Bardhë & Zi

Vlora me gjashtëdhjetë mijë banorët e saj, njerëz artdashës, që janë krenuar me Estradën dhe parodistët, vend ku ka efekt teatri historik për Selam Musain dhe gunat përmbi tela, është në verën e 1995-ës një qytet tradicional, ku kryqëzohen gjithë llojet e trafikut në mallra dhe njerëz, përmes një mjeti natyral por të rrezikshëm transporti klandestin, detit. Të çosh një teatër alternativ aty është si të ecësh mbrapsht në autostradë.

Nuk harrohet premiera e shfaqjes Kohë të  përziera.[1] Aktorët janë të vendosur në skenë. Njëri prej tyre mbrapa siparit, me kurriz nga publiku, hapet derisa kalon në sparkatë. Në atë qetësi dhe mërmërimë, pjesë e isos polifonike, dëgjohet një bas vlonjati që thotë: “E filloi shfaqjen me bythë Armando Bora.” Por shfaqjen njerëzit e shohin deri në fund, sepse është shqiptare, ka zakone, rite, përzierje tekstesh frymëzuar nga Ura me tri harqe e Kadaresë, Kanuni i Lekë Dukagjinit, balada e murimit dhe e besës, shfrytëzon polifoninë e jugut dhe ritmin e valleve. Me këtë teatër fizik inaugurohet Bardhë & Zi, e para kompani teatrore e pavarur në Shqipëri  e themeluar nga regjisori Armando Bora. Ai ka bërë një grup të rinjsh, studentë nga Tirana dhe Shkupi, midis tyre Valbona Imami dhe Arta Muçaj nga Kosova, të dyja shumë premtuese. I mbështet me ushqim dhe fjetje një firmë e vogël piramidale që ka dhe hotel. Aktorët punojnë, bëjnë plazh, lahen dhe prapë në skenë deri në mesnatë. Koha që jetojnë sikur ka aktivizuar ndjeshmëri të paranormales. Më shumë është një revoltë që e shtyn Borën, një lloj pakënaqësie nga çfarë bëhet, ecën pa ditur ku do të shkojë, mjaft të mos bëjë atë që bëhet zakonisht, që nuk duhet të vazhdojë më, domethënë me këtë tradicionalizëm me tekste lineare, kur ai pëlqen dramaturgjinë e fragmentarizuar, një skenë pa elemente të rënduara, kur të gjithë bëjnë shtëpi dykatëshe me shkallë, bëjnë sikure, që është më revoltuesja, ndjesia për të bërë sikur në skenë, për të mashtruar, kur ai pëlqen të kërkojë të vërtetën në skenë, këtë kërkon, sepse nëse aktori bën sikur është personazh, atëherë spektatori që bën sikur i pëlqen, do ta kuptojë që aktori nuk është ai që hiqet, domethënë, ndjen një lloj hipokrizie midis skenës edhe platesë që e ofron teatri në Shqipëri dhe dëshira e tij është që Kohë të përziera të mos mbetet skllav i këtij raporti, i ndriçimit, fonisë, karrigeve, por nëse do t’u duhet ta japin në breg të detit ta japin aty apo në ndonjë lëndinë, duke shfrytëzuar polifoninë, folklorin, këngët dhe vallet dhe kjo për arsye se brenda tyre gjenden elemente që i përshtaten lehtësisht teatrit. Pse të mos e bëj? Është në qytetin e lindjes, biznesmenët e mbështesin, drejtuesit e firmave piramidale Vefa, Kamberi, sidomos Gjallica, janë dashamirës me artistët. Edhe shpenzimet janë të pakta, me 1000-2000 dollarë bën shfaqje. Bashkia nuk mbështet, nuk ka ardhur akoma koha e PR-it që e fut bashkinë në lojën e donacioneve, krahas detyrimit për shërbime kulturore. Mjafton që teatri i qytetit e jep sallën pa pagesë. Po është dhe Pallati i Kulturës, Bora ka dhënë shfaqjen e parë atje, një musical, Zi e më zi i Kristo Floqit me dy aktorë të estradës, Meti dhe Agroni, e muzikuar nga Artur Dhamo. Pallati i Kulturës është afër Skelës në breg të detit, salla plot, derisa në një nga skenat njerëzit zënë e iknin, sepse shqiptarët përgjithësisht ikin, kanë pesë vjet që marrin anijet, kur del lajmi që ka rrugë për të ikur, salla boshatiset.

Kompania Bardhë & Zi krijohet pas eksperiencës që Bora ka në Teatrin e Kombësive në Shkup, që e gjen në gjendje lufte, në konflikte politike mes aktorëve. Vetë trupa shqiptare lëviz nëpër botë, punon me regjisorë që e pasurojnë nga ana vizuale, e imazheve, plastikës. Punon me Refet Abazin dhe Silvana Bajçinovci, shikon teatrin turk në të njëjtën godinë, ku regjisori kroat Branko Brezovec, një nga emrat e rëndësishëm të teatrit modern europian, punon paralelisht një Shekspir dhe Nënën Kurajë të Brecht-it. Bie në kontakt me teatrin antropologjik falë Mirushe Hoxhës që doktoronte për teatrin antropologjik të Eugenio Barba-s në Odin Teatret. Tronditja estetike vazhdon. Në 1994-ën punon për tragjikomedinë Tri mendje në ankand të Ferdinanad Hysit, teksti i parë i absurdit në dramaturgjinë shqiptare, pëlqehet dhe vazhdon luhet. Është vetëm një vit larg nga ngjarjet teatrore në Tiranë që gati e shokojnë Borën: Duke pritur Godonë me regji të Kumbaros dhe Fando dhe Lis me regji të Qirjaqit. Me teatrin e Vlorës punon ashtu siç e kupton ai absurdin, meqë i përket një brezi që vjen nga një periudhë moskomunikimi, me të vetmen dritare Labirintet e Modernizmit të Alfred Uçit, ku shahet teatri modern dhe kush do, përpiqet ta kuptojë nga sharjet se si mund të jetë ai teatër që merret me Sizifin brenda njeriut, që do të bëjë një punë edhe ajo kthehet si një qarkullim i boshit në ajër, rikthim në pikën e nisjes. Tri mendje në ankand janë tre vetë që duan të zënë tri vrima që nuk i zënë dot kurrë. Futen elementet politike të kohës, por në thelb është pamundësia e njeriut për ta realizuar gjënë, që është në kundërshtim me teatrin tradicional. Në Festivalin Mbarëkombëtar të Teatrit shfaqja prezanton Vlorën, muzika është live, Artur Dhamo me sintetizator luan në skenë dhe skenografia është një krevat, një çarçaf dhe një shkallë marinari. Juria me kryetar Piro Manin e vlerëson për regjisorin e ri më të mirë, tekstin dhe aktoren në rol dytësor.

Dëshira që të provojë diçka jashtë sistemit e nxit Borën të ngrejë kompaninë Bardhë & Zi. Nuk ka bazë ligjore për këto punë në Shqipëri, ndaj i kërkon Ministrit Teodor Laço si mund të ndërtojë një kompani private dhe ai i jep një letër rekomandim. Bën një logo, një maskë të bardhë, një maskë të zezë, naive, e riprodhon në kapela, çakmak. Në fletëpalosjen e shfaqjes thuhet që kompania ka një staf drejtues me emra të njohur të artit, Eduard Makria, Xhevdet Feri si dhe teatrologia Mirushe Hoxha. Prodhimi i dytë i kompanisë është Huis Clos (Me dyer të mbyllura) e Sartre-it, në frëngjisht, me qëllimin për t’u shfaqur jashtë, me dy aktorë profesionistë dhe me dy gjimnaziste nga Vlora që flasin gjuhën frënge.

I treti, një dramatizim i romanit të Besnik Mustafajt Gjinkallat e vapës. Në të trija shfaqjet ka një kontrast bardhë e zi, si një ballë për ballë e tradicionales me eksperimentalen profilizuar në teatrin antropologjik-polifonik, që njeriun e shqyrton në marrëdhëniet me natyrën, grupin dhe kulturën. Është lloji i teatrit me prirje që trupin e aktorit ta zgjerojë nën efektin e pranisë dhe shikimit të tjetrit, që duke e perceptuar jo vetëm vizualisht, por edhe kinestetikisht, trupi aktivizon zemrën e spektatorit me huazimin e teknikave të pantomimës, lojës dramatike dhe improvizimit. Antropologjia e teatrit siç konceptohet nga Barba përqendrohet në përdorimin e jashtëzakonshëm të trupit në teatër, përdorim i ndryshëm nga jeta e përditshme, ku trupi kushtëzohet nga kultura, statusi shoqëror dhe profesioni. Ashtu si mësuesi i tij Grotowski, Barba e sheh aktorin si forca që buron nga një trup që i është dhënë një formë.[2]

E vetmja dëshmi që kemi nga puna e Borës me aktorin dhe e aktorit me trupin janë disa foto bardhë e zi, që i kemi zgjedhur për ekspozitën e këtyre ditëve “Teatri i vogël i tranzicionit” në Galerinë Zenit në Tiranë.

Për një periudhë të gjatë Bora qëndron tek shfaqjet dhe leximet për Grotowski-n dhe Kantor-in, i cili e tërheq për përdorimin e materialit të jetës personale dhe kujtimeve në teatër, që e çojnë larg teatrit dramatik, aq sa puna e tij bëhet një kozmos i pasur i formave të artit midis teatrit, performancës, pikturës, skulpturës, artit të objekteve dhe artit hapësinor, që sillet në formë obsesive rreth kujtimeve të fëmijërisë e pikërisht për këtë arsye shfaq strukturën kohore të kujtesës, përsëritjen, përballjen me humbjen dhe vdekjen. Kantor-i ka procesin e vrasjes së fëmijërisë tonë dhe me këtë shpreh se artistët janë ata që arrijnë ta mbajnë gjallë fëmijërinë. Në momentin që e mban gjallë, ke një bazë për t’u bërë. Ka një element tjetër teknik dhe estetik te Kantor-i, të cilin Bora e aktivizon në performancën Ëndrra e një nate dimri (1999) vepra e tij e parë me Teatrin Kombëtar, rimarrje e novelës së Kadaresë Kush e solli Doruntinën në pishinën e Teatrit, ku ndodh spostimi, lëvizja në hapësirë e personazheve jo si qenie të gjalla, po si objekte. Kantor-i e ndihmon të kuptojë vlerën e tekstit. Një tekst i bukur s’është meritë e regjisorit dhe po të shohësh, në trajektoren e Borës nuk ka Shekspir apo Çehov, nuk ka rendur pas teksteve, po i ka zgjedhur ato për të plotësuar synimet e veta. Është marrë me Ionesco-n për të vetmen arsye se ka një postulat sfidues që thotë: “Veprat e mia dramatike vendosen në mënyrë komike dhe veprat e mia komike vendosen në mënyrë dramatike.” Domethënë është një autor që të fton ta tejkalosh dhe ta përdorësh si pretekst tekstin. Prej tij vë në skenë Rinocerontin dhe Mbretin po vdes.

Valixhet (2000), frymëzuar nga jeta e Pirro dhe Pavlina Manit, e Maks Velos po ashtu, vjen si homazh ndaj kujtesës me aktorët Neritan Liçaj dhe Valbona Imami në sallën Blu të Galerisë Kombëtare, midis strukturave të realizmit socialist. Është prodhimi i fundit i kompanisë Bardhë & Zi, pavarësisht se në vitet e ardhshme, kjo pjesë nën titullin Ata hyjnë pa trokitur vihet me dhjetra herë në skena dhe gjuhë të tjera.

Çdo formë jete që këputet në këtë kohë është pasojë e efektit vetëvrasës të nëntëdhjetëeshtatës. Nëse rënia e komunizmit me revolucion të përgjakshëm në 1989-ën në Rumani shkakton një mijë viktima, në Shqipëri, në kohë paqe e lirie, viti 1997 lë pas dy mijë të vrarë dhe të plagosur mijëra. Vlora del jashtë kontrollit, po dhe në Tiranë një artist duhet t’i mbijetojë teatrit që i ka plasur në dorë një komedi banale. E pranojnë edhe ata që nuk e thonë, me 90%-shin e fitimit nga biletat që kall një mentalitet të keq komercial, merr krisjen e parë teatri. Në këtë periudhë mbyllet Estrada dhe publiku i saj kalon të shohë komedi në Teatër. Një ditë Bora dëgjon të pyes një spektator, që vjen për të prerë biletë: “Luan sot Met Bega ktu?” Në Teatrin Kombëtar! Met Bega dhe artistë të tjerë të humorit, për sa vjet funksionon nëntëdhjetëpërqindëshi, fitojnë shuma aspak të vogla. Aq e thellë shkëputja e shtetit nga institucionet kulturore, sa shitja e talentit dasmave duket e vetmja zgjidhje.

Edhe komedia angleze prezantohet si e panjohura e madhe, kur anglezët vetë nuk mund të jenë krenarë për tekstet që vazhdojnë hyjnë në Shqipëri. Nuk i duken Borës kaq dominuese raportet sa ç’janë tek ne këto komeditë e tregut. Sot akoma gjykohet me kriterin a është salla plot apo jo.

Me Oazin, Çajupin dhe sidomos me Publimedian fillon një histori më e stabilizuar e kompanive teatrore që kanë aftësi ta menaxhojnë mirë produktin, diçka që Bora e shikon si defekt tek vetja. Po edhe nuk do dhe e quan jo detyrë të regjisorit të negociojë me lloj-lloj njerëzish. E lodhin këto dhe ka lënë gjëra në rrugë, që ndoshta s’duheshin lënë.

Footage

Jeta rrëshqet ashtu si njerëzit nuk kanë pritur të ndodhë. Me kolapsin e skemave mashtruese financiare që gëlltitin kursimet e qindra-mijë familjeve, kursime emigracioni kryesisht, në duart e shqiptarëve gjenden ditën për diell një milion kallashnikovë dhe mjete të rënda lufte, luftë kundër vetes. OKB-ja angazhohet në një fushatë çarmatimi të popullatës, të cilës i premtohet në këmbim asfalt dhe shërbim telefonik.

Ka njerëz që akoma besojnë se do t’u kthehen paratë. Kreditorët që, me gjithë praninë e policisë, pengojnë ekspertët e mbikëqyrjes së fajdeve, shtyjnë, thërrasin VEFA nuk është piramidë…, ne nuk e pyetëm shtetin kur i futëm paratë…, shteti nuk ka punë me ne…, paratë i duam vetëm nga Vehbi Alimuçaj, na ka premtuar se do na i japë me mënyrat e tij. Një tjetër kreditori, kreditore shpirtërore kësaj here, kultit të shenjtores Eleonore (vetëm me një vakëf) i shkojnë mbi 100 mijë besimtarë. Shkrimet e saj i përshëndesin filozofët dhe kritikët e artit Fuga dhe Kallulli. Valvulë shkarkimi janë edhe lokalet me lojëra fati që fitojnë mirë nga dyndja e  madhe dhe fshehja e detyrimeve fiskale. Nga mospagimi i taksave, ndërmarrjes shtetërore Albpetrol i llogariten dy miliardë lekë borxh dhe mijëra ton naftë stoku. Familje të tëra naftëtarësh dalin në asistencë, gra dhe burra të rinj pensionohen para kohe. Punëtorët duan punë, punëtorët duan drejtësi, por Sindikatat e Pavarura që i nxjerrin me slogane në rrugë janë zero të besueshme. Edhe grevës së urisë i ka dalë boja, me gjithë të kaluarën për t’u nderuar që ka nga koha e qëndresës në burgjet e diktaturës. Sot ndodh vend e pa vend dhe grevistët ushqehen si mos më mirë. 

Si pasojë e krizës së nëntëdhjetëeshtatës, Pierre Cardin kryen një sakrificë, ul çmimin e një kostumi nga 7100 në Paris, në 3200 franga në Tiranë. I pari stilist i modës së lartë tek ne toleron humbjet në filialin shqiptar, ndryshe nga vendet baltike si Estonia e Lituania që ia dalin t’i organizojnë edhe sfilata. 

Në panairet e turizmit në botë, Shqipëria, vendi i radhëve poshtëruese për një vizë në ambasada sfilon me Ansamblin e Këngëve dhe Valleve, Ardit Gjebrenë dhe fustanellat e Projekt Jonit, Inva Mulën dhe Tedi Papavramin. Të tjerëve fati u dërgon pengesa guximtarësh. Trupa e komedisë së famshme Tetë persona plus me Ferdinand Radin në krye ngec në Portin e Durrësit. Administrata e Teatrit Kombëtar nuk ka paguar siguracionin e makinës, duhet ta paguajnë nga xhepi aktorët, po kjo është hiç gjë para bllokimit dyditor në kufirin slloven, sepse nuk kanë vizë tranzitore. Destinacioni është Hungaria, nëse ia dalin. “Nuk është e lehtë të përballohet liria”, ndërhyn nga larg Kadareja, shkrimtari ynë kombëtar, kandidat i përvitshëm për Nobel. Sa herë politika e dreqos, sa herë parlamenti dhe qeveritë shkelin kushtetutën dhe presidentit ia kyçin këpucët në dollap, sytë hidhen nga Kadareja dhe ai thotë: “Çmimi Nobel më tepër se mua do t’i duhet letërsisë, Shqipërisë. Nacionalist më quajnë ata që nuk e kanë qejf Shqipërinë.”

Nuk është bërë një vit nga ardhja në pushtet e koalicionit të majtë dhe humbësi Berisha organizohet me intelektualë të shqetësuar për instalimin e neodiktaturës dhe kërkon qeveri teknike. Partia e tij me rekorde për përjashtim intelektualësh, mendon për gjithëpërfshirje, fjalë e huazuar nga kundërshtari politik Nano: gjithëpërfshirje e atyre që mendojnë njësoj si kryetari.

Ndërkaq në Kosovë kërkohet ndërhyrje ndërkombëtare. Human Rights Watch flet për masakra në Drenicë.

Bota vjen e vogël në kanalet televizive, që dy vitet e fundit janë përhapur edhe në qytete të vogla që s’kanë ndonjë jetë publike për t’u bërë lajm: nuk prodhohet, njerëzit janë kapur nga një valë tjetër ikjeje dhe kultura u kujton diçka të ngjashme me estradën.

Mantra Rama

Ardhja e Gerhard Schroeder-it në pushtet në vitin 1998 bashkon një brez udhëheqësish të qendrës së majtë, përfshi Tony Blair-in në Britani dhe Lionel Jospin-in në Francë, si fytyra e re me orientim nga tregu e socializmit modern europian. Edhe në Shqipëri socialistët i sjell rotacioni politik dhe këta propozojnë ministër Kulture një njeri jopolitik, mësimdhënës, i botës së artit dhe publicistikës, i rrahur keq një natë të errët për qëndrimet e tij publike, me porosi të liderit të djathtë, thuhet. Është Edi Rama që “reformën” e shpall mision të aksionit të tij politik. Shkrimtarë dhe kineastë komentojnë dhe parashikojnë: Nuk di sa do t’i nënshtrohen gjërat Edi Ramës apo ai gjërave. Do ketë kompromiset e veta me politikën; besoj tek karakteri i tij mospajtues dhe jonënshtrues; Në vend të bingove dhe lodrave të fatit, të hapë kinematë dhe teatrot; në vend të kioskave përballë Galerisë Kombëtare, të zënë vendin e nderit veprat e artit, në vend të shitjes së librave baltrave dhe dherave, të shihnim librari luksoze dhe në vend të muzeve që vidhen, të dëgjonim për pasurimin dhe lulëzimin e tyre. Nuk vret kultura, por antikultura dhe Edi Rama, këtë e di.[3]

Shtypi e përshkruan si anarkist me fjalët që ai autoportretizohet, si ministër që i mjafton të sigurojë një pasdite teatrale për të qenë, në një skenë që s’mban era shurrë dhe të ndërtojë kinema që të mos jenë vende masturbimi kolektiv për ushtarët e Ushtrisë Popullore… “Unë nuk kam paraardhës. E shoh veten vetëm si paraardhës të atyre që vijnë pas meje.”[4]

Paraardhësja Arta Dade i lë një ministri me buxhet 1.2 miliardë lekë, projektin për një politikë të re për institucionet dhe një ligj për Teatrin. Buxheti i Teatrit Kombëtar në vitin 1998 reduktohet nga 40 milion në 22 milionë lekë. Nga ana tjetër  Ministria e Financave propozon kufizime për fitimet nga aktiviteti artistik. Vetëm 10% e të ardhurave do t’i kalojnë institucionit buxhetor për shpërblimet e figurave artistike dhe 90% i kalojnë shtetit. Gjithë ky operacion bëhet me qëllim forcimin e buxhetit të shtetit dhe rikrijimin e kushteve të ekonomisë së tregut ku institucionet duhet të mbijetojnë vetëm.[5] Në fakt krijon kushtet për një plan tjetër për Teatrin Kombëtar.

Ministri i ri sjell nga Franca një drejtor teknik teatri, i cili pas mbikëqyrjes së objektit, del në përfundimin se rrezikohet nga zjarri. Ndalohet hyrja e aktorëve në teatër dhe skena mbyllet nga shtatori i 1998-ës në mars të 1999-ës. Pikërisht ato ditë, një zjarr djeg atelierin historik të ish-Kinostudios, studios shtetërore të prodhimit të filmit, e kthyer në shoqëri tregtare aksionere, ku shteti ka 51% të aksioneve. Shumë mendojnë që ky është zjarr si i Xhirit, që u hedh benzinë magazinave natën, për llogari të bandës së Arturo Uisë (Arturo Ui është ndër realizimet më të suksesshme në historinë e teatrit shqiptar nën diktaturë). Nuk kalon kohë dhe ministri prezanton investitorin strategjik për ish-Kinostudion, shoqërinë “2K Group”, të cilën do ta privilegjojë me fonde publike për tendera rrugësh gjatë kohës që Rama drejton Bashkinë e Tiranës. Dhënia me qira e ambienteve të Kinostudios për 1 dollar m2 ndodh në prani të artistëve që shërbejnë si dekor, edhe pse një pjesë e mirë e komunitetit ka bindjen se projektet e ministrit janë të dyshimta dhe mbajnë erë korrupsion.

Në çdo rast, ka një qëndrim unanim për të mos lëvizur nga Teatri. Arkitekti Maks Velo, mbrojtës i zjarrtë i trashëgimisë arkitekturore italiane në Tiranë, propozon që teatri më jetëgjatë në vend, që ka bashkuar breza artistësh dhe spektatorësh, me akustikë të mrekullueshme dhe sallë të proporcionuar, të rindërtohet nga e para me të njëjtën arkitekturë dhe arrendament fillestar, të ribëhet, me përmirësime teknologjike, sepse koha i testoi objektet italiane që kanë tregues të lartë funksionalë dhe estetikë.[6]

Në korrik të 1999-ës holli i Teatrit Kombëtar jepet me qira për krijimin e një teatri alternativ privat i quajtur Rubairat, me bashkëpronar Aleksandër Frangajn, drejtues i TV Klan-it, një nga dy kompanitë më të mëdha mediatike në vend, e përfshirë në biznese ndërtimi. Aty ku shkruhet Teatër Kombëtar, vendosen gërmat Rubairat dhe instalohet një biletari. Në krahun tjetër, Bingo Ylli. Peizazh i kundërt me ligjin dhe reformat që aspirohen.

Në këtë moment Armando Bora është duke u marrë me Rubairat e Khajam-it që e propozon si emërtim për teatrin e ri dhe drejtuesit e teatrit të ri i ofrojnë t’i vendos në skenë vargjet interpretuar nga Ndrenika. Të gjithëve u pëlqen, është gjë e re, salla domethënë. Në koktejin pas shfaqjes që kushton më shumë sesa vetë shfaqja, ministri i Kulturës pyet kryetarin e parlamentit Skënder Gjinushi: “Të pëlqeu?”, “Mrekulli!” i thotë tjetri. “Ja, kështu do t’i bëjmë gjithë teatrot e Shqipërisë, vetëm kalo ligjin Për Teatrin.”[7] Po ministri vepron ndërkaq dhe sulmon komunitetin artistik që zvarritet për mbijetesë. Deklarata të llojit “A kemi pasur ndonjëherë Teatër Kombëtar?”, ngjan me çfarë thotë në fillim të viteve nëntëdhjetë Kadareja: “do flasim për teatër kur të kemi teatër”. Ai e quan “kënetë” gjendjen vegjetative të institucioneve kulturore, të cilat në konceptin e menaxhimit janë bastione të mendimit ekonomik të regjimit të vjetër.[8] Ai nuk di të ndalet kur thotë se në teatër ka ujëra të ndenjura që kanë frikë nga ndryshimi, e për pasojë refuzojnë të kuptojnë avantazhet e reformës, në vend të emërimit konkurrencën e lirë dhe kontraktimin e përkohshëm. “Reforma synon krijimin e dy kompanive të vetme shtetërore, mbështet teatrot lokalë dhe kompanitë private dhe paguan në mënyrë të diferencuar, sipas kontratës dhe kontributit, punën e atyre që krijojnë vlera të mirëfillta artistike – ky është roli i shtetit në marrëdhënie me artistët e skenës.[9]

Në Ligjin “Për Teatrin” parashikohet krijimi i Qendrës Kombëtare të Teatrit për të organizuar dhe financuar veprimtarinë teatrore në Shqipëri si dhe një Fond publik nga buxheti i shtetit dhe të ardhura të tjera jobuxhetore, nga donatorë ose sponsorë. Në fakt, secili prej këtyre hapave nuk mund të hidhet pa një kontekst më të gjerë rregullash dhe ligjesh. Buxhetimi nga “sponsorë të ndryshëm” nuk mund të bëhet pa ligjin për sponsorizimet, akoma inefiçent sot, duke i lënë të shkëputura kulturën dhe ekonominë nga benefitet e njëra-tjetrës dhe të varuara nga buxhteti i shtetit. Prandaj quhet vullnet politik mjeti që në këto raste shërben për të angazhuar sektorë të tjerë qeverisës si Financat, Ekonomia dhe Drejtësia. Rama s’mund ta ketë këtë fuqi i vetëm, nuk është pjesë e një vullneti politik më të gjerë – në vitet në vazhdim pushteti i socialistëve shkërmoqet nga korrupsioni – dhe në pamundësi për të ndryshuar klimën me norma, përdor forma ilegale pasioni dhe aleancash. Kështu mekanizmi i ndryshkur kthehet në censurë për cilindo që do të punojë i pavarur dhe në tirani të shumicës kur artistëve qëllim kryesor iu del t’i përgjigjen tregut.

Ajo pjesë e Ligjit “Për Teatrin” që thotë se të gjitha kompanitë teatrore janë të barabarta përpara Qendrës Kombëtare të Teatrit dhe të pavarura prej saj, shqetësoi komunitetet e Teatrit Kombëtar, Operës dhe Baletit, Ansamblit po edhe trupat teatrore në rrethe që vazhdojnë të jenë në varësinë e Ministrisë së Kulturës deri në vitin 2002 kur bëhen teatro të bashkisë. Është e përligjur frika se do të humbasin vendin e punës, rrogën e sigurtë, sepse reformat që duhet të çojnë drejt ekonomisë së tregut, transformimet dhe ligjet e konkurrencës në sektorë të tjerë që nxjerrin radhë të tëra të papunësh, shumë të tjerë me asistencë sociale dëshpëruese ose në pension të parakohshëm, nuk japin kurrëfarë garancie që modeli të funksionojë për punëtorët në kulturë dhe arte. Ligji e thotë: artistët teatrorë, që si rezultat i zbatimit të këtij ligji humbasin vendin e punës në institucionet e mbyllura ose të shndërruara, gëzojnë të drejtën e mbrojtjes ekonomike nga shteti, në bazë të legjislacionit në fuqi.[10]

Protesta e shiritave të zinj kundër kontratave të paracaktuara nxjerr në rrugë para Ministrisë së Kulturës dhe Presidencës aktorë të Teatrit Kombëtar, Estradës, Teatrit “Migjeni”, Teatrit të Operës dhe Baletit. Një pjesë nga të Operës hyjnë dhe në grevë urie muaj më vonë.

Ka të tjerë që mezi e presin reformën. Aktori i humorit Sejfulla Myftari e komenton gjendjen në një teatër pothuaj të marrë fund si i Beratit, si më poshtë:

Në borderonë e aktorëve firmosin 33 vetë, 4 marangozë, 3 elektriçistë, 3 llogaritare, 3 libretistë formalë (kaq sa ka dhe Teatri i Milanos), 2 sekretare personale të drejtorit, 3 pastruese. Të gjithë miq, farefis, militantë… Ja këta janë aktorët, me të cilët drejtori i gllabëron shtetit plot 100 milionë lekë. Po unë s’mund të lejoj më që nën emrin tim të mirë, të justifikohet pagesa e 33 njerëzve të rëndomtë (të çfarëdoshëm). Nëse shteti do që t’i ndihmojë të ushqehen, le t’u japë përkrahje a pension por, jo nën emrin e artistit. Kjo është çmenduri. Ndaj kam mbështetur idetë e Ramës.[11]

Një palë komentatorësh në shtyp që zjen nga debati, e shohin Ramën si të parin ministër kulture që po aplikon ekonominë e tregut të lirë në art dhe që po përgatit një kuadër ligjor, me të cilin ministrat e ardhshëm nuk do fillojnë punën nga niveli zero.

Një nga autorët e projektit të parë të ligjit, Gëzim Kame, pavarësisht konflikteve në publik me ministrin e Kulturës që e detyrojnë të lërë postin e drejtorit të përgjithshëm të Teatrit Kombëtar, është gati të hapë një kapitull të ri dhe t’i përgjigjet telefonatës që e fton të marrë drejtimin artistik të kompanisë teatrore private Publimedia.

Në vijim: Nga teatri i komedisë tek i eksperimentimit

---

[1] Ky rrëfim bazohet në bisedën me regjisorin Armando Bora, korrik 2025.

[2] Pavis, Patrice. Dictionary of the theatre: terms, concepts and analysis. Toronto: University of Toronto Press, 1998, f.21-25.

[3] Opinione nga Mira Meksi, Mevlan Shanaj dhe Kujtim Çashku, Koha Jonë, 19 prill, f.25.

[4] Sokol Balla. “Edi Rama, Indipendence Day.” Klan, nr.54, 1998.

[5] Bëhet fjalë për vendimin Për krijimin dhe administrimin e të ardhurave që krijojnë institucionet buxhetore, 1998. “Ministria e Financave mbikëqyr shpërblimet.” Republika, korrik 1998.

[6] Maks Velo. “Ju ofroj teatrin e ri.” Gazeta shqiptare, 25 korrik 1998.

[7] Nga biseda me regjisorin Armando Bora, korrik 2025.

[8] Ministri Rama: Nuk do ta shkrij teatrin. Koha jonë, tetor 1998.

[9] Edi Rama. “Reforma në kulturë (teatër) dhe armiqtë e saj.” Koha Jonë, tetor 1999.

[10] Ligji “Për Teatrin” nr.8578, dt.10.2.2000, për organizimin dhe funksionimin e sistemit teatror kombëtar.

[11] Sejfulla Myftari – Cekja. “Unë e dua Ramën. Le të jem viktimë.” Gazeta shqiptare, tetor 1999.

Ky shkrim është pjesë e një cikli mbi temën “Post-Komunizmi në Shqipëri – E tashmja e gjatë”, mbështetur nga Fondi Kulturor Zviceran, një projekt i Agjencisë Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim (SDC), zbatuar nga Qendra për Biznes, Teknologji dhe Lidership (CBTL). Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë vetëm të autores dhe në asnjë rast nuk pasqyrojnë opinionin zyrtar të asnjë prej palëve mbështetëse. Seria e shkrimeve do të botohet si kolanë speciale e revistës Peizazhe të Fjalës.