Përsiatje mbi tregimin me të njëjtin titull, nga vëllimi “Tregimtari i madh” i autorit Arben Dedja

Dikur nga fillimi i viteve ’80, kur isha në vitet e fundit të tetëvjeçares, më caktuan të mbaja një kurorë në emër të shkollës në një varrim. Ishte hera e parë që përballesha kaq afër me vdekjen dhe atmosfera mu duk e zymtë dhe e trishtuar. Shumë nga detajet e tjera më janë fshirë nga kujtesa, por ajo që më ka mbetur në mendje e qartë dhe e pangatërrueshme është pamja e varrmihësit, i cili, pasi kishte mbaruar gjithçka, largohej me litarët mbi sup.

Sa peshon një vdekje?: Kjo është pyetja që e mban pezull lexuesin e tregimit “Tri vdekje”. Jo në kuptimin filozofik, por në atë moral.

Tregimi bazohet në një histori të vërtetë në Shqipërinë e fillimviteve ’80, një nga ato ngjarje që nuk janë as të parrëfyera, as të padëgjuara por që shpesh, i kalojmë në heshtje.

Kur Ardian Gruja, ose Adi, protagonisti i tregimit, është në fillim të vitit të dytë të gjimnazit, nëna e tij largohet nga jeta. I ati rimartohet shpejt. Situata e krijuar ndikon keq në mbarëvajtjen e tij në shkollë; ai e ndërron shkollën dy herë me shpresë të ndryshojë diçka, por nuk arrin dot mesataren për t’u pranuar në universitet dhe shkon ushtar.

Dedja e përshkruan Adin si një djalë të heshtur, një fëmijë-burrë të kruspullosur në dhimbjen e vet, i cili përpiqet të gjejë një rrugëdalje. Ritmi i rrëfimit të jep ndjesinë e frymëmarrjes së rënduar të dikujt që përpiqet të qëndrojë mbi ujë, por nuk ia del.

Adrian Gruja mbytet. Jo metaforikisht, por realisht.

“Ariani i Parë erdhi të më kërkojë. Kohë pa u takuar. Iu hodhëm në qafë njëri-tjetrit, por vura re që fytyra e tij kish një si mpirje. Atij ia kishte thënë Ariani i Dytë. Atij ia kishte thënë Zamiri. Zames ia kishte thënë Titi. Titit nuk dihej se kush. Adi kishte vdekur. Edhe më keq: ishte mbytur në tentativë arratisjeje nga Saranda ku bënte ushtrinë.”

Me togfjalëshin “më keq”, autori e zhvendos peshën e vdekjes. “Më keq” se vdekja është mënyra si ajo perceptohet nga shoqëria.

“Ç’bëhet në këto raste?” “A shkohet për ngushëllim?”

Pyetja është legjitime sepse kjo nuk është një vdekje e zakonshme: në një regjim diktatorial ku atdheu është shndërruar në makinë politike, viktima shpallet tradhtar dhe vdekja e tij nuk meriton vajtim. Në këtë situatë shokët e të vdekurit ndodhen përballë dilemës së vështirë të zgjedhjes midis humanizmit (të ngushëllojnë familjen e shokut për humbjen) vetëkomprometimit (shprehjes së hapur të keqardhjes për një “tradhtar”).

Kjo dilemë zgjidhet nga vetë familjarët e të vdekurit, për të cilët frika tashmë ka tejkaluar dhimbjen. Në kundërshtim me çdo kod zakonor, dera e shtëpisë së tyre qëndron e mbyllur dhe nga brenda dëgjohet muzikë.

“U ndjemë të lehtësuar. Ikëm.”

Përballë kësaj drame, duke përdorur një narrativë krahasuese, Dedja rikthehet te vdekja e parë, ajo e nënës së Adit: ai është ende shumë i ri dhe nuk di ç’të bëjë, as me ngarkesën emocionale (është i pari varrim ku merr pjesë), as me detyrën që i ka ngarkuar mësuesja (të porosisë një kurorë në emër të klasës në ndërmarrjen funerale). I zellshëm për ta kryer sa më mirë këtë mision, e merr kurorën me vete në shtëpi dhe më pas në varrim. E gjithë kjo trajektore e tij bashkë me kurorën krijon një situatë tragjikomike ku emocionet lihen të marrin udhë përmes detajeve, gjesteve ose dialogëve të shkurtër: boja ende e patharë e shiritit i njollos këmishën, njerëz të panjohur i hapin rrugë, mallëngjehen, psherëtijnë dhe e përgëzojnë për mbështetjen që po përpiqet t’i japë shokut të tij; të panjohur të tjerë i lirojnë vendin në autobús.

Në këtë retrospektivë jeta duket normale, çdo gjë është në vendin e duhur, dhe ajo që sapo është përshkruar më sipër – mbulimi me heshtje i vdekjes së një të riu në tentativë arratisjeje – duket gati-gati një iluzion.

Por historia nuk mbaron me kaq.

Tregimi zhvendoset në një periudhë më të vonshme, në një auditor universitar. Autori, tashmë student në Fakultetin e Mjekësisë, megjithëse është vonë, nuk ngurron të trokasë ne derën e auditorit ku leksioni i mjekësisë ligjore tashmë ka filluar. “Për një rastësi të çuditshme”, profesori e pranon dhe vazhdon të flasë “mbi rëndësinë e skeletit në përcaktimin e identitetit të një personi të zhdukur, kur këtij i ka ngelur vetëm skeleti”.

Duket si një temë e zakonshme e lëndës, deri diku e mërzitshme, por megjithatë diçka e tërheq vëmendjen e autorit – mbase fjalia, “mënyra si duhej lexuar ky skelet” , e cila krijon një lidhje me gjithë fillin e rrëfimit:

Si mund të lexohet një vdekje?

Profesori pasi është endur në kohë, nëpër varre të lashta dhe zbulime arkeologjike, vazhdon të flasë për përparimin e shkencës dhe teknikat e reja të identifikimit. Por toni i tij, fillimisht njerëzor, bëhet gjithnjë e më i ftohtë: vdekja normalizohet si objekt analize dhe trupi kthehet në material mësimor.

“Ja për shembull, gjendet një skelet tejet i konsumuar, e zëmë një skelet i gjetur në det, që uji i njelmët e ka gërryer e peshqit – të vegjël a të mëdhenj – mishin…”

Pasi flet për “skelet të një mashkulli nën 25 vjeç”, “kocka që nuk kanë përfunduar rritjen”, “matje të kafkës”, “lista të zhubrosura të të zhdukurve”, me të njëjtin zë monoton, por tashmë me një narrativë të zhveshur nga çdo ndjeshmëri emocionale, pothuaj makabre, në një kulmim të ligjërimit të tij, me një “voilà” teatrale, profesori mbivendos në ekran dy foto që përputhen plotësisht.

“Kështu e pashë sërish Adin. Gjysma e diapozitivit ishte një kafkë, gjysma tjetër ishte fotografia e tij, e zmadhuar në ekranin gjigant të sallës së leksioneve…”

Këtu Dedja nuk i emërton emocionet: çdo fjalë do të ishte e tepërt. Ai hesht. Por është pikërisht kjo heshtje ajo që e bën çastin të padurueshëm.

Kjo është vdekja e tretë: më e rëndë se vdekja biologjike e individit dhe dënimi i tij me harresë. Kjo vdekje përbën shndërrimin përfundimtar të një njeriu në një objekt, në mënyrën më të zhveshur të mundshme.

Ky është momenti kur për autorin e kaluara rikthehet jo si kujtim, por si provë, dhe ai bëhet dëshmitar i një të vërtete që nuk mund ta harrojë dhe që nuk e lejon të jetë i paanshëm.

Në këtë kuptim, duke rrëfyer fatin e një individi, Dedja flet për kolapsin moral të një shoqërie që e politizon vdekjen, e relativizon, e injoron dhe, në fund, e institucionalizon atë. .Përmes një tragjedie individuale ai zbulon një plagë kolektive që nuk i përket vetëm së shkuarës, por edhe së sotmes.

Kanë kaluar 36 vjet nga rënia e regjimit diktatorial në Shqipëri dhe ngjarje të tilla nuk janë të panjohura: janë dhjetëra të rinjtë që u vranë ose u mbytën në kufirin shqiptar dhe u shndërruan në heshtje; trupat e tyre nuk iu dhanë familjeve, por u copëtuan në tavolina anatomie. Për të mësuar kockat, por edhe për të mësuar frikën. Janë dhjetëra histori të tjera të ngjashme, të treguara dhe dokumentuara. Por shoqëria shqiptare është mësuar tashmë të jetojë me fajin e vet pa kërkuar kurrë ndjesë.

Jo rrallë litarët e varrmihësit i hidhen mbi shpinë “sistemit”, duke e shndërruar këtë të fundit në bartës abstrakt të fajit dhe duke injoruar faktin që “sistemin” e krijuan njerëzit me militantizmin, bindjen, përshtatjen dhe, në fund, heshtjen e tyre.

“Detyra e një shkrimtari – thotë Hemingway – është të thotë të vërtetën. Standardi i besnikërisë ndaj së vërtetës duhet të jetë i tillë që krijimi i tij, i bazuar mbi eksperiencën, të prodhojë një të vërtetë më të qartë se çdo fakt, sepse faktet shpesh nuk vërehen si duhet. Por kur një shkrimtar i mirë krijon diçka, ai ka kohën dhe mjetet për të nxjerrë në pah një të vërtetë absolute.*

Ndonëse kanë kaluar 40 vjet, Dedja nuk ngurron ta nxjerrë këtë histori nga arkivat e dhimbshme të kujtesës dhe, me një kalkulim të shpejtë statistikor – mjet retorik tipik në krijimtarinë e tij – ta marrë përsipër detyrën qytetare të rrëfimit të saj.

“Post Scriptum: S’ka rëndësi nëse ky tregim është i arrirë. Rëndësi ka që të kujtojë ekzistencën e këputur të një shoku gjimnazi, Adrian Grujës. Nga klasa ime jam i vetmi që kam dalë shkrimtar. Ndër njëzet e tetë që mbaruam maturën (njëzet vajza dhe tetë djem), dhe, po të llogarisim edhe tre klasat e atij viti (matura e ‘Samiut’ ’82), prapë mbetem i vetmi. Po ashtu edhe në fakultet, në kursin tonë prej njëqind e dyzet e tetë studentësh (njëqind vajza dhe dyzet djem). Kush tjetër mund ta bënte pra?”

Ai është i vetëdijshëm se, mes gjithë dëshmitarëve të kësaj tragjedie, është ai që ka dhuntinë e fjalës dhe aftësinë për ta kthyer atë në art, duke nxjerrë kësisoj në pah një të vërtetë universale që nuk kufizohet vetëm me rrëfimin e një ngjarjeje të një epoke të caktuar, por me dilemën e përgjegjësisë morale të shoqërisë njerëzore ndaj normalizimit të dhunës, relativizimit të fajit, heshtjes kolektive, indiferencës, zhdukjes së përgjegjësisë publike, dilemë që mbetet njëlloj aktuale për shoqërinë njerëzore edhe sot. Tek e fundit, ndërgjegjja morale e një shoqërie apo individi, nuk duhet të matet as me kalendar dhe as me preferenca politike. Përndryshe, çdo nocion i së drejtës do të ishte një farsë.

Tregimi mbyllet me një sinqeritet që të çarmatos:

“Ndjesë që mu deshën dyzet vjet, por nganjëherë, ndoshta shpesh, kujtesa është e dhembshme.”

“Tri vdekje” na mëson se duket të kujtojmë, sepse vetëm kështu mund ti shërojmë pasojat e hidhura të së kaluarës. Nëse një shoqëri nuk ka guxim të shohë në sy të vërtetën e vet, historia përsëritet.

© 2026 Ajkuna Dakli. Të gjitha të drejtat janë të autorit.

……………………………..

Shënim : * – Hemingway – Introducte e antologjisë “ Man at War “ e publikuar ne 1942

Origjinali në anglisht: “A writer’s job is to tell the truth. His standard of fidelity to the truth should be so high that his invention, out of his experience, should produce a truer account than anything factual can be. For facts can be observed badly; but when a good writer is creating something, he has time and scope to make it of an absolute truth.”