Shënime për qarkullimin e kapitalit moral në totalitarizëm

 

Aq ka fituar vlerë përdorimi paraja në Shqipërinë e pas 1990-ës, në kuptimin që jeta ka ardhur duke organizuar rreth saj, për ta fituar, për ta prishur dhe për ta akumuluar, sa të paktë janë ata që ende e kujtojnë mirëfilli se edhe deri para diçka më shumë se 30 vjetësh, kjo vlerë e parasë ishte relative dhe e kushtëzuar.

Në atë kohë ende ndodhte që paranë ta fitonin me shumicë dhe ta akumulonin shtresa profesionale si shitësit, kamerierët, shoferët; në një kohë që elitat, ashtu siç ishin, operonin me kute të tjera, në hapësira të sunduara nga gjeometrite e pushtetit. Dhe ashtu mund të ndodhte që sekretarit të parë i komitetit të partisë të një rrethi t’i hapeshin të gjitha dyert, për vete dhe për familjen e ndonjëherë edhe fisin, por të mos zotëronte asgjë – as edhe mobiliet që kishte në shtëpi.

Në çdo sistem, jetën e individit mund ta shohësh si përplasje mes dëshirave të tij dhe pengesave që i dalin përpara. Do të ish interes të hartohej një katalog a tipologji e këtyre pengesave në totalitarizëm – nëse ti doje të martoheshe me të bijën e ministrit, pengesë mund të bëhej, veç dëshirës dhe pëlqimit të asaj vetë, edhe biografia jote, sikurse edhe pamja e jashtme, reputacioni yt dhe profesioni; deri as i fuqishmi Mehmet Shehu nuk e kapërceu dot politikisht pengesën biografike për fejesën e të birit. Nëse ti doje të blije një frigorifer, duhej të kishe gati jo vetëm paratë, por edhe një autorizim të cilin e lëshonte shteti, dhe këtë autorizim me para nuk e blije dot; nga ana tjetër, shumë familje nuk i kishin as paratë, por paratë siguroheshin më lehtë se autorizimi.

Paraja vërtet vazhdonte ta luante rolin ndërmjetësues dhe lubrifikues në shkëmbimet më të thjeshta, por gjëra të rëndësishme – si një pasaportizim në Tiranë ose një të drejtë studimi për djalin – me para nuk i blije dot; dhe jo aq sepse kjo ishte e rrezikshme dhe mund të përfundoje në burg, sa ngaqë personi që kish në dorë të të rregullonte pasaportizimin ose të drejtën e studimit, nuk kish ç’të bënte me paratë e tua. Në parim shpërndarja e të mirave dhe shpërblimeve duhej të bëhej sipas parimit të barazisë, por në realitet të gjithë kishin nevojë për të përdorur atë lloj instrumenti moral që ishte nderi – në thelb, një e mirë a favor që ti ndërmjetësoje për t’iu bërë dikujt tjetër, pa ndërruar duar paratë.

Gjithsekush kishte mënyrën e vet për ta akumuluar kapitalin moral që kërkonte nderi: një mjek do të vizitonte dikë në shtëpi, një mësues do t’i vinte notë kaluese një nxënësi të dobët ose notë maksimale një nxënësi mediokër, një punonjës ministrie do të përshpejtonte një praktikë ose përcillte një informacion, një shitëse do të ruante për ty stofin e mirë për kostum ose një libër që sapo kish dalë dhe që ta kërkonte vajza. Që të funksiononte ky instrument, kusht i vetëm ishte njohja, lidhja shoqërore ose fisnore, e shkuara e përbashkët; nderi përdorej si monedhë dhe kish si kundërvlerë besimin.

Mënyra më e shpejtë për të grumbulluar kapital ishte po të “kishe gjë në dorë”; unë kur punoja në Akademi si bashkëpunëtor i thjeshtë tekniko-shkencor nuk kisha asgjë në dorë, por kur nisa të jap mësim në Fakultetin e Gjuhëve të Huaja, kisha në dorë notën e studentëve – dhe prindët e disave më kërkuan përnjimend ndere (edhe pse të panevojshme), që të tregoja butësi ose mirëkuptim me këtë apo atë student. Im atë, mjek psikiatër, bënte ndere gati përditë; ngaqë kish reputacion të mirë si mjek dhe ngaqë çrregullimet mendore ishin çështje delikate, që nuk mund të zgjidheshin në pazar dhe as me të parën bluzë të bardhë që ndeshje në poliklinikën qendrore.

Nderi ishte i ngjashëm me favorin, por jo i njëjtë: kur ti i bëje dikujt një nder, për shembull duke i siguruar një medikament të vështirë për t’u gjetur, atëherë ky do të të falënderonte, pastaj do të ta shpërblente me respekt dhe kish një lloj detyrimi moral, që të ta kthente nderin, po t’i kërkoje edhe ti diçka. Vlera e nderit aktualizohej në momentin që jepej ose merrej. Mbaj mend që im atë i kish kuruar dikur të shoqen një shoferi urbani në Tiranë, dhe ky ia kthente nderin, duke i siguruar gjithfarë skema antenash, për të kapur sinjalin e RAI-t, në shenjë mirënjohjeje, por edhe ngaqë e shoqja mund t’i sëmurej sërish. Favorin, përkundrazi, mund të ta bënte edhe një i panjohur – dhe nuk kërkonte doemos shlyerje; ishte pjesë normale e marrëdhënieve të përditshme në punë dhe në lagje. Veç nderit dhe favorit, merrte pjesë në këto ekuacione edhe hatri ose hatëri (toskërisht, me theksin në rrokjen e dytë), një fjalë dhe koncept i ardhur me kulturën osmane, me shumë kuptime, mes të cilave jo vetëm ai “nder, favor”, por edhe “konsideratë, respekt”, “dashamirësi”, deri edhe “kujtesë” e “ndërmendje”, “anësi” (ia mban hatrin dikujt) e më tej; një rrjet semantik tejet kompleks për t’u shkoqitur[1], por që ndërpritet, në disa nyja, me atë të nderit dhe të favorit.

Një kushëri imi e kish zakon te regjistronte në një bllok emrat e atyre që i kishin ardhur për ngushëllim kur i kishte vdekur e ëma; si dhe emra të tjerë, të atyre që i kishin ardhur për urim kur kishte martuar të birin, së bashku me dhuratën që kishin sjellë. Ky ishte pak obsesiv nga natyra, meqë të tjerë nuk shkonin deri te blloku; por të gjithë mbanin mend. Këto ishin hatËre, që duheshin kthyer; kjo e të mbajturit shënim në bllok lidhet edhe me kuptimin “kujtesë” që ka hatri; një shënim në kalendar, një reminder; dhe ky kushëriri donte që ta ruante reputacionin e vet si hatërli.[2]

Sërish një kujtim nga fëminia: prindët e mi, nuk di për ç’arsye, nuk flisnin me një komshi; por kur këtij i vdiq vëllai, ime më i tha tim eti: “çohu t’i shkojmë, sepse edhe ai na erdhi kur na vdiq V.” duke e pasur fjalën për tim gjysh.

Barazia në shkëmbime të tilla (tit for tat), aq të ngjashme me ato financiaret, ishte sistem i mirë edhe për të parandaluar tensionet brenda komuniteteve; meqë ashtu edhe vetë njerëzit që futeshin në shkëmbime ndiheshin të barabartë mes tyre.

Përndryshe, nderet bazoheshin zakonisht në njohje. Kur dikush kishte një hall – për shembull, kishte nevojë për të nxjerrë një familjar jashtë shtetit për kurim (po sjell një shembull çfarëdo), hapi i parë ishte të identifikohej personi “që e kishte këtë në dorë”, në rastin konkret ministri i Shëndetësisë; pastaj do të bëhej pyetja: “kë njohim në ministri të Shëndetësisë?”; dhe pasi të piketohej njeriu i njohur, atëherë do t’i kërkohej favori përkatës, ose do t’i bëhej ndërhyrje, siç quhej.

Mekanizmi i ndërhyrjes shtrihej në të gjitha aspektet e jetës jashtë familjes (madje edhe brenda familjes ndonjëherë); në kushtet kur jeta publike shtjellohej e tëra në bazë të rregullave përgjithësisht me natyrë politike, ndërhyrja do të ishte kërkesë ose orvatje për ta shkelur rregullin, në emër të miqësisë, farefisnisë ose duke shpenzuar kapitalin moral të fituar paraprakisht.

Nuk kishte çështje të rëndësishme, që të mos shoqërohej me ndërhyrje; dhe kjo ngaqë Shqipëria ishte vend i vogël dhe njerëzit e njihnin njëri-tjetrin mirë, edhe kur nuk kishin lidhje gjaku. Kishte ndërhyrje me natyrë agresive dhe ndërhyrje me natyrë mbrojtëse; ndërhyrje për të ruajtur një privilegj dhe ndërhyrje për ta fituar. Fenomenologjia e këtij mekanizmi mbetet për t’u shkruar. Shpesh mënyra më e mirë për t’iu afruar burrave autoritarë, që kishin në dorë punët, ishte nëpërmjet grave të tyre, të cilat ua administronin kapitalin moral; gjetiu shfrytëzoheshin lidhjet farefisnore, krushqitë, miqësitë e vjetra dhe të reja.

Gjithsekush kishte mënyrën e vet për të fituar kapital moral; një profesor matematike në universitet mund të shfrytëzonte vështirësinë e lëndës së vet, ndërsa një fshatar kooperative mund të siguronte mish qingji ose raki; një shitës mund të ruante mallin për ty nën banak, ndërsa një djalë komshi mund të ofrohej të mbante drutë për ty. Personi që të afrohej për të të kërkuar një nder për vete ose për një palë të tretë, njëkohësisht të kumtonte gatishmërinë e vet për të të bërë ty nder nesër. Krejt shoqëria funksiononte kështu, duke u organizuar në rrjete komunikuese favoresh; deri në atë shkallë sa njerëzit me pozitë e ushtronin autoritetin e tyre në dy nivele: (1) në nivelin formal, ku kryenin detyrën në zbatim të ligjit dhe të rregulloreve, duke përfshirë këtu edhe vijën e Partisë dhe (2) në nivelin informal, ku “bënin ndere” sipas mundësive.

Në një kuptim, prej dikujt në pozitë pritej që të bënte ndere, duke ndihmuar njerëzit në hall; kjo s’kishte të bënte me besnikërinë ndaj vijës politike ose rreptësinë morale – por lidhej drejtpërdrejt me të qenit në krye të punëve.

Tani, mund të pyetet nëse një sistem i tillë mundësohej vetëm në mungesë të ekonomisë së tregut, në rrethanat kur paraja e shumtë nuk ngrinte peshë në jetët e njerëzve. Fakti është që, pas vitit 1990, sistemi i ndereve dhe favoreve të ndërsjellta nuk është se u rrëzua krejt, por u eklipsua prej korrupsionit në pará, çka duhet analizuar më vete.

Unë vetë, sa herë që kam shkuar në Shqipëri, gjërat i kam zgjidhur gjithnjë “me miqësi”; ose duke u kërkuar miqve dhe të njohurve favore, të cilat i kam përfituar, edhe pse unë vetë shumë pak kam pasur “në dorë”. Megjithatë, hallet e mia të pas 1990-ës nuk kanë pasur fare lidhje me çështje të tilla si pronat, tapitë, tenderët, prokurimet, zhdoganimet dhe të tjera kontekste ku thuhet se lulëzon korrupsioni. Prandaj ndoshta mund të supozoj se sistemi i ndereve vërtet mund të jetë ruajtur, por jo në rrethanat kur bëhet fjalë për favore që shoqërohen me fitime të mëdha monetare, ose që kanë lidhje me shkëmbime ose administrime pasurish materiale. Pra sistemi është ruajtur, por i degraduar.

Nga ana tjetër, nderet themelohen mbi miqësitë dhe farefisnitë, të cilat kultivohen më mirë në kushte të qëndrueshmërisë sociale. Lëvizja e madhe e popullsisë brenda vendit ndoshta e shndërron paranë në shkurtesë ose më mirë akoma surrogato të marrëdhënieve shoqërore të mbështetura në interesin e ndërsjelltë dhe kapitalin moral, të cilat shumë njerëzve u mungojnë, sepse nuk kanë më kohë që t’i kultivojnë.

Për vende si Shqipëria, shpesh dëgjon të thuhet se një farë niveli korrupsioni është endemik; por njëlloj mund të thuhet edhe se korrupsioni lidhet drejtpërdrejt me rolin që luan paraja në shoqëri: në çdo shoqëri. Sistemi i djeshëm, i favoreve dhe i ndërhyrjeve, ndoshta mbështetej në barazinë e të gjithëve përballë regjimit totalitar; i ngjashëm me solidaritetin që kanë mes tyre të burgosurit, ose ushtarët; subjekte të një sistemi që funksionon në bazë të farefisnisë, miqësive, reputacionit dhe hierarkive, me paranë vetëm në rol dhe funksion dytësor.

Mund të spekulohet e të shtohet se, kur mungon paraja, atë e zëvendëson kredia, në kuptimin e kredisë morale; jo rastësisht për një person thuhej se “ka shumë kredi”, në kuptimin që “i shkon fjala”[3]. Mund të mendohet edhe se, në një sistem totalitar, ku gjithsekush nuk është veçse ingranazh i mekanizmit total, arbitrariteti është e vetmja mënyrë për të afirmuar njerëzoren; dhe ndërhyrja, ose kërkesa për një favor ose një nder, e vetmja mënyrë për të injektuar pak arbitraritet në sistem.

Çfarë më duket kurioze, në këtë mes, është modelimi i këtij mekanizmi sipas shkëmbimit në natyrë, ose barter-it; meqë e vetmja monedhë që ndërronte duart kur bëhej nderi ishte mirënjohja – tjetri “ta dinte për nder”, ose të premtonte gatishmërinë e tij për të ta kthyer nderin, në rast nevoje. Edhe këtu, në kushtet e ekzistencës së pranuar të kapitalit moral, valuta i paguhej prurësit me të parë.

Më në fund, sistemi i shkëmbimit të ndereve dhe favoreve do të jetë ruajtur brenda organizatave kriminale dhe parakriminale të tipit mafioz, tarafeve dhe klaneve; ku korrupsioni monetar dhe shantazhi i hapur (blackmail) janë tepër të rrezikshëm për t’u praktikuar. Brenda hapësirës së krimit ose të informalitetit farefisnor, të bërët e një favori dhe të pasurit e një borxhi “moral” ndaj dikujt shërbejnë edhe si kriter për të dalluar tanët nga të tjerët; njëlloj si në rastin e familjeve dhe të farefisnive të mëdha, që kapin sektorë të caktuar të ekonomisë ose të administratës.

Nëse është kështu, atëherë korrupsioni i drejtpërdrejtë shenjon edhe kolapsin e mënyrave të tjera, më të efektshme, për të kryer punë.

 

© 2010-2025 Peizazhe të fjalës™ dhe Ardian Vehbiu. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhi ilustrues është realizuar me Leonardo. Ky shkrim rimerr dhe zgjeron disa tema, spunto dhe trajtime të një eseje më të hershme.

---

[1] Kuptimin dhe shtrirjen në shqipe të këtij huazimi e kam parë te Fjalori i Orientalizmave, i Dizdarit – një vepër e paçmuar, ku njeriu mund të analizojë, po të dojë dhe të mundet, konfliktin shumëplanësh dhe kompromiset e pafund mes dy sistemeve të ndryshme kulturore, atij të Perëndimit dhe atij të Lindjes, në nivelin e gjuhës së përditshme.

[2] Në të folmen e Gjirokastrës, epiteti hatërleshë përdorej për një grua që ishte shumë e rregullt në shkëmbime hatëresh, që nuk “harronte” të uronte për një fejesë a të ngushëllonte për një vdekje. Urimet dhe ngushëllimet bëheshin shkas për gjithfarë kontaktesh mes të afërmish, kolegësh dhe miqsh, duke e riprodhuar komunitetin në nivelin mikro.

[3] Kjo kredi i ngjan credit score, në kultura si ajo amerikane bashkëkohore; një parametër numerik, të cilin bankat e përdorin për të vendosur nëse do t’i japin dikujt hua financiare, dhe sa do t’i japin.