja nuk ndodhi në një botë të largët mitike, por pikërisht midis njerëzve, jo shumë kohë më parë. Ky theksim në dimensionin historik të ardhjes së Krishtit ngre problemin thelbësor se si hyjnorja manifestohet tek njerëzit, domethënë, pyetjen nëse marrëdhënia midis hyjnores dhe njerëzores është e ndërmjetësuar apo e drejtpërsëdrejtë, e cila zgjidhet ose në terma ortodoksë ose në terma subversive. Shkrirja në Trinitetin e bashkuar përjetësisht mbetet përtej mundësisë së njerëzve të zakonshëm, por ndërmjetësohet nga një ofiqar i kishës ose një fuqi autoritare. Në të kundërt, konceptimi i hierarkizuar i hyjnores lejon një mundësi për të arritur hirin hyjnor, që u dhurohet njerëzve drejtpërsëdrejti pa nevojën për ndonjë shërbesë apo autoritet ndërmjetësues.

Nga një anë, në zgjidhjen ortodokse të precedentit prestigjioz të ardhjes së Krishtit, çështja nuk është më e një njeriu të pajisur me një dimension hyjnor, as e një perëndie që manifestohet në formë njerëzore. Kjo është një enigmë aq e thellë sa do të kërkojë ndërhyrjen maksimale të autoritetit perandorak romak për të gjetur formulimin e saj dhe për t’u vendosur si dogmë në Kredon e Nikeas. Origjina dhe zhvillimi i hierarkisë kishtare i atribuohet hyjnores, në emër të Krishtit, i cili zbriti në tokë për të themeluar kishën e tij. Ky mit korrespondon me themelimin e një sistemi të mbyllur, i cili, në nivelin dogmatik, ishte një pasqyrim i kontrollit të pushtetit politik që Perandoria e Vonë Romake ushtroi për të prodhuar Krishterimin si një kopje fetare të organizimit të vet politik. Nëpërmjet kishës, e cila imitonte shoqërinë, gjithçka u shenjtërua dhe, për këtë arsye, mbetej përtej çdo lloj dyshimi.

Nga ana tjetër, superioriteti i zgjidhjes subversive u konfirmua nëpërmjet përftimit të njohurive shpirtërore, moralit, ose thjesht nëpërmjet çdo udhëheqësi mistik që besohej se vazhdonte Zbulesën në vend që ta bënte atë një sistem të mbyllur. Kjo logjikë çon në pritjen e afërt të fundit të kohës, një ikje nga bota e tanishme dhe rrjedhimisht nga pushteti dhe autoriteti. Këto ide fetare, të fragmentuara në sekte të shumta dhe të ngatërruara në konstruksione intelektuale komplekse, mund të mos jenë përhapur gjerësisht në Perandorinë Romake dhe mund të mos kenë qenë të spikatura sepse nuk mund të shërbenin si një forcë mbikëqyrëse që të interesonte autoritetet dhe të përmbushte një funksion thelbësor për udhëzimin e popullsive. Megjithatë, secila në mënyrën e vet, ato përbëheshin nga doktrina që ishin në thelb të papajtueshme me sistemin perandorak.

Disa prej tyre shpallën kërkimin e njohurive të shenjta, të arritshme në mënyrë të barabartë nga çdo ndjekës, fundin e afërt të botës ose zbritjen në tokë të një mbretërie qiellore. Të tjerë besonin se vlefshmëria e sakramenteve varej nga karakteri moral i ofiqarit kishtar, duke mëtuar se vetëm kleri i përsosur moralisht që jetonte një jetë të virtytshme i përkiste Kishës, si një trup shenjtorësh, dhe jo si një trup i përzier shenjtorësh dhe mëkatarësh. Ata promovuan një kishë të pastër, të çliruar nga kompromisi moral, dhe nxorrën në pah një moral subversiv me një ashpërsi të tillë që nuk mund të mos ishte në kundërshtim me çdo lloj shoqërie të organizuar.

Gjërat dolën në një dritë tjetër në shekullin e katërt, kur nuk kishte më dyshim se pushteti perandorak erdhi duke shfrytëzuar potencialin e fesë së re. Çështja e parë dhe më e rëndësishme që qëndron në zemër të fesë së re është ndërhyrja e hapur e pushtetit politik në vetë përkufizimin e dogmës, e cila lehtësoi shumë formimin e Krishterimit zyrtar brenda kornizës së sistemit shoqëror dhe politik të Perandorisë së Vonë Romake. Sigurisht, kleri i dijshëm luajti një rol të rëndësishëm në zhvillimin e dogmës, por udhëzimet e përgjithsme, si dhe ndonjëherë edhe pikat specifike që mund të kishin pasoja të thella politike, buronin drejtpërsëdrejti nga nevojat e Perandorisë dhe u vendosën nga Perandori.

Nën shtytjen e Perandorit, problemi thelbësor i natyrës së Krishtit më në fund do të marrë, jo pa vështirësi, një zgjidhje sa më efektive që të ishte e mundur, nëse kemi parasysh kompleksitetin e çështjes. Perandori Konstandin thirri Këshillin e Nikeas në vitin 325, e kryesoi atë, ndërhyri për të përcaktuar se çfarë duhet të jetë ortodoksia dhe e imponoi atë me forcë, veçanërisht duke dënuar herezinë arianiste dhe duke syrgjynosur kokëfortët. Në Këshill, përfaqësuesit e secilit fraksion propozuan një term të ndryshëm për të shprehur marrëdhënien midis Perëndisë Atë dhe Birit, në një polemikë të tillë midis “një substance të ngjashme” (homoiousios) ose “substance të njëjtë” (homoousios), që varej vetëm nga një iota ndryshim (një shkronjë e vetme dhe më e vogla e alfabetit grek). Debatet e gjata dhe komplekse nuk kanë dhënë ende ndonjë konsensus domethënës midis studiuesve në lidhje me origjinën dhe kuptimin e termit. Sipas Eusebit, në një letër shpjeguese drejtuar grigjës së vet në Cezarea menjëherë pas këshillit, fjala homoousios u fut në Kredon e Nikeas vetëm me urdhër personal të Konstandinit. Kjo ishte një çështje e diskutueshme që nga fillimi, por për të shmangur një herë e përgjithmonë interpretimet e korruptuara dhe tendencioze, Perandori ndërhyri për të arbitruar kontradiktat dhe këshilloi të miratohej futja e fjalës së vetme homoousios në kredon përfundimtare “të një substance me Atin”, me pretendimin se ky ishte termi “ortodoks” i duhur.

Publikisht, Konstandini i trajtoi peshkopët në Nikea me respekt dhe përulësi, por prapa skenave, ai punoi si një “elefant në dhomë” për të sjellë palët kundërshtare në marrëveshje. Përfundimisht, ai formuloi dhe imponoi atë që do të bëhej doktrina themelore e Kredos së Nikeas si një riformulim radikal i doktrinës së Hyjnisë për të përmbushur kërkesat e besimit të krishterë ortodoks. Këshilli i Nikeas në vitin 325 nuk e zgjidhi çështjen themelore se si të interpretohej Perëndia Trinitare, por përpunoi vetëm një zgjidhje të mesme, duke deklaruar hyjninë e plotë të Birit. Kjo zgjidhje nuk ishte aspak e vetëkuptueshme, por në fund të fundit do të mbizotëronte dhe, në fakt, ishte një grusht i vërtetë vendimtar. Përkufizimi i marrëdhënies midis Perëndisë Atë dhe Birit kushtëzon artikulimin e botës hyjnore dhe njerëzore në tokë. Ndërhyrja urgjente perandorake në këtë fushë është e kuptueshme në masën që ky përkufizim pati pasoja mbi natyrën e pushtetit perandorak dhe kontradiktat e natyrshme në personin e Perandorit, i cili supozohej të ishte i pajisur me pushtet hyjnor.

Pasi Kostandini vdiq në vitin 337, Perandoria Romake mbeti e ndarë për këtë çështje, por edhe Perandorët Konstans (337-350) dhe Konstancius (337-361) gjithashtu thirrën dhe kontrolluan të gjitha Këshillat që pasuan, dhe vendimet e marra u zbatuan përmes pushtetit qendror. Në veçanti, Perandori Teodos (379-395) konfirmoi dhe sqaroi Kredon e Nikeas përmes një sërë masash perandorake. Dekreti i Selanikut në vitin 380 dhe Këshilli i Kostandinopojës në vitin 381 konfirmuan bashkësubstancialitetin e Perëndisë Atë dhe Birit, shpallën hyjninë e Shpirtit të Shenjtë dhe e përfshinë atë në Trinitet, si të barabartë me Atin dhe “që rrjedh” nga Ati. Të gjitha këto vendime u morën në emër të Perandorit, jo në emër të Kishës, dhe vetë Perandori përcaktoi ortodoksinë e besimit të krishterë, krijoi vendet e adhurimit dhe sqaroi juridiksionet e peshkopëve.

Pasojat kristologjike mbi natyrën e pushtetit perandorak janë të lidhura ngushtë me një tjetër tipar të spikatur brenda kishës në formim e sipër, që është organizimi i saj i përqendruar rreth personit të peshkopit. Metoda bazohej në një hierarki të rreptë, në të cilën apostujt ishin garantuesit e autenticitetit të mesazhit të Krishtit, peshkopët garantojnë transmetimin e tij ashtu si duhet, dhe mirëkuptimi me pasardhësin lokal të Shën Pjetrit një shenjë e ortodoksisë së pranuar. Në thelb, institucionet klerikale dalloheshin nga funksionimi gjithnjë e më i afërt me organizimin e hierarkizuar të pushtetit, tendencat e vazhdueshme drejt monarkizmit episkopal dhe autoritetit episkopal të vendosur në zemër të sistemit të kishës.

Në këto kushte, konceptimi ortodoks u bë burimi i një rigoroziteti dogmatik që do të gjeneronte persekutimin e bashkësive fetare si një fenomen i ri. Të krishterët arritën fillimisht të krijonin një imazh të persekutuarish për veten e tyre, por sapo u lidhën me pushtetin shtetëror, ata vazhdimisht nxitën dhe morën pjesë aktive në format më të këqija të shtypjes në emër të fesë së tyre. Në këtë fushë, vëmendja i kushtohet shpesh zotit të vërtetë kundër zotave të rremë dhe fuqive apo shpikjeve djallëzore, varësisht nga autorët dhe rrethanat, por rrallë ka ndonjë reflektim mbi rrënjët lokale të realitetit hyjnor, vlerën e traditave ose format e ndryshme që mund të marrë pushteti hyjnor. Këto grindje e bëjnë mjaft të qartë se besnikëritë e bashkësive shoqërore, identitetet fetare dhe pushtetet politike janë të përfshira ngushtë me njëra-tjetrën.

Në rastin e Donatizmit, konflikti fillimisht ishte teologjik, por shpejt u bë një çështje e madhe politike dhe shoqërore. Ai shoqërohej me një lëvizje shoqërore radikale, të motivuar nga feja, të angazhuar në dhunë kundër pronarëve të tokave dhe kreditorëve, edhe pse si pala katolike ashtu edhe ajo donatiste iu drejtuan Perandorit Konstandin për mbështetje perandorake dhe lokale. Nuk është rastësi që më vonë pushtuesit gjermanikë në përgjithësi përqafuan Arianizmin, i cili mund të ofronte një mbështetje ideologjike për luftën e tyre kundër Perandorisë Romake. Po kështu gjatë shek. VI, edhe Arbërit e përmendur me trajtën Albarikon apo Albariton në Kronikën e Gjonit të Nikiut si ndihmës të Avarëve panonianë dëmtojnë vise të krishtera, si dhe vrasin e robërojnë të krishterët, ndonëse fiset ilire të Maqedonisë, Epirit dhe Ilirisë qenë krishterizuar plotësisht që në shek. IV. Studiuesit shqiptarë kanë sugjeruar mjaft herët se kjo duhet të ketë ndodhur për shkak se ata ishin të krishterë që kishin përqafuar Arianizmin (Myderrizi 1943, 133-134). Ata duhet t’u jenë bashkuar avarëve panonianë si shpagim ndaj përndjekjeve fetare që mund të kenë vuajtur më herët, nën mbretërimin e Perandorit Justinian (527-565), pasi ai shpalli me ligj besimin në Trinitet dhe Mishërim, e bëri Kredon e Nikeas simbolin e vetëm të Kishës së krishterë dhe kërcënoi të gjithë heretikët me ndëshkimet përkatëse (Codex Justinianeus I.i.5-7).

Nga kjo perspektivë, vetë nocioni i herezisë rrjedh nga një konceptim i totalizuar i fesë politike ku doktrina ortodokse dhe organizimi i institucionalizuar janë të ndërthurura ngushtë me hierarkinë klerikale dhe pushtetin shtetëror. Për këtë arsye, nuk është rastësore që nocioni teologjik-politik i herezisë së krishterë bëhet plotësisht efektiv vetëm nga shekulli i katërt e këtej, pasi kisha e krishterë lidhet me pushtetin perandorak romak. Nocioni i herezisë kulmoi me reagimin e Agustinit të Hippos, në veprën e tij De natura et gratia në vitin 415, mbi debatin në lidhje me mëkatin origjinal, hirin hyjnor dhe vullnetin e lirë, si dhe zhvillimin e pagëzimit si homologu ritual i marrjes së mësimit të besimit të krishterë. Të marra së bashku, ato shënuan triumfin e sakramenteve të institucionalizuara dhe provuan ortodoksinë e një doktrine të ngulitur në strukturën e autoritetit të kishës. Përkufizimi i ortodoksisë, organizimi i kishës dhe dënimi i herezive tregojnë së bashku se si mbi çështjet thelbësore Krishterimi u formatua pas shoqërisë perandorake, gjë që mund të shpjegojë se pse Kisha e krishterë ishte në gjendje të artikulonte veten shpejt dhe me vendosmëri me format e ndryshme të pushtetit politik që pasuan.

Shqetësimi kryesor i shtetit perandorak ishte ruajtja e rendit dhe unitetit, ndërsa harmonia dhe praktikat fetare uniforme ishin thelbësore për suksesin dhe stabilitetin e perandorisë. Konstandini nuk mund të toleronte mosmarrëveshjet brenda Kishës dhe thuhet se ka deklaruar që “feja e duhur duhet të jetë unanime, identiteti dhe uniteti i kishës së vërtetë pamëdyshje”. Në shumë raste, kur shpërthenin konflikte midis sekteve të krishtera, Perandori kërkonte të rivendoste harmoninë dhe të vendoste rendin. Në varësi të rrethanave, qeveria zgjidhte midis pikëpamjeve të kundërta ose impononte mendimin e vet. Masat e marra bazoheshin gjithmonë në shqetësimin për supremacinë e Shtetit dhe ato kontribuan sistematikisht në mbrojtjen e pozicioneve të moderuara teologjike kundër spekulimeve dhe debateve të pafundme. Në analizë të fundit, këto vendime janë thjesht pasojë e supremacisë së realiteteve shoqërore dhe politike mbi konsideratat thjesht fetare, ndërsa kisha mbahej haptazi në një pozicion të nënshtruar, edhe pse i duhej një lloj autonomie për të luajtur rolin e saj në mënyrë efektive. Nga kjo perspektivë, Shteti kërkonte një fe të përkulshme ndaj pushtetit perandorak, por po aq të përsosur, të pandryshueshme dhe të padiskutueshme sa vetë organizimi perandorak i shoqërisë romake. Nga ana e saj, kisha kërkonte që tundimet e fanatikëve të shmangeshin me kujdes dhe detyra e besnikërisë të shprehej qartë, duke synuar jo domosdoshmërisht reformimin e moralit, por ndalimin e çdo alternative dhe përgjigjen ndaj një nevoje politike për të mbikëqyrur dhe udhëhequr të gjithë popullsinë.

Si përjashtim nga ky rregull, Ambrozi i Milanos njihet për parimin se “perandori është në Kishë, jo mbi Kishën”, pasi u përball me vetë Perandorin Teodos pas masakrës së Selanikut në vitin 390. Ai tradicionalisht paraqitet si një kampion i ortodoksisë dhe një mbrojtës i vendosur i pavarësisë së Kishës, por ai mundi t’i zhvillonte pikëpamjet e tij vetëm përballë dobësisë së pushtetit perandorak. Në juridiksionet kishtare gjithnjë e më të izoluara nga qendrat e gravitetit të Perandorisë, autoriteti civil u detyrua t’i jepte Kishës pushtet tokësor në rritje, pikërisht për aftësinë e saj për të ofruar udhëzime dhe për të kompensuar mangësitë e autoritetit shtetëror. Ndryshe, veçanërisht në Perëndim ku pushteti perandorak u shpërbë më shpejt, pushteti i institucionit të Kishës u kufizua sapo mbështetja mungonte, dhe kisha u bë thjesht një diskurs i shkëputur nga realiteti. Nga kjo perspektivë, interludi kur Perandori Julian (361-363) pushoi së përcaktuari dhe promovuari ortodoksinë e krishterë korrespondoi menjëherë me një ringjallje jo vetëm të paganizmit, por edhe të tendencave heterodokse brenda Kishës. Pa bashkëpunimin e ngushtë midis pushtetit perandorak dhe Kishës, evolucioni çoi në mënyrë të pashmangshme në një përhapje të sekteve të krishtera.

Kisha Perëndimore, e privuar nga mbështetja perandorake pas shembjes së Perandorisë në Perëndim, do të detyrohej të ripërcaktojë veten për të përmbushur rolin e saj në kushtet e reja, thellësisht të ndryshme nga ato të Kishës Lindore. Së fundi, në Perandorinë Romake që kishte mbetur e ndarë midis Lindjes dhe Perëndimit, lindi një problem tjetër në çështjet e doktrinës së kishës, në lidhje me statusin relativ të Perëndisë Atë dhe Birit. Debati teologjik mbi Filioque (“edhe nga Biri”) gjeti rrugën e vet në versionin e rishikuar perëndimor të Kredos së Nikeas, si një dogmatizëm i mëtejshëm ortodoks në doktrinën e Trinitetit. Shtesa teologjike e termit Filioque, duke deklaruar se Fryma e Shenjtë “rrjedh nga Ati dhe nga Biri” në mënyrë të barabartë (qui ex Patre Filioque procedit), refuzohet vazhdimisht nga Kishat Ortodokse Lindore si një gabim teologjik dhe një ndryshim i paautorizuar i kredos së krishterë. Në vend të kësaj, ato interpretojnë rrjedhjen e Frymës së Shenjtë nga Ati përmes Birit si Logos i Mishëruar, një pozicion që supozohet se nuk shkel kuptimin e tyre për Trinitetin. Doktrina e Frymës së Shenjtë që nuk mund të rrjedhë në mënyrë të barabartë nga Ati dhe nga Biri paraqet një nënshtrim hierarkik të Krishtit, megjithëse plotësisht hyjnor dhe plotësisht njerëzor në të drejtën e tij thelbësore. Kjo pikëpamje për Krishtin u bë çështje mosmarrëveshjeje dhe një faktor i rëndësishëm për Skizmën e Madhe të vitit 1054 midis Kishave Lindore dhe Perëndimore. Kjo ka shkaktuar që kishat lindore në tërësi të mbahen si heretike nga Krishterimi Perëndimor.

© 2025 Albert Doja. Të gjitha të drejtat janë të autorit.