(pjesa e parë e një eseje kushtuar aktit ligjërimor të rrëfimit)

Do të jetë koincidencë, që shqipja e sotme përdor të njëjtën folje rrëfej/rrëfehem, ndonëse në dy trajta të ndryshme – veprore dhe vetvetore – edhe për rrëfimin si narratio, edhe për rrëfimin si confessio (italisht narrare dhe confessarsi, anglisht to narrate, to confess), por largohet nga ky model, kur vjen puna për pranimin e krimit a të fajit nga një i akuzuar a i pandehur, që është confessare në italishte e confess në anglishte, por pranoj fajin/krimin në shqipe.

Dallojmë pra leksikisht, mes rrëfimit të një faji a të mëkati, që bëjmë para një autoriteti shpirtëror, si prifti; dhe pranimit të fajit a të mëkatit, që bëjmë para një autoriteti që sot është zakonisht hetuesi, por mund të jetë edhe prindi, edukatori ose ndonjë autoritet tjetër. Përkundrazi, akti i rrëfimit të një historie na duket i ngjashëm me aktin e rrëfimit të së keqes, fajit, krimit a mëkatit që kemi bërë. Të thuash se kur rrëfejmë a rrëfehemi, i drejtohemi një autoriteti superior – tradicionalisht Zotit, në kontekstin fetar; por edhe atij që dëgjon, në kontekstin narrativ; ndërsa kur e pranojmë fajin, e bëjmë këtë para një autoriteti shekullar.

Lidhjet e rrëfimit (confessio) me fajin dhe zgjidhjen e mëkatit (ego te absolvo) i kanë rrënjët thellë në Krishterim, ndoshta që te ungjijtë; por rrëfimi në formën e vet klasike, si komunikim privat me Zotin me ndërmjetësinë e një prifti, është kryesisht sakrament i katolikëve; e kanë edhe kisha të tjera, por jo në këtë formë. Besimtari që rrëfehet, e bën këtë nëpërmjet një rrëfimi, ose duke e narrativizuar mëkatin që ka bërë. Për t’u vënë re e mbajtur parasysh, këtu dhe në vijim, se mekanizmi i zgjidhjes së mëkatit dhe i qetësimit të shpirtit nëpërmjet rrëfimit nuk ndeshet as në Judaizëm, as në Islam.

Sipas Enciklopedisë katolike, rrëfimi është pjesë e sakramentit të pendesës, i cili mundëson faljen e mëkateve që janë kryer pas pagëzimit. Procedura quhet, nga njëra prej palëve, “rrëfim” dhe thuhet se ndodh para “tribunalit të pendesës”, një proces gjyqësimi në të cilin pendesëtari është njëherazi edhe akuzuesi, edhe i akuzuari edhe dëshmitari, ndërsa prifti shqipton gjykimin dhe vendimin. Dhënia e pendësës mund të jepet vetëm nga personi të cilit kisha ia ka njohur autoritetin përkatës.

Efektin shërues të rrëfimit, si “zbrazje e barkut”, e ka shfrytëzuar psikanaliza, që me Freud-in; ky i fundit, edhe pse vinte nga një traditë fetare tjetër, e ka krahasuar ndonjëherë analizën me një rrëfim të shekullarizuar, dhe të çliruar nga gjykimet morale ose referencat divine; për të, psikanaliza nuk ofronte falje, por kuptim më të thellë të vetvetes. Për Freud-in dhe nxënësit e tij jo vetëm rrëfimi (confessio), por edhe forma të tjera të ligjërimit – si lutja, rrëfimi i ëndrrave apo asociacioni i lirë i ideve – ndihmonin për të shëruar. Foucault-i e çoi këtë ide më tutje, duke e këqyrur rrëfimin si produksion të një ligjërimi për veten, që njëherazi e rindërton subjektin.

Që në fillim të veprës së tij Histoire de la sexualité, I, Foucault-i shkruan se “Njeriu Perëndimor është bërë një kafshë që rrëfehet” (anglisht: “Western man has become a confessing animal”); duke e parë detyrimin për t’u rrëfyer si një traditë të ardhur në Perëndim nga Krishterimi, por pastaj të shekullarizuar, duke kaluar nëpërmjet më parë letërsisë, pastaj psikanalizës. Sipas atij autori, që nga fillimet e fesë së Krishterë, kultura perëndimore e ka organizuar marrëdhënien e vet me të vërtetën përmes një rituali të rrëfimit, që nuk është veçse akti i verbalizimit të vetes përballë një figure autoritare. Rrëfimi (confessio) nuk është pra thjesht një ritual religjioz, por një teknologji e vetes, një mënyrë me të cilën i prodhojmë dhe i organizojmë identitetet tona nëpërmjet ligjërimit.

Si formë ligjërimore, rrëfimi (confessio) u përpunua në kontekstin religjioz, por pastaj u zhvendos drejt konteksteve shekullare – nga komunikimi me mjekun, te komunikimi me mësuesin, marrëdhëniet me autoritetin gjyqësor (marrja në pyetje dhe “rrëfimi” i fajit) dhe pastaj psikanaliza – pa lënë mënjanë autobiografinë. Në të gjitha këto instanca, subjektit i kërkohet të thotë të vërtetën për veten, dhe pastaj kjo e vërtetë validohet nga një ekspert. Për Foucault-in, rrëfimi i folur nga subjekti e lidh këtë sa me të vërtetën, aq edhe me strukturat e pushtetit; ai madje mendon se njeriu Perëndimor e përjeton të rrëfyerit si çlirim, edhe pse nëpërmjet tij ai riprodhon ata mekanizma që përkufizojnë të vërtetën.

Madje në Perëndim confessio ishte për një kohë të gjatë edhe rrëfim vullnetar i së vërtetës intime, edhe pranim i një faji a krimi në prani të një autoriteti gjyqësor, deri atje sa pranimi i fajit nga i akuzuari të shihej si forma më e sigurt e provës – e cila duhej nxjerrë prej këtij me me bindje, por edhe me shtrëngim, torturë ose bé. Parimi se “Rrëfimi është mbretëresha e provave” (confessio est regina probationum) ofronte bazën të procedurave hetimore në Europën Mesjetare.

Epoka e epistemologjisë racionale në jurisprudencë e zëvendësoi këtë me dhënien përparësi të fakteve, dëshmive dhe provave materiale – njëherazi duke ndaluar edhe torturën. Dora-dorës, kjo i hapi rrugën parimit modern se “Askush nuk është i detyruar të dëshmojë kundër vetes.”

Sa më lart, që e sjell si përmbledhje e leximeve të mia minimale për temën, mëton të pikturojë statusin e të rrëfyerit (confessio) në traditën kulturore Perëndimore; së cilës kultura shqiptare i përket vetëm pjesërisht. Ne (ende?) nuk jemi mësuar që t’ia njohim të rrëfyerit vlerat morale dhe psikologjike, të ndërtimit dhe të restaurimit të subjektit, përballë Tjetrit; njëlloj siç vazhdojmë ta konsiderojmë pranimin e fajit, nga një i akuzuar, si provë të fajësisë dhe shpesh edhe si finalitet të një procesi hetimor.

Kjo e problematizon fort statusin e rrëfimit në raport me të vërtetën. Një pjesë e madhe e rrëfimeve të fajeve, që i gjen sot në gjithfarë dosjesh dhe materiale arkivore nga hetime politike dhe gjyqësore të periudhës totalitare, kanë vetëm formën gjuhësore të rrëfimeve, por marrëdhëniet me të vërtetën – madje edhe atë subjektive – i kanë të komprometuara. Aq sa asnjë historian serioz nuk mund t’i marrë seriozisht këto rrëfime e pranime të fajit si të jenë bërë për ndonjë arsye tjetër nga nevoja për të ndërtuar procesin ndëshkues përkatës.

Të pandehurit dhe të akuzuarit zakonisht kanë rrëfyer atë çfarë kanë menduar se do t’ua lehtësonte statusin, përgjegjësinë dhe ndëshkimin; ose thjesht kanë thënë e nënshkruar çfarë u është kërkuar nga autoritetet – në kuptimin që subjektiviteti i tyre, si të akuzuar, u është sendërtuar nga autoriteti hetimor në pajtim me “interesat madhore” të momentit.

Tradita në Shqipëri dhe, më gjerë, mes shqiptarëve, e ka parë rrëfimin – në të gjitha kuptimet, me përjashtim të narratio – si shprehje të etjes (dëshirës) së Tjetrit për të vërtetën tënde; dhe sinqeritetin e rrëfimit si diçka që mund të përdoret dhe që do të përdoret kundër teje. Po mjaftohem me periudhën totalitare, kur fajësia e vetvetishme e gjithkujt thurej si një tërësi rrëfimesh – nga autobiografia në dosjen personale, te dëshmitë e dhëna në hetuesi, raportimet e hafijeve kundër teje, raportimet që mund të bëje ti vetë, për të “lehtësuar” dënimin, deponimet e tua dhe të së tjerëve në gjyq e kështu me radhë. Në çdo moment subjektit mund t’i kërkohej të (ri)ndërtohej, nëpërmjet një rrëfimi rishtas. Një koleg në punë mund të “rrëfente” diçka për ty, në zyrën e drejtorit; një shok i tryezave të pijes mund të “rrëfente” çfarë kishit biseduar në raki e sipër; të divorcuarit mund të “rrëfenin” gjëra kundër njëri-tjetrit.

Me fjalë të tjera, rrëfimi privat ose publik ka qenë diçka për t’u shmangur, sepse të ekspozonte ndaj kundërshtarit; dhe kjo nuk linte jashtë as atë lloj rrëfimi narrativ, që është memuari ose në raste të skajshme autobiografia letrare, për çka ekziston në Perëndim një traditë kulturore e pasur. Shteti totalitar, përmes instrumenteve të veta të kontrollit, tregonte kujdes të madh me “kujtimet” e botuara nga veteranët e Luftës, të cilat nuk duhej të binin ndesh me versionet zyrtare të historisë së rrëfyer; pa çka se kjo e fundit nuk ishte asnjëherë stabël dhe shpesh duhej rishkruar, pas çdo stuhie që godiste kupolën e pushtetit. Meqë vetë historia e PPSH-së dhe e regjimit të Hoxhës ishte një kombinim mjeshtëror të vërtetash, gjysmë të vërtetash dhe sajimesh, i tillë që pa këto të fundit nuk do të mund të rrinte në këmbë, atëherë të gjithë ata të tjerët, që kërkonin të kontribuonin në kujtesën kolektive me “rrëfimet” e tyre, ishin të detyruar të ruanin tonalitetin notë pas note dhe të rrinin gati për ta ndërruar ison në çast.

Është vënë në dukje se, nga bashkëpunëtorët e ngushtë të Enverit dhe të liderëve të tjerë kryesorë, praktikisht askush nuk u ul të rrëfente dhe të rrëfehej më pas – për të thënë të vërtetën e vet dhe për të shpëtuar shpirtin; aq sa ka të drejtë njeriu të dyshojë se këta nuk kishin më ç’shpirt të shpëtonin, meqë e kishin humbur prej kohësh. Nëse rrëfimi, si një teknologji e vetes në kuptimin që i jep kësaj shprehjeje Foucault-i, do t’i dëshmonte një lloj vetëdijeje të fajit dhe një dëshire për të arritur pendesën, të paktën para lexuesit, atëherë ka vend të thuhet se asnjë nga ata politikanë të lartë të kohës së Enverit, që i mbijetuan regjimit, nuk e shihte memuarin ose autobiografinë si rrugë drejt shelbimit. Përkundrazi, mbajtja sekret e hollësive të jetës personale, e dramave dhe dyshimeve, e lëkundjeve dhe anktheve, mbeti për të gjithë këta mënyra e parazgjedhur (default) për ta ruajtur integritetin e subjektit.

Natyrisht, jo çdo narratio e jetës vetjake është njëherazi edhe confessio. Psikanalistët janë të parët që do ta pranojnë se mënyra si e rrëfejmë veten, veçanërisht para tjetrit (madje edhe Tjetrit) jo vetëm që nuk ndikohet nga ndonjë e vërtetë para-ekzistuese, por edhe ndikon, ajo vetë, në produksionin e të vërtetave nga subjekti (të cilat, në thelb, prodhohen nëpërmjet aktit të rrëfimit). Kush nuk frekuenton ndonjë psikanalist ose psikolog dhe nuk shkon të rrëfehet në kishë, nuk ka madje as arsye praktike pse të ulet dhe ta rrëfejë jetën e vet; të cilën e mban në kujtesë, por në trajtë të pastrukturuar, si një masë të evolueshme dhe të editueshme faktoidësh dhe mbresash pluskuese. Siç ndodh edhe me ëndrrën, është vetëm akti mirëfilli narrativ, ose narrativizimi i informacionit që vjen nga kujtesa, që i jep kësaj strukturën e nevojshme.

Një krahasim mes dy rrëfimeve – narratio dhe confessio – mund të ndihmojë për të kuptuar dallimet mes tyre dhe funksionet e tyre të ndryshme, si forma të organizimit të tekstit, me gojë dhe me shkrim. Rrëfimi (narratio) synon të prezantojë faktet në mënyrë të qartë, duke ndjekur një rend kohësor dhe shkakësor, për të treguar se çfarë ka ndodhur; ndërsa rrëfimi (confessio) është i interesuar për të vërtetën e brendshme, të vërtetën e vetes; i pari është i kthyer nga jashtë, ndërsa i dyti nga brenda. Formalisht, rrëfimi si confessio vjen në vetën e parë dhe synon më shumë sinqeritetin, se të vërtetën. Rrëfimet e Shën Augustinit, si një nga tekstet më të hershme të kulturës perëndimore, të organizuara si confessio, kombinojnë në fakt elemente edhe të narratio, edhe të confessio; duke qenë ky i fundit një narrativë e vetes. Te Shën Augustini, për herë të parë në kulturën Perëndimore, gjejmë një tekst ku jeta e dikujt – e subjektit – rrëfehet nga autori për të treguar rrugën drejt shëlbimit. Më pas Rousseau-i do ta zëvendësonte shëlbimin hyjnor me autenticitetin, duke e sjellë të vërtetën si mjet për të përligjur veten, para opinionit publik; dhe duke i hapur rrugën zhanrit modern të autobiografisë, ku një strukturë në thelb konfesionale maskohet si të ishte narrative.

(vijon)

(c) 2025 Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi në kopertinë është përfytyruar me