Drejtori i revistës, Dr. Luigi Mascheroni i kërkoi edhe shkrimtarit Visar Zhiti një kontribut për temën, i cili u botua në revistë jo vetëm në gjuhët italiane dhe angleze, por dhe në origjinalin në shqip: 8 fletë të shoqëruara me fotografitë artistike nga Shqipëria të Jutta Benzenberg-ut.

E botojmë shkrimin me lejen e revistës “La Biennale di Venezia – Alfabeti/ Alphabete”.

RETROSPEKTIVË KOMBËTARE

Besoj se fjala është shkaku kryesor që Atdheu im i vogël, Shqipëria, ka mundur t’u mbijetojë rreziqeve shekullore dhe sot është gjallë, teksa shqiptarët kanë vuajtur më shumë prej fjalës së tyre dhe janë dënuar prej saj po në shekuj.

Dhe jemi një popull i lashtë, kështu besojmë, që kemi patur një Kanun të famshëm, bashkëkohës me “Iliadën” e Homerit, ku fjala nderohej si gjaku, mbrohej dhe ishte krijuar kulti i Fjalës së Dhënë, Besa -në shqip, që nënkupton më shumë se aq, fjalën – premtimin – dhe veprimin, që kanë vlerën e jetës dhe me fuqinë edhe përtej jetës, me mbrojtje Zotin.

Kur vendi im në shekullin XV u pushtua nga perandoria otomane dhe kështjellat e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut pas vdekjes së tij ranë një e nga një dhe shqiptarët merreshin me zor dhe dërgoheshin ushtarë shkretëtirave perandorake, shkollat shqipe u ndaluan, u mallkua alfabeti latin i shqipes, e folura u mbush plot me barbarizma si me gjarpërinj, siç thuhet dhe në një poezi, megjithatë kështjella e gjuhës shqipe nuk ra dhe ajo më shumë se me beteja, nga luftëtarët me shpata, pushkë dhe topa, u mbrojt nga gratë që nuk dilnin nga shtëpia, nga nënat dhe gjyshet, plakat që dinin nina-nanat dhe përrallat, dhëmbët e tyre u bënë bedenat e pathyeshme të gjuhës.

Dhe pastaj dolën poetët e Rilindjes shqiptare, të parët ata që kishin mërguar në Itali, arbëreshët e bukur, që së bashku besonin se shqipja është “Gjuhë Perëndie” dhe e himnizonin.

Në Europën e shekullit XX u ngrit një perandori më kohë skadence më pak se një shekullore, por mizore po aq, në mos më shumë, ajo komuniste, ku vendi im, më i vogli në këtë perandori, por me diktaturën më të egër, të vendosur pas Luftës II Botërore, e nisi me pushkatime, vrau njerëz të gjuhës, shkrimtarë dhe para se të ngrinte universitete, ngriti burgje, dënoi intelektualë dhe gjuha u trondit. Për paradoks ia arritën që ta standardizonin, ja ashtu si te kombet e kulturuara, por me dëme, njërin nga dy dialektet e shqipes e shmangën, hoqën paskajoren, gjuha po ngurtësohej si e statujave të heronjve, u bë shumë politike, orwelliane si te distopia e “84” së tij, që tek ne donin vazhdimisht të përsëritej veç ai vit.

Në 1984 unë vazhdoja të isha në burg me plot të tjerë të dënuar për fjalën, me pranga, me gjyq të rreptë, me heqje lirie e heqje të së drejtës elektorale, të së drejtës së botimit dhe me punë të detyruar si skllevër në miniera, më i rëndë se ferri dantesk. Dhe akuza kundër meje ishin poezitë e mia.

CENSURË BARBARE
OSE SHTETI I DIKTATURËS OSE BURGU IM

Censura në vendin tim nuk ishte institucion më vete, nuk kishte ngrehinë me shefa dhe roje, por ishte shteti, institucionet e tij të gjitha, veçanërisht Lidhja e Shkrimtarëve dhe e Artistëve të Shqipërisë bashkë me Shtëpinë Botuese Shtetërore, një e vetme ishte dhe në kulturë sundonte Metoda e Realizmit Socialist.

Janë dënuar libra ashtu si autorët e tyre duke i burgosur dhe ato në fondin e zi të bibliotekave, bodrumeve, por edhe duke i asgjësuar, duke i çuar në fabrikat e letrës dhe bashkë me kashtën i kanë hedhur në gojët e përbindshme të makinerive për të ricikluar sërish në letër të bardhë si harresa. Ndërkaq janë pushkatuar dhe shkrimtarë ose kanë vdekur burgjeve.

Krahas shkrimtarëve dhe librave, në rrezik permanent ishin dhe lexuesit.

Sot e kuptoj mirë se për një që do të shkruajë e të mos lejohet të shkruajë siç do, të mos botojë dot, të mos flasë i lirë, do të thotë në fund të fundit të jetojë i ndarë nga vetvetja, pa fjalën e tij, i përjashtuar nga gjuha, edhe nga jeta.

Historia e letërsisë është edhe histori e ndëshkimit të fjalës, që nga Greqia e lashtë kur Eskili zgjodhi të mërgojë në Siçili për të mbrojtur vizionin e tragjedisë si çështje universale, kam shkuar andej në gjurmët e teatrit të tij, më pas nga Ovidi i dëbuar në skajet e Perandorisë Romake, në Kostanca në Rumani, ku unë kam çuar lule te shtatorja e tij, te Dante i përjashtuar nga qyteti i vet, në Firence, ku kam ledhatuar mermerin e tij, nga librat e djegur në sheshe, poeti Heinrich Heine paralajmëronte: “Aty ku digjen librat, në fund do të digjen edhe njerëzit” e deri te diktaturat moderne, në burgjet pa mure sot, me propagandën dhe antireklamën dhe heshtjet e qëllimshme, apo me nostalgjinë për të kaluarën socrealiste.

Shteti, kur unë, student, nisa të shkruaj, i kishte ndarë shkrimtarët si gjithë shoqërinë me luftën e klasave: në shkrimtarë të vetët që me fjalën e tyre mbështesnin shtetin, bënin propagandë duke marrë privilegje, lavdi dhe përkthime në gjuhë të tjera, ndërsa të tjerë, ata që shteti s’i pëlqente dhe as ata shtetin, liheshin pa përkrahje, në heshtje, pa mundësi botimi dhe kur guxonin të bënin ndonjë vepër me dy kuptime, me aludime si kundër, apo të flisnin të pakënaqur, dënoheshin.

Dhe dënoheshin jo vetëm nga organet e policisë politike të shtetit, por dhe nga shkrimtarë të tjerë, madje më parë nga ata, kështu u kalua dhe pragut më i errët etik, shkrimtari u vu në shërbim të ndëshkimit të shkrimtarit, fjala e njërit kundër fjalës së tjetrit.

Dhe pati shumë që heshtën para kohe. Ndoshta ishte ajo heshtje si formë e përmbysur pushteti. Michel Foucault na kujton se pushteti nuk vepron vetëm duke ndaluar, por duke prodhuar heshtje, duke vendosur se kush ka të drejtë të flasë dhe kush jo.

Akuza kundër meje pati si objekt poezitë e mia, “të trishta, hermetike, kundër Realizmit Socialist” dhe u formulua nga anëtarë të Lidhjes së Shkrimtarëve të Realizmit Socialist. Ata, më parë se gjyqi, më cilësuan “armik”. Sigurimi i Shtetit më vuri prangat ndër duar. Pra, nuk duhej të shkruaja më.

Në qelitë e hetuesisë, më hermetike se poezitë e mia, nuk lejoheshin as letra dhe as pena. Qenia ime ishte e mbyllur, koha e pakohë kishte ngrirë. Që të mos zhbëhesha i gjithi, të mbijetoja sado pak shpirtërisht dhe mendërisht, nisa të bëj poezi. Si? E pamundur… Me mend, varg pas vargu. Fjala njerëzore e poezisë ekzistonte vetëm për aq kohë sa unë i mbaja mend ato. I kam treguar në librat e mi që i kam quajtur burgologji. Te fjala ime isha ende njeri. Madje përçudnueshëm i lirë. Nuk ishte më estetikë; ishte mbijetesë. Qendresë për të mos u shndërruar në numër, në dosje, në fajtor abstrakt. Dhe e kuptova, ne jemi të përbërë nga lënda e fjalës. Dhe më çuan në burg me të tjerët, mbaroi vetmia e fjalës së heshtur, fjala u bë turmë e dënuar, që s’mund të thoshte dot asgjë, veç zhurmë e britma e dhunë e madhe.

Aty mësova se më parë shteti im i kishte dënuar mjeshtrit e fjalës time, në burg kishin vdekur romancieri i parë shqiptar, ai që botoi në fund të shekullit XIX romanin “Marcia”, Dom Ndoc Nikaj, plak 86 vjeçar, në burg kishte vdekur dhe tragjediani i parë, Ethem Haxhiademi, pas burgut në internim do të vdiste shkrimtarja e parë grua në letrat moderne shqipe, Musine Kokalari, e diplomuar në Universitetin “La Sapienza” në Romë. Do të pushkatoheshin poetët e rinj Trifon Xhagjika, dy miqtë Vilson Blloshmi dhe Genc Leka dhe do të ndodhte që një bashkëvuajtësin tim, me të cilin kisha shtyrë vagonat në burg, që shkruante edhe poezi, Havzi Nelajn, do ta varnin në mes të qytetit të tij, në Kukës. Dhe do të ishte varja e fundit në të gjithë Europën Lindore.

Ndërsa në muret e burgut kishte shumë parrulla, të shkruara me të kuqe, fjala “armik” me të zezë. Njëra nga ato më acaronte së tepërmi: “Në dënojmë ata që veprojnë keq, që flasin keq, që mendojnë keq!”. Pra mendon ti se unë mendoj keq, – bërtisja brenda vetes  Dhe guxoja të shkruaja poezi fshehurazi. Në kamp lejohej një fletore dhe një stilolaps, mund t’i bëje letër familjes një herë në muaj, e kontrolluar patjetër, zarfi dorëzohej i hapur dhe mund të shkruaje denoncime sa të doje në komandë, pra shtetit. Këtë mundësi e përdorëm për të shkruar poezinë tonë, madje edhe romane. Denoncim ishte dhe ajo, mbase për të ardhmen, nëse do të kishte.   

– Ti, s’dihet, mund të vritesh në minierë, je i ri këtu e s’di të punosh por duhet të shpëtojnë poezitë e tua, – më tha shoku im më i ngushtë në burg. Duhej shpëtuar fjala. Është më e rëndësishme se ne. Një tjetër më tha se dikush duhet t’i dëshmojë këto, je zgjedhur ti… U trondita edhe duke u ndërgjegjësuar rrezikshëm.     

Ia jepja fletoret e poezive mecenatit tim shpirtëror, H. B. Shokë më të besuar do t’i mësonin përmendësh. Ne krijuam kështu dhe lexuesin klandestin. Ata dinin dhe si t’i fshihnin dhe ku, në kashtën e dyshekut, në thasë, në këpucë, nëntokë deri sa dhe unë, më pas u specializova, u bëra kontrabandist i poezive të mia, arrita t’i nxjerr jashtë telave me gjemba. Në fakt kjo është dhe një pjesë e historisë së fjalës tonë të mohuar.

Dhe zbulova se shkaku i vërtetë që po shkruaja, nuk ishte thjeshtë lënia e dëshmisë apo shpikje të lirisë time, por krijimi i emocionit të gjallë dhe të bukur me fjalën e ndaluar, në ato çaste nuk isha i burgosur, por së brendshmi si të gjithë ata që shkruanin kudo, në Tiranë a Romë a Venecia, në Paris, Moskë a Tokio a New York, isha ai për të cilën isha dënuar, poeti.

GJUHA DHE THIKA
– intermexo –

Unë nuk e gjeta në burg Dom Mark Hasin, por historinë e tij. Është metafora që i zbërthen të gjitha. Priftin e torturonin në qeli. Fol, i ulërinte shefi i lartë i hetuesisë. S’do të flasësh? Ai kërkonte me doemos t’ia nxirrte fjalën, jo si një lutje, por që ta thyente, ta përdhoste. Prifti heshtte. Mbronte fjalën. Liturgjinë e saj. Dhe s’donte të gënjente se gënjeshtra është forma e ulët e bashkëpunimit.

Nxirrjani jashtë gjuhën, me zor, – bërtiste hetuesi. Dhe policët ia nxorën gjuhën nga goja, ia shtrinë, aq sa mundej mbi tryezën e torturave. Shefi mori thikën dhe ia nguli mbi gjuhë. Ka ndodhur vërtet. Thika dridhej. Edhe unë që dëgjoja. Ishte dora e shtetit që ushtronte torturën mbi verbin. Pushteti donte të ishte sovran mbi kuptimin, vendoste ai dhe se çfarë të kuptonim e çfarë nuk lejohej të nënkuptoje. Ishte shtetëzuar fjala. Goditej kështu mundësia për të thënë të vërtetën.

Gjaku i gjuhës kishte përgjakur gjithë letrat shqipe.

Vetëcensura                                                                                     
Që vjen më pas, është më e keqe se censura. Mbase më e rëndë se të mos flasësh. George Steiner thoshte se barbaria fillon kur gjuha degradohet ose ndalohet. Heshtja e imponuar është shndërrimi i poetit në objekt, – në statujë mbi varrin e tij, – dua të bëj krahasime si formë e kundërshtisë. Shoqëria kështu humbet një ndërgjegje. Vdekja e fjalëve, – do ta quaja. Megjithatë fjala e mohuar ka një paradoks, ajo mbijeton. E ndaluara fiton intensitet. Heshtja e detyruar e bën fjalën më të rëndë si copa toke, më të ngarkuar me kuptim si rrënjët. Fjala nuk mund të vritet, pa u vrarë njeriu, mendoja në burg. Po edhe atëherë, fjala mbetet. Diktatura ka frikë nga fjala, sepse fjala krijon botë. Dhe pushteti totalitar nuk duron botë paralele, por një gjuhë të vetme, një kuptim të vetëm, një të vërtetë të vetme, ato të tijat. Kështu thika mbi gjuhë nuk e mbylli gojën e kohës. Përkundrazi. Buzët e përgjakura të fjalës kanë më forcë ardhmërie.    Kur kërkohet të ndalohet fjala ende, poeti, dhe jo vetëm ai, përjeton një lloj mërgimi të brendshëm. Hannah Arendt e quante këtë “privim nga hapësira publike e kuptimit”, një gjendje ku ti ekziston, por nuk lejohet të jesh. Fjala është kujtesë, paralajmërim, kur është dhe poetikë, shpesh është dhe lutje, arrin qiejt. Fjala është mënyrë e shenjtë të ekzistuarit në botë.

FJALA NË TRANZICION
DHE DËNIMI ME LIRI

Pas rënies së perandorisë komuniste, në vendin tim erdhi një letërsi tjetër, jo që të zëvendësonte letërsinë e mëparshme siç u trembën, por që të sillte vetveten, atë që mungonte, fjalët e të vërtetave dhe të  moralit.

Primo Levi shkruante se ai që ka parë fundin e njeriut, ka detyrë të flasë me saktësi, jo me urrejtje. Fjala pas traumës ka rëndësi dhe detyra të tjera.

Edhe unë desha të flas pa tranzicion dhe me romanet e mia. Poetët janë ligjvënësit më të mirë, është një thënie dhe unë desha të mos e tradhtoj fjalën as në parlament, kur më zgjodhën deputet. Dhe si ministër kulture një nga gjërat e parë që bëra ishte nderimi i fjalës së mohuar, një pllakë mermeri në shtëpinë e shkrimtares disidente “Musine Kokalari – Shkrimtare” se ia kishin mohuar si dhe një pllakë tjetër në burgun e Tiranës, ku më kishin mbyllur dhe mua dikur, “Të kujtojmë fjalën e lirë të atyre që u burgosën dhe u vranë për atë…”         

A ndryshoi fjala jonë në liri? Trauma e burgut na mësoi se fjala nuk është kurrë neutrale. Ajo edhe  plagos, edhe shëron plagë. Dhe kur fjala ka kaluar përmes ndëshkimit, s’mund të jetë më e pamatur. Ajo e di që kushton dhe një metaforë e lirë, një mendim i pavarur, një “jo” e  thënë në kohë. E mirëpritën fjalën tonë? Lexuesi i shumtë po, dhe me mall. Shkrimtarë të Realizmit Socialist jo dhe aq. Kritikë të tyre edhe sot e sulmojnë fjalën e dalë nga burgjet, sidomos kur ajo është poezi e bukur, roman, të cilat dhe po udhëtojnë nëpër botë si kurrë më parë. Giuseppe Ungaretti e quante poezinë “akt dashurie ndaj jetës, edhe kur ajo është e rrënuar”. Sipas meje, thosha, poezia e bën të gjitha fjalët sinonim të fjalës “të dua”, si sentiment dhe si etikë. Të duash do të thotë të mos mashtrosh me fjalën, të mos dhunosh me fjalën, të mos heshtës para asgjëje.

Apeli im
për brezat e rinj, nëse do të më kërkohej, është i thjeshtë: Duajeni fjalën dhe ruajeni!

Nëse mohimi dhe ndalimet janë më shumë rreziqe të së kaluarës, rrezik i të tanishmes është dhe fjala e shpërdoruar, një lloj dënim i rafinuar në një botë ku askush nuk të ndalon të flasësh, por askush nuk të dëgjon më. Ta ruajmë fjalën aty ku lind, në tallazet e shpirtit, në dashuri e tragjedi. Fjala që i mbijetoi mijëvjeçarëve, luftërave, shfarosjes së popujve, djegies së bibliotekave, censurave të diktaturave, dënimeve, burgjeve, nuk duhet të humbasë nga pakujdesia jonë, nga komforti, teprica e algoritmit dhe teknologjia mahnitëse. Zhvillim jo zëvendësim. Asgjë tjetër s’e krijon fjalën dhe as e shpëton atë përveçse njeriut, besoj, me teknologjinë në ndihmë të tij dhe jo në dëm të tij. T’ia besojmë fjalën Inteligjencës Artificiale për ta mbajtur gjallë bashkë ashtu si në burimin e saj ontologjik, në shpirt dhe në përvojën njerëzore. AI kurrsesi nuk duhet përdorur si mekanizëm i humbjes emocionale, si errësim i kuptimit, në shërbim të harresës njerëzore.  Integriteti semantik dhe etik i fjalës është dhe shprehje e vetëdijes dhe e përvojës së mendjes së gjallë dhe ashtu të mbetet, e pacenuar dhe le ta çojmë të përpunohet në teknologjitë e sotme marramendëse, ku dhe trajtohet thjeshtë si e dhënë (data), të shërbejë si librat në bibliotekë, edhe si guidë, etj, por gjithsesi të mbetet si komunikim i gjallë, histori dhe frymë dhe puthje e së ardhmes. Fjala krijon realitet. Dhe realiteti pa etikën njerëzore mund të kthehet sërish në forma dhune nga më modernet. Fjala nuk kërkon hakmarrje. Ajo kërkon dritë, atë dritë ku njeriu mbetet njeri. Në vendin tim edhe sot njerëzit përshëndesin njëri tjetrin ose urojnë: Ta dëgjofsha fjalën e mirë! E para ishte fjala. Ajo do të jetë dhe e fundit pas nesh, e kthyer në vepër, me etikën e dritës.

P.S. Gjersa burgun e bëra unë dhe jo ndonjë robot për mua, edhe këto fjalë për fjalën time i shkrova vetë, pa ndihmën e AI dhe poezitë e mia do vazhdoj t’i shkruaj po vetë ashtu si dhe plagët e mia që dhëmbin jo mbi kompjuter, por në trupin tim dhe shpirtin tim. Këtë do të thosha dhe për dashurinë…

(c) 2026 Visar Zhiti dhe La Biennale di Venezia – Alfabeti/Alphabete. Fotoja në kopertinë (c) Jutta Bezenberg.