Në tregun e Prizrenit një burrë shet kunguj. I ka radhitur mbi një stol prej druri të vjetër, pranë arave me speca dhe kuti me rrush të vonuar. Mbi lëkurën e tyre ka shkruar me marker të zi fjali të shkurtra: disa premtojnë mbrojtje nga ftohja dhe nga “sëmundjet e dimrit”, disa të tjera duken si deklarata dashurie të vjedhura nga këngë të vjetra. “Kungulli mbron zemrën”, shkruan në njërin. Në tjetrin: “Dashuria është si kungulli – duhet pritur të piqet”. Nuk duket se po shiten më shumë për këtë arsye. Kalimtarët ndalen, lexojnë, buzëqeshin dhe vazhdojnë. Ai megjithatë vazhdon të shkruajë. Në një treg ku çdo gjë ka çmim të saktë, kungujt e tij ofrojnë këshilla mjekësore dhe poezi. Tregtia mbetet e vështirë.

E pyes për marrëdhënien mes Kosovës dhe Shqipërisë. Përgjigjja vjen pa asnjë hezitim, sikur ta ketë gati prej vitesh:

«Mund të jetë tokë e Kosovës, por nëna është Shqipëria.»

Kjo fjali do të më dalë përpara disa herë gjatë udhëtimit. Shqipëria si nënë, Kosova si tokë, kombi si diçka që nuk përputhet me kufijtë e shteteve. Nuk ka nevojë për teori. Mjafton ta dëgjosh në treg, në një sportel muzeu, në një grup studentësh që pinë cigare pranë Bibliotekës Kombëtare. Është formulë e vjetër, e trashëguar nga koha kur kufijtë e Ballkanit u vizatuan nga fuqitë e mëdha pa pyetur shumë se kush fliste çfarë gjuhe në shtëpi.

Në Shtëpinë e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, biseda fillon me një euro.

«Sa kushton?»

«Një euro.»

«Vetëm?»

«Edhe aq është shumë. Historia duhet të jetë falas.»

«Por duhet ruajtur.»

«Duhej të kishte ndodhur.»

Për një çast sporteli i biletave bëhet vendi ku viti 1878 takohet me një projekt që, për këtë burrë, ende nuk ka mbaruar. Ai thotë se ata që u mblodhën atëherë ishin të rinj dhe donin bashkimin e trojeve shqiptare. Nuk ia dolën. I ndaluan, i vranë, i burgosën. Pastaj shton, me të njëjtin ton të qetë:

«Duhet ta bëjmë përsëri, por kush e di kush do të na vrasë kësaj radhe.»

Lidhja e Prizrenit u themelua në qershor 1878, në një shtëpi që sot është muze, pikërisht në këtë qytet. Konteksti ishte i rëndë. Perandoria Osmane kishte humbur luftën me Rusinë. Kongresi i Berlinit po rishikonte hartën e Ballkanit. Territoret e banuara nga shqiptarët rrezikonin të ndaheshin mes Serbisë, Malit të Zi dhe Bullgarisë. Lidhja filloi si mbrojtje e trojeve dhe shpejt u kthye në kërkesë për autonomi dhe bashkim administrativ të katër vilajeteve shqiptare – Shkodrës, Kosovës, Manastirit dhe Janinës. Nuk ishte ende “Shqipëri e Madhe” në kuptimin e sotëm. Ishte përpjekje për të mbajtur bashkë atë që ekzistonte. Fuqitë e mëdha e shtypën. Abdyl Frashëri u internua, shumë të tjerë u burgosën ose u vranë. Por kujtesa mbeti. Për burrin në sportel, ajo kujtesë nuk është libër shkolle. Është borxh i hapur. Folja «duhej» mbetet pezull mbi tavolinë. Një euro është shumë për të hyrë në histori. Për ta lënë historinë të hapur, me sa duket, nuk ka tarifë.

Në Prishtinë, pranë Bibliotekës Kombëtare – asaj ndërtese të çuditshme me kupola që duket sikur ka zbritur nga një ëndërr e viteve shtatëdhjetë – disa studentë filozofie pinë cigare jashtë. Dëgjoj fjalinë «Jemi shqiptarë» dhe afrohem.

«Shqiptarë në ç’kuptim?»

Shqipëria është shtëpia e tyre, thonë. Kosova u çlirua nën flamurin shqiptar. Flasin për “Shqipërinë e Madhe”, për një gjak dhe një gjuhë, për një kufi që nuk u përket. Termi ka ngarkesën e vet politike – është përdorur si frikë nga Beogradi dhe si ëndërr nga disa qarqe nacionaliste – por ata e përdorin thjesht si emër për diçka që e ndiejnë të munguar. Mosha e tyre bie në sy. Në bisedat që bëj, dëshira për bashkim del më e qetë dhe më e sigurt te të rinjtë se sa te ata që e kanë jetuar luftën nga afër. Nuk është sondazh. Është vetëm ajo që dëgjoj në rrugë.

Pastaj vë re flamujt. Në ballkone, në dyqane, në makina, në monumente. Flamuri i kuq me shqiponjën e zezë dykrenore – flamuri kombëtar shqiptar – është kudo. Flamuri zyrtar i Kosovës, ai i kaltër me hartën e verdhë dhe gjashtë yjet, duket më rrallë, pothuajse i turpshëm. Dhe pastaj janë flamujt e UÇK-së: i kuq me shqiponjën dhe shkronjat e zeza, ose variacionet me hartën e Kosovës. Pse kështu? Pse jo flamuri i shtetit që u shpall i pavarur në 2008?Përgjigjja nuk është e thjeshtë, por as e fshehtë. Flamuri i Kosovës u krijua për të qenë qytetar, multi-etnik, i pranueshëm për komunitetin ndërkombëtar. Ai përfaqëson shtetin, jo kombin. Ndërsa flamuri shqiptar dhe simbolet e UÇK-së përfaqësojnë diçka tjetër: gjakun, gjuhën, rezistencën, çlirimin. UÇK-ja, e themeluar në fillim të viteve nëntëdhjetë dhe e dalë në skenë publikisht më 1997–1998, u kthye në simbolin e mbrojtjes së fundit kur fshatrat digjeshin dhe njerëzit largoheshin masivisht. Për shumë kosovarë, ajo nuk ishte thjesht ushtri guerile. Ishte e vetmja forcë që iu përgjigj dhunës së forcave serbe në një kohë kur bota ende llogariste. Pas luftës, simbolet e saj mbetën si dëshmi e sakrificës. Flamuri i shtetit, i lindur nga kompromisi i Ahtisaarit dhe nga mbikëqyrja ndërkombëtare, nuk mbart të njëjtën ngarkesë emocionale. Në rrugë, njerëzit zgjedhin atë që u flet për atë që ndiejnë, jo atë që u kërkohet të pranojnë.

Kur biseda me studentët kalon te UÇK-ja dhe gjykimi i ish-krerëve, toni ndryshon menjëherë. Procesin e shohin të padrejtë. UÇK-ja, sipas tyre, e mbrojti vendin nga gjenocidi. Krimet e forcave serbe e jugosllave – dëbimet e mbi 800.000 njerëzve, masakrat, dhuna seksuale – janë dokumentuar nga Gjykata e Hagës. Kjo nuk e fshin faktin se edhe anëtarë të UÇK-së kanë kryer krime. Në shtator 2026 Dhomat e Specializuara të Kosovës, me seli në Hagë, shpallën fajtorë në shkallë të parë Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin për krime lufte e krime kundër njerëzimit. Studentët e lexojnë këtë përmes kujtesës së tyre të luftës. Për ta preket legjitimiteti i historisë që kanë trashëguar. Mund të debatohet. Duhet të dëgjohet në termat e vet. «Një gjak, një gjuhë», thonë. Në një vend ku lufta është ende pjesë e debatit publik, kjo shprehje mban më shumë se një pretendim kulturor. Ajo përcakton kufirin e përkatësisë. Pyetja që mbetet është se çfarë forme politike duhet të marrë kjo përkatësi. Përgjigjet nuk janë aq uniforme sa slogani.

Me një familje që ka ardhur nga Nishi flas për një tjetër lloj humbjeje. Thonë se janë larguar sepse janë ndier të padëshiruar në qytetin ku kishin jetuar breza. «Nishi ishte i yni, ishte shqiptar. U bë qyteti i dikujt tjetër dhe na detyruan të braktisnim shtëpinë, sepse ajo nuk ishte më e jona.» Pronësia dhe përkatësia ngatërrohen deri sa bëhen e njëjta gjë. Historia e dëbimeve të shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit në dimrin e 1877–1878 është e njohur dhe e rëndë. Pas luftës serbo-osmane, ushtria serbe dhe çetat e armatosura dëbuan dhjetëra mijëra shqiptarë myslimanë nga tokat që sot janë pjesë e Serbisë jugore. Shumë vdiqën nga i ftohti dhe uria rrugës për në Kosovë e Maqedoni. Kjo ngjarje mbeti në kujtesën kolektive si një nga plagët e hershme të ndarjes. Por kjo familje po flet për jetën e tyre të sotme. Nuk kam arsye t’i vendos automatikisht në të njëjtën periudhë. Dëshmia e tyre mbetet e tyre – një tjetër shtresë e të njëjtit rrëfim të gjatë për shtëpinë që humbet.

Në këtë pikë të udhëtimit fjala «shtëpi» është përdorur aq shpesh sa fillon të kërkojë kuptim të ri. Për studentët është Shqipëria. Për familjen nga Nishi është një qytet që nuk mund ta jetojnë më. Për burrin e kungujve është nëna. E njëjta fjalë, marrëdhënie të ndryshme me territorin. Kultura e bën këtë të mundur: gjuha e përbashkët, këngët e kreshnikëve, kujtesa e Lidhjes, e luftës së Dytë Botërore, e demonstratave të 1981-shit, e Minierës së Trepçës, e UÇK-së. Historia nuk është vetëm ajo që ndodhi. Është ajo që tregohet e ritregohet derisa bëhet pjesë e identitetit.

Pastaj kaloj kufirin.

Kontrolli i pasaportave zgjat. Për secilën të paktën pesë minuta. Në kalimin tjetër radha është mbi një orë. Policia debaton me kamionçinjtë. Automjetet presin nën diellin e vonë të vjeshtës. Nuk mund të nxjerr përfundime të mëdha politike nga një radhë e vetme. Por kontrasti mes diskursit të bashkimit dhe minutave të humbura në pikën e kontrollit është aty, i prekshëm. Retorika nuk e shkurton radhën. Edhe kur dy qeveri flasin për “hapësirë të përbashkët ekonomike” apo “lëvizje të lirë”, kufiri mbetet kufi: dokumente, vula, pyetje.

Disa nga njerëzit me të cilët flas në Kosovë ndjekin me vëmendje zhvillimet në Serbi. Shpresojnë për ndryshime që mund të lehtësojnë pozitën e tyre. Në të njëjtën kohë flasin për afrimin me Shqipërinë. E ardhmja e Kosovës diskutohet njëkohësisht në disa drejtime: raporti me Beogradin, marrëdhënia me Tiranën, integrimi europian, sovraniteti. Këto drejtime nuk përputhen gjithmonë. Brenda të njëjtës shoqëri bashkohen, përplasen ose ndryshojnë me kohën. Ka njerëz që e shohin shtetësinë e Kosovës si arritje që duhet mbrojtur. Ka të tjerë që e shohin si stacion të përkohshëm drejt diçkaje më të madhe. Të dyja pozicionet flasin të njëjtën gjuhë, por nuk thonë të njëjtën gjë.

Në Prizren burri i kungujve e thotë me një fjali. Në sportelin e Lidhjes një euro bëhet çështje historie. Në Prishtinë studentët flasin për gjak dhe gjuhë dhe flamuj që nuk janë të shtetit. Familja nga Nishi flet për një qytet të humbur. Në kufi shteti kërkon dokumentet.

Këto janë skena të vogla. Secila prej tyre pret prej nesh diçka më shumë se një slogan. Kush e përcakton përkatësinë? Sa peshon historia kur duhet marrë vendim sot? Sa larg mund të shkojë ideja e një kombi të përbashkët kur dy shtete kanë institucione, interesa dhe realitete të ndryshme? Dhe çfarë ndodh kur njerëzit kërkojnë të njëjtën gjë me fjalë të ngjashme, por nënkuptojnë projekte të ndryshme?

Titulli vjen nga takimi i dy lumenjve. Drini i Zi, që vjen nga liqeni i Ohrit, dhe Drini i Bardhë, që zbret nga malet e Kosovës, bashkohen pranë Kukësit dhe vazhdojnë si një lum i vetëm drejt detit. Gjeografia e ka zgjidhur prej kohësh çështjen e ujërave. Njerëzit jo. Ata kanë mbetur me shtete, kufij, luftëra, dëbime dhe kujtime që nuk përputhen gjithmonë me hartën.

Dhe burri në tregun e Prizrenit vazhdon të shkruajë mbi kunguj. Për dashurinë, për shëndetin, për gjëra që ndoshta nuk shiten. Kur e pyet për Shqipërinë, e di saktësisht çfarë të thotë.

(c) 2026 Wendy Fasko. Të gjitha të drejtat janë të autores. Imazhi në kopertinë është krijuar me AI.