PËR SIMBOLIKËN DHE KUFIJTË E IDEOLOGJISË

(Në vazhdim të një shkrimi të Ardian Vehbiut)

Duke u nisur prej reportazhit tim me titull “Gjirokastra: Ana tjetër, bukuria e padukshme”, të cilin e ka lexuar në gazetën “Tema”, Ardian Vehbiu ka publikuar në “peizazhe.com” shkrimin e tij “Teatri i dritëhijeve”, cytur më shumë, siç ai e thotë vetë, nga “pasazhi ku flitej për një altorelief afër Sheshit të Çerçizit, i cili ekspozon, si “NDERI I QYTETIT”, portretet e Eqrem Çabejt, Vasil Labovitit, Musine Kokalarit, Reuf Ficos dhe Ismail Kadaresë”.

Mandej, studiuesi i njohur, që është edhe ndër ata që unë e lexoj me shumë vëmendje, vijon:

“Problemi i cekur nga Luan Rama, që del sa herë që një institucion a person vihet të bëjë një listë emrash të njohur, lidhet ngushtë me vetë natyrën e listës; e cila përkufizohet sa nga njësitë që përmban, aq edhe nga çfarë ka lënë jashtë”.

Në këtë mënyrë, Ardian Vehbiu ngre me elegancë një problem të vërtetë: çdo përpjekje për të ndërtuar lista nderi, për të përzgjedhur figura dhe për t’i vendosur ato në një panteon publik, është domosdoshmërisht një akt përjashtimi. Në këtë kuptim, çdo listë është njëkohësisht edhe një fshirje; çdo ndriçim lë pas vetes hije.

Është një vëzhgim i mprehtë dhe i drejtë. Dhe megjithatë, pikërisht këtu fillon edhe mospajtimi im.

Sepse, nëse e ndjekim deri në fund këtë logjikë, rrezikojmë të arrijmë në një përfundim paralizues: që çdo përzgjedhje është e dyshimtë, çdo listë është manipulim dhe çdo formë e kujtesës publike është e komprometuar në thelb. 

Një qëndrim i tillë, ndonëse teorikisht i sofistikuar, praktikisht na lë pa mjete për të ndërtuar një kujtesë të përbashkët.

Problemi nuk është se listat përjashtojnë. Problemi është si përjashtojnë dhe mbi çfarë kriteresh.

Në jetën publike, përzgjedhja është domosdoshmëri, nuk është luks. 

Një shkollë që vendos emrin e saj, një qytet që ngre një monument, një institucion që shpall figura përfaqësuese e kështu me radhë, gjithaq ka kryer një akt zgjedhjeje. Nuk ka mënyrë për t’i shmangur. Kompleksiteti i historisë nuk mund të përkthehet i plotë në hapësirën simbolike të një tabele nderi apo të një kalendari përkujtimor.

Në këtë kuptim, kërkesa që kujtesa publike të jetë një pasqyrë e plotë e historisë është jo vetëm e parealizueshme, por edhe e gabuar në vetvete. Kujtesa publike është gjithmonë një formë përkthimi – dhe çdo përkthim përfshin humbje.

Por humbja nuk është domosdoshmërisht falsifikim.

Nëse e lexojmë më gjerë, “teatri” për të cilin flet Ardian Vehbiu nuk është thjesht një mekanizëm lokal përfaqësimi, por një mënyrë universale e organizimit të kujtesës: çdo shoqëri ndërton skena simbolike ku vendos figurat që zgjedh të mbajë si referencë.

Pikërisht këtu lind pyetja: çfarë e përcakton këtë zgjedhje?

Në praktikën tonë kulturore dhe publike, përgjigjja shpesh është e njëjtë: ideologjia.

Herë si trashëgimi e së kaluarës, herë si refleks i së tashmes, ideologjia vazhdon të funksionojë si filtër përmes të cilit ne përzgjedhim, përjashtojmë dhe rivlerësojmë figura historike. Dhe pikërisht ky është problemi që, sipas meje, meriton më shumë vëmendje sesa vetë fakti që përzgjedhja ekziston.

Një moment domethënës në argumentin e Ardian Vehbiut është ideja se edhe përjashtimi i figurave problematike – si Enver Hoxha – mund të jetë thjesht një vazhdim, në kah të kundërt, i të njëjtit mekanizëm ideologjik që dikur përdorte ai vetë apo mekanizmat që ai drejtonte. Pra, nuk ndryshon logjika, por vetëm kahu i saj.

Pikërisht këtu lind nevoja për një dallim: jo çdo përjashtim është domosdoshmërisht ideologjik; por çdo përjashtim kërkon një kriter që të mos mbetet i tillë.

Sepse përndryshe, ne rrezikojmë që figura të ndryshme – qoftë kjo edhe figura e Enver Hoxhës, në një skaj, apo në një tjetër figura si Eqrem Çabej, Musine Kokalari apo Sabiha Kasimati – të vazhdojnë të lëvizin brenda të njëjtit rreth vlerësimi, ku pesha kryesore nuk është simbolika që mbartin sot, por raporti që kanë pasur me një ideologji të caktuar dje.

Sepse ideologjia, ndryshe nga çfarë shpesh supozohet, ka një rëndësi thelbësisht relative. Ajo është produkt i kohës së vet, i rrethanave të caktuara historike, i konflikteve dhe nevojave që nuk janë më domosdoshmërisht tonat.

Simbolika, përkundrazi, synon të jetë më e qëndrueshme.

Ajo nuk ndërtohet vetëm mbi atë që një figurë ka përfaqësuar në një moment të caktuar politik, por mbi atë që ajo arrin të përfaqësojë përtej atij momenti. Në këtë kuptim, simbolika nuk është mohimi i historisë, por distilimi i saj.

Dhe pikërisht këtu lind konflikti: kur ideologjia ngrihet në kriter absolut, ajo fillon ta deformojë simbolikën.

Rreziku nuk është thjesht që disa figura mbeten në hije. Kjo është e pashmangshme. Por që ndriçimi vetë bëhet i kushtëzuar nga kritere që nuk kanë më fuqi shpjeguese në kohën tonë.

Kështu, përfaqësimi publik nuk bëhet më një përpjekje për të kuptuar dhe përmbledhur kompleksitetin e historisë, por një zgjatim i ndarjeve të saj.

Në vend që të ndërtojmë një hapësirë simbolike që i tejkalon konfliktet ideologjike, ne rrezikojmë t’i riprodhojmë ato pafundësisht.

Në këtë kuptim, metafora e “teatrit të dritëhijeve” mund të zgjerohet edhe më tej: problemi nuk është vetëm se disa figura mbeten në errësirë, por se vetë projektori drejtohet nga një dorë që vazhdon të udhëhiqet nga reflekse ideologjikë.

Dhe për sa kohë kjo dorë mbetet e njëjtë, ndërrimi i figurave në skenë nuk ndryshon thelbin e shfaqjes.

Kjo është arsyeja pse debati nuk mund të bëhet për listat dhe as për mekanizmat e përzgjedhjes së tyre. Ai duhet të shkojë më thellë: te mënyra si ne e konceptojmë raportin mes historisë dhe simbolikes.

A është hapësira publike një vend ku vazhdojmë betejat e së shkuarës?

Apo një vend ku përpiqemi t’i tejkalojmë ato?

Nëse pranojmë se simbolika ka një funksion që shkon përtej historisë së pastër, atëherë duhet të pranojmë edhe se ajo nuk mund të mbetet peng i ideologjive që e kanë prodhuar atë histori.

Kjo nuk do të thotë të harrojmë, as të relativizojmë, por të dallojmë.

Të dallojmë mes asaj që është e rëndësishme si fakt historik dhe asaj që është e vlefshme si simbol i përbashkët.

Në fund, ndoshta pika ku biem dakord është më e rëndësishme sesa ajo ku ndahemi: kujtesa kolektive nuk është asnjëherë neutrale dhe asnjëherë e plotë.

Por pikërisht për këtë arsye, sfida nuk është vetëm të pranojmë dritëhijet, por të kuptojmë se kush e ndez dritën dhe mbi çfarë baze.

Sepse nëse ideologjia vazhdon të jetë kjo bazë, atëherë rrezikojmë që teatri të ndryshojë dekor, por jo kuptim.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron dilema jonë e vërtetë: jo nëse ka dritë apo hije, por nëse jemi ende spektatorë të së njëjtës shfaqje, apo kemi filluar më në fund të ndryshojmë mënyrën si e shohim atë.

(c) 2026 Luan Rama. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi në kopertinë është realizuar me AI.