Pjesa I[1]

 

Më parë se çdo gjë Shqipëtarëtë duhetë të lidhinë një besë të madhe e të përgjithçime
në mest të ‘tyre e të bëjnë një lidhje e një bashkim, që të pushtonjë të tërë Shqipërinë.[2]

Sami bej Frashëri

  Nëse e shohim njeriun ashtu siç është, e përkeqësojmë atë, por nëse e shohim
ashtu siç ai duhet të jetë, atëherë e ndihmojmë të bëhet çfarë ai mund të bëhet.[3]

Goethe

Njeriu pjesën më të madhe të historisë së tij – asaj të shkruar të paktën – ka jetuar pa shtet, pa ushtri, pa polici, pa shërbim të institucionalizuar shëndetësor apo arsimor. Duket se lindja e qyteteve dhe e shteteve ka qenë e menjëhershme, siç nënkuptohet nga togfjalëshi qytet-shtet. Me sa dimë, nuk ka ndonjë dëshmi historike të ndonjë qyteti të Lashtësisë apo Mesjetës që nuk kishte një strukturë pushteti. Vetë fjala “polici” e ka prejardhjen nga greqishtja polis që do të thotë qytet. Me një fjalë, qyteti (polis) e ka të brendashkruar hierarkinë e rendit, ligjit dhe pushtetit. Njëkohësisht, fjala qytet, ose civitas në latinisht, e ndan rrënjën me fjalën kei në greqisht, e cila e gjurmon rrënjën te fjala sanskrite sî, që do të thotë “të shtrihesh” ose “i shtrirë”.[4] Pra, qyteti është foleja apo streha në të cilën njeriu “gatit shtratin e vet që të shtrihet” në përputhje me natyrën e nevojat e veta. Gjersa ky qytet, ky polis, ka një strukturë pushteti e rendi, kjo nënkupton një prani të njerëzve që drejtojnë dhe drejtohen. Si rrjedhojë, është e domosdoshme që të ketë një ose një sërë kriteresh që udhëzojnë se kush do të qeverisë e kush do të qeveriset, kush do të ushtrojë e mbi kë do të ushtrohet pushtet. Gjithashtu, me themelimin e qytet-shteteve të para në histori vetvetiu kanë lindur edhe pyetje universale, si për shembull: Cila është arsyeja kryesore që një shtet të ekzistojë? Çka e legjitimon atë? Çfarë trajte duhet të ketë struktura e pushtetit?

Ndryshe nga pjesa më e madhe e shteteve sot, shtetet e mirëfillta premoderne – principatat, mbretëritë, perandoritë – ishin kryesisht shumë-etnike.[5] Shumica e njerëzve sot mund ta marrin për të mirëqenë realitetin e shtetit-komb, por e vërteta është se ideja e më pas realiteti i shtetit-komb është një risi e vonë në historinë njerëzore. Ajo duket se mori trajtë të qartë pas Revolucionit Francez të vitit 1789. Fillimisht ishin mendimtarët, filozofët apo politikanët europiano-perëndimore që përpiluan deklarata, kushtetuta, traktate për të legjitimuar shtet-kombet përkatëse. Pa shumë vonesë, këto ide u përhapën anembanë Europës e përtej.

Për shqiptarët ishte Sami bej Frashëri ai që në fund të shekullit XIX në më pak se 100 faqe vuri i pari themelin intelektual të legjitimitetit të një shteti-komb shqiptar me esenë Shqipëria, çka qenë, ç’është e çdo të bëhet (1899). Kjo ese, siç është e qartë edhe nga titulli, ndahet në tre pjesë – e kaluara e Shqipërisë, gjendja aktuale dhe e ardhmja. Pjesa e parë dhe e dytë, e kaluara e Shqipërisë dhe gjendja në të cilën trojet shqiptare ishin, duket se kanë e vazhdojnë me marrë pjesën më të madhe të vëmendjes së mendimtarëve dhe intelektualëve shqiptarë. Jemi të mendimit se parimi i besës që ofron Samiu në pjesën e tretë është të paktën po aq i rëndësishëm, e si rrjedhojë meriton të paktën po aq vëmendje se pjesët e para.

Shkrimi ynë do të trajtojë prapavijën antropologjike të parimeve të krijimit dhe legjitimitetit të shtetit të parë me shembuj nga historia dhe mitologjia. Kjo është e rëndësishme, sepse nëse njeriu e sheh veten si një kafshë shoqërore gjendja natyrore e të cilit është kacafytja, atëherë çdo delegim pushteti për të mbajtur rend e rregull herët a vonë do të dështojë. Por, nëse njeriu e sheh veten si mbartës të disa parimeve që janë përmbi kontingjencat e hapësirës e kohës, atëherë mund të formojë një bashkësi, apo edhe shtet, rreth tyre. Besa është një parim i tillë, dhe për shqiptarët ai më i përshtatshmi – ky është argumenti që do të ofrojmë, bashkë me disa ide për të ardhmen utopike e një shteti shqiptar të themeluar në idenë e besës.[6]

Ushtar me fat?

Shkrimtari dhe mendimtari francez Voltaire (Volter, v. 1778) e pat shpjeguar lindjen e mbretit të parë në historinë e njerëzimit me shprehjen “mbreti i parë ishte një ushtar me fat”.[7] Ndoshta është vështirë të mos admirohet gjuha e mprehtë e Voltaire-it, por një pohim i tillë nuk gjen mbështetje nga historia. Për shembull, një tjetër francez Jean Hani (Zhan Hani), profesor i Gjuhës dhe Qytetërimit Grek, thotë se sipas dëshmive historike organizimi shoqëror duket se është udhëzuar gjithmonë nga parime metafizike:

“Kjo e vërtetë politike nuk është diçka që sajohet, ka ekzistuar qëmoti, ose më saktë, ka ekzistuar gjithmonë. Ajo nuk ka ndryshuar, të paktën jo në thelb por vetëm në mënyrat e shfaqjes së saj, sepse nuk është fryt i opinioneve njerëzore. Përkundrazi, ajo buron nga burime mbinjerëzore që i janë zbuluar njeriut nga metafizika dhe feja… ajo është universale në shtrirjen e saj; gjendet në një formë ose tjetër në të gjithë popujt në të gjitha kohët, “nga Faraoni te Mbreti më i Krishterë,”[8] duke përshkuar Indinë, Kinën, Afrikën, etj.”[9]

Lista e shembujve që Hani ofron në librin Mbretërorja sakrale: nga faraoni te mbreti më i krishterë (2011) është e gjatë dhe shtrihet si nga ana kohore, po ashtu edhe gjeografike. Ajo mbështet argumentin se çështja e legjitimitetit të sundimit nuk ishte asnjëherë çështje pushtimi me dhunë, ku i forti ia hedh vetes mbi supe petkun e autoritetit mbretëror. Kjo nuk do të thotë se tiranë e uzurpues s’kanë ekzistuar në histori, por se sundimi i tyre ka qenë qartësisht i dallueshëm nga sundimtarët e ligjshëm. Është e vërtetë që ka një mbitheksim të figurave historike të padenja për respekt, por, sipas Hani-t, kjo vjen falë një prirjeje gazetareske nga disa akademikë që e kthejnë historinë njerëzore në kronikë të zezë. Ndërsa rastet e mbretërive që u themeluan nga luftëtarë ngadhënjimtarë – ndoshta Voltaire-i ka pasë këta ndërmend kur sajoi shprehjen “ushtar me fat” – tregojnë se ngadhënjimi u pa si përzgjedhës i tyre për sundim, një lloj sprove që duhet të kalohej nëse duhet të bëheshin mbretër, por asnjëherë si themelim i autoritetit të tyre.

Të njëjtin mendim me Voltaire-in ndan edhe Diderot-i (Dideroi, v. 1784), një nga përfaqësuesit kryesorë të Iluminizmit, duke thënë se parakushtet e autoritetit politik janë dhuna, kontrata shoqërore dhe delegimi i autoritetit.[10] Sipas tyre, çdo shoqëri njerëzore ka filluar në një gjendje barbarie pa fré e cila nuk mund të vazhdonte përgjithmonë. Njerëzit pastaj vendosën të krijojnë një kontratë shoqërore ku i deleguan autoritetin e sundimit një dore të fortë, një mbreti, një lordi, një beu ose një grupi sundimtarësh që të mbajë rendin dhe të mbrojë trojet e qytet-shtetin. Këto postulate të Iluminizmit janë shpesh pikënisja e filozofive politike të kohës sonë. Megjithatë, ato janë vënë në pikëpyetje nga studime të shumta etnologjike, madje disa mendimtarë kanë shkuar më tej duke i njehsuar si paradhomë të regjimeve staliniste.[11]

Një dukuri që veçanërisht i sfidon këto postulate është ajo e ritualit të flijimit të mbretit në shoqëritë e hershme njerëzore. Ajo është dokumentuar gjerësisht; vlen të përmendet vepra monumentale e Sir James G. Frazer-it (Xhejms G. Frejzër), Dega e Artë (1890-1915), sidomos pjesa e tretë e kreut XXIV. Aty sillen dëshmi se në periudhat e hershme të historisë mbretërit sundonin për një kohë të caktuar e më pas flijoheshin.[12] Në Indinë e Lashtë kjo periudhë duket të ketë qenë 12 vjet, në Greqinë dhe Kretën e Lashtë 8 vjet, në viset Skandinave 9 vjet… Historiani dhe mitologu amerikan Joseph Campbell (Xhozef Kampbëll, v. 1986), shton se “mund të thuhet me siguri të plotë se në periudhat e hershme të qytet-shtetit hieratik mbreti dhe oborrtarët flijoheshin ritualisht në fund të afatit, vitet e të cilit përcaktoheshin nga lëvizja qiellore e planetëve në lidhje me hënën.”[13]

Nëse e drejta për të sunduar lindi ashtu siç mëtojnë postulatet iluministe, atëherë flijimi ritual i mbretërve duhet të ketë qenë një anomali absurde. Nuk ka kuptim që mbreti, një dorë e fortë që kontrata shoqërore e popullatës i delegon të drejtën për sundim, për të mbajtur rendin e mbrojtur trojet, pas pak vitesh të pranojë të flijohet në mënyrë rituale. Për më tepër, këtu nuk kemi të bëjmë me raste të veçuara, por me dëshmi të shumta të një dukurie të përhapur në të gjitha kontinentet. Ato bien ndesh me sugjerimin se zanafilla e mbretërive, e si rrjedhojë shteteve, është dhuna dhe forca. Përkundrazi, në qytetërimet e hershme duket se si çdo aktivitet njerëzor edhe politika ndiqte modele arketipore, shpesh të shprehura me gjuhë mitologjike. Profesor Mircea Eliade (v. 1985), një nga autoritetet e historisë së fesë dhe mitologjisë të shekullit të kaluar, shprehet kështu:

“…njeriu “primitiv”, arkaik nuk njeh veprim që nuk është parashtruar dhe jetuar nga dikush tjetër, nga një qenie që s’ishte njeri. Çfarë ai bën është bërë më përpara. Jeta e tij është një përsëritje e pandërprerë gjestesh… sepse ato janë të shenjtëruara në zanafillë (“një herë e një kohë”, in illo tempore, ab origine) prej perëndive, kryegjyshëve ose heronjve.”[14]

Flijimi ritual i mbretit është jehonë e flijimit të njeriut të parë, sakrificë e cila jo vetëm sjell botën në ekzistencë, por është edhe kushti sine qua non i përtëritjes së saj.[15] Në rastin e mbretit bota është mbretëria ose qyteti i tij.[16] Është e vështirë që kjo ide, apo parim metafizik siç e quan Jean Hani, të mos na kujtojë Krishterimin, një fé në themelin e së cilës është flijimi i Krishtit Mbret që bota bashkë me njerëzit të shëlbohet. Gjuha e miteve e shpreh lidhjen mes mikrokozmosit (njeriut) e makrokozmosit (botës) nëpërmjet historisë së flijimit së njeriut të qëmotshëm mbret ose heroit civilizues – në mitologjikë nordike kemi flijimin e Ymir-it, në atë të Persisë së Lashtë atë të Gajomart-it, në Hinduizëm atë të Purusha-s…[17]

Nga sa pamë, duket se arsyeja për shfaqjen e monarkëve të parë, dhe e shtetit bashkë me ta, buron prej një botëvështrimi të latuar nga mitologjia e fetë.[18] Vetë fjala monark vjen nga greqishtja e lashtë e i referohet njeriut të parë (mono) të qëmotshëm (arke), në linjë me narrativën mitologjike e shpirtërore të traditave që lartpërmendëm. Me një fjalë, mbreti ka legjitimitet si sundimtar për sa kohë që është i gatshëm të flijohet për vendin dhe shtetasit e vet. Në rast të kundërt, sovrani shndërrohet në tiran.

Vlera vertikale dhe horizontale

Jemi të ndërgjegjshëm se mbase i dhamë lexuesit mundësi të kultivojë durimin, por çfarë thamë deri tani është më e lidhur me temën sesa mund të duket në pamje të parë. Edhe pse shtetet moderne janë pasqyrim i një mendësie mjaft të ndryshme nga ajo e popujve që kishin struktura pushteti si ato që përmendëm më lart, ato e ruajnë dhe i bëjnë thirrje idesë së flijimit sa herë që është nevoja. Ndonëse nuk pritet flijim fizik nga ana e pushtetarëve, parimisht pritet që ata të jenë gati të flijojnë interesin vetjak në mënyrë që t’i shërbejnë vendit e popullit që përfaqësojnë. Në rast të kundërt ata do të shihen si manipulues ose uzurpatorë të pushtetit.

Kjo ide e flijimit të dëshirës e interesit të sovranit shfaqet rregullisht në historinë njerëzore. Ai ose ajo pritet që t’ia dorëzojë vullnetin e vet ndaj një parimi suprem dhe t’i shërbejë atij. Këtë e shohim të mishëruar në legjenda si ajo e Mbretit Artur, i cili kalon vite si shegert i Merlinit, një prift druid, dhe vetëm pas shumë sprovash shihet si i gatshëm për tu bërë sundimtar i mbretërisë së Kamelotit. Nga ana historike, me ardhjen e Krishterimit në Europë, kurorëzimi i mbretërve bëhej legjitim nga dora e kardinalëve ose e Papës. Në vendet islame nuk kishte institucion kishtar të trajtës së krishterë, por prapë ngjashmëria është aty; sundimtarët osmanë kurorëzoheshin vetëm nga pinjollët e familjes së Çelebijve, pasardhës së Xhelāl ed-Dīn Rūmī-ut (v. 1273), një prej figurave më të rëndësishme intelektuale e shpirtërore të Islamit. Shembujt mund të shumëfishohen pa vështirësi, por në të gjitha rastet mund të thuhet se autoriteti shpirtëror gjithmonë kurorëzon, udhëzon dhe legjitimon atë tokësor.

Doemos, nga sovrani pritet që të vendosë e ruajë rendin e vendin, por arsyeja themelore pse ai ose ajo duhet ta bëjë këtë është që të ruajë pronën e jetën e qytetarëve të vet në mënyrë që ata të praktikonin fenë të lirë e kështu të kishin mundësinë të arrinin lumturinë supreme, ose të shpëtonin shpirtin, siç thuhet me fjalorin e traditave abrahamike. Ky ishte synimi final. Platoni (v. 348 p.e.s) e shpreh me gjuhë filozofike projektin e tij te Republika: “A nuk do të na besojnë kur themi se asnjë qytet nuk do të gjejë lumturi për sa kohë që nuk është hartohet nga mjeshtra që ndjekin modelin hyjnor?”[19] Vepra si Qyteti i Zotit (Civitate Dei)[20] e shën Agustinit (v. 430) ose Qyteti i Virtytshëm (El-medīna el-fāḍilah) i Fārābī-ut (v. 951)[21] janë tregues të shqetësimit intelektual të qytetërimeve përkatëse për t’i dhënë përgjigje e legjitimitet çështjes së sundimit e qeverisjes duke gërshetuar fjalorin teologjik me atë filozofik.

Pavarësisht nga trajta që mund të kenë marrë shoqëritë gjatë historisë, ky shqetësim duket se është përherë i pranishëm. Formimi i Shteteve të Bashkuara të Amerikës (SHBA) dallon qartë nga ai i monarkive të Europës Perëndimore për vetë faktin se themeluesit e kombit amerikan – Washington-i (Uashington), Franklin-i, Jefferson-i (Xheferson), etj – ishin parimisht skeptikë ndaj vetëpërmbajtjes njerëzore për të mos abuzuar kur i jepet pushtet absolut, dhe praktikisht falë një historie të përsëritur e të gjatë abuzimesh të Kurorës Britanike në kolonitë amerikane. Ndonëse Etërit Themelues (Founding Fathers) nuk e legjitimojnë pushtetin me fjalor teologjik ata prapë vendosin si âsht qendror një deklaratë pavarësie që mes të tjerash thotë: “Të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë dhe u është falë prej Zotit e drejta e jetës, lirisë dhe kërkimi i lumturisë – dhe qeveritë krijohen për të ruajtur këto të drejta… ” Edhe një shtet modern si ai i Francës, sado laik e larg parimeve fetare mund të jetë, prapë se prapë bazohet në liri, barazi dhe vëllazëri.[22] Pra, parimet si liria ose kërkimi i lumturisë përbëjnë gurthemelet mbi të cilat ngrihet legjitimiteti i ekzistencës së shteteve si SHBA ose Franca – ato janë arsyeja përse këto shtete duhet dhe ia vlen të ekzistojnë.

Skeptikët mund të vënë gishtin te abuzimet, deri diku me të drejtë. Për shembull, Amerika ka një histori të dhimbshme e të turpshme përsa i përket pabarazisë, veçanërisht në formën e skllavërisë. Ose, shteti francez praktikisht nuk i ka njohur parimet e barazisë e vëllazërisë për të gjithë, veçanërisht ndaj popullatave të kolonive të veta. Mjafton të përmendet fakti se luftëtarëve senegalezë, algjerianë e të tjerë që luftuan e derdhën gjakun për Francën gjatë Luftës së II-të Botërore iu refuzua e drejta që të merrnin pjesë në paradën e trupave çlirimtare në rrugët e Parisit bashkë me ushtarët amerikanë, britanikë, kanadezë …[23] Megjithatë, veprime e abuzime të tilla nuk burojnë nga parimet kushtetuese, të cilat nuk garantojnë imunitet ndaj veseve, paragjykimeve e kufizimeve njerëzore.

Fjalë si vëllazëria, barazia, lumturia ose detyra, drejtësia, vetë-mohimi e flijimi janë pjesë e diskursit politik e çdo shteti modern, dhe shpesh vishen me një petk sakral që nuk mund të mos e huazojnë prej fjalorit të traditave fetare. Për shembull, nuk është e rastësishme që në diskursin politik amerikan, kur bëhet fjalë për një të drejtë shoqërore ose politike, përdoret shprehja “enshrined in the constitution”. “Shrine” do të thotë “faltore” dhe folja “enshrine” si rrjedhojë do të thotë “e vendosur në faltore”. Vërejmë se edhe shtetet laike herë pas here u bëjnë thirrje këtyre vlerave e cilësive, të cilat shihen si të padiskutueshme. Këtu nuk bëri përjashtim as shteti i vetëm i shpallur ateist në historinë e njerëzimit, ai i Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë. Madje kishte një mbingopje me fjalë të tilla duke krijuar një pseudo-religjion rreth shtetit e partisë, që duket sikur kërkoi të mbushte zbrazëtinë e traditave shpirtërore që ato i shtypën sistematikisht.[24]

Në Europën Perëndimore ka kohë që nuk është e modës që të flitet në emër të fesë, e aq më pak të veprohet në emër të saj.[25] Por, nëse ka mëdyshje për të përdorur terma fetare, parimet që përmendëm mund të quhen vlera “vertikale”. Themi “vertikale” në dallim me ato “horizontale”, të cilat kanë të bëjnë me ekonominë, politikën, e çdo veprimtari që në një mënyrë apo tjetër sjell në arenë interesat vetjake ose të një grupi të caktuar shoqëror, etnik, etj. Është e kuptueshme që një shtet për nga natyra duhet të ushtrojë pushtet në forma të ndryshme, e për këtë arsye kërkon të zhvillojë e të zgjerojë veprimtarinë e vet ekonomike, politike ose ushtarake. Sidoqoftë, të gjitha këto veprimtari janë në funksion të parimeve që legjitimojnë ekzistencën e shtetit. Përndryshe, kur një shtet i shndërron këto veprimtari në qëllim në vetvete, zakonisht degradon në diktatura ose tiraní të formave të ndryshme, shembujt e të cilave nuk mungojnë në histori.

Nëse gjendja natyrore e njerëzimit është kacafytja e barbarizmi, siç mëtuan iluministët e të tjerë më vonë, atëherë nuk ka asgjë racionale në argumentin që një shtet duhet të ekzistojë për të siguruar jetën, lirinë, barazinë, vëllazërinë e lumturinë qytetarëve. Madje një orvatje e tillë logjikisht çon në përfundimin se njeriu është a priori hipokrit dhe me t’iu dhënë rasti priret të kthehet në atë gjendjen e vet të natyrshme ku drejtësia dhe forca janë një. Por kjo nuk është e thënë të jetë e vetmja qasje. Një listë e gjatë dijetarësh e mendimtarësh argumentojnë se njeriu nuk është vetëm homo sapiens si e pat emërtuar Carl Linneus (Karl Lineu, v. 1778), natyralisti i njohur suedez, por edhe edhe homo religiosus – njeriu është nga natyra fetar sepse shfaq prirjen e paepur për të kërkuar e gjetur kuptim në jetë, jo sepse doemos beson ose merr pjesë në organizata fetare.[26] Madje fakti që një njeri mund të mos besojë nuk e zbeh përshtatësinë e këtij termi.[27]

Ndërsa në shoqëritë premoderne çdo veprimtari njerëzore sakralizohet me qëllim që shtetasve t’u jepet mundësia të kultivojnë virtytet, parakushtet për shpëtimin ose çlirimin e shpirtit, në shoqëritë moderne mund të thuhet se vlerat horizontale në lëmin e ekonomisë, politikës, artit etj., parimisht janë në funksion të atyre vertikale: barazisë, drejtësisë, lumturisë… Parë nga ky këndvështrim dhe në linjë me shembujt që dhamë më lart, mund të thuhet se në lidhje me besën si gurthemelin e formimit të shtetit shqiptar, legjitimuesin dhe udhërrëfyesin e tij, Sami bej Frashëri i ka rënë shenjës në mënyrë intuitive; tema kjo e pjesës së dytë të shkrimit.

 

(c) 2025 Fatos A. Kopliku. Të gjitha të drejtat janë të autorit. Imazhi në kopertinë është realizuar me

---

[1] Ideja për këtë shkrim mori shkas nga një letërkëmbim virtual me studjuesin Enis Sulstarova, të cilin e falenderojmë përzemërsisht, dhe u përgatit për vëllimin e 7-të të revistës Publikja Shqiptare që do të trajtonte utopitë dhe distopitë, por ky vëllim nuk u botua. Shkrimin po e sjellim për publikun për herë të parë të Peizazhet e Fjalës.

[2] Shqipëria, çka qenë, ç’është e çdo të bëhet (1899).

[3] Kjo thënie e Goethe-s (Gëte) ishte tema e një leksioni nga Viktor Frankl në Toronto në vitin 1972. Frankl (1905-1997), autor i mbi 30 librave, ishte një nga psikologët më të njohur të shekullit XX dhe mbijetues i Holokaustit. Libri i tij Kërkimi i Njeriut për Kuptim (Man’s Search for Meaning, 1946) është përkthyer në mbi 50 gjuhë.

[4] Shih Ananda K. Coomaraswamy, What Is Civilization? (MA: Lindisfarne Press, 1989), kreu I.

[5] Edhe në shtet-kombet e sotme, për një sërë arsyesh, ka një rritje të larmisë etnike, gjuhësore e kulturore, trajtimi i të cilave do të na largonte nga tema.

[6] Enis Sulstarova në librin e tij Samiu dhe utopia (Tiranë: Pika pa sipërfaqe, 2024), ff. 29-37, mes të tjerash, i kushton vëmendje të veçantë besës si “impuls utopik” i Samiut me shpresën që ajo “të shndërrohej në bashkim politik.”

[7] Nga tragjedia Mérope, akti I, skena 3.

[8] Le roi tres chrétien – titulli tradicional i mbretit të Francës.

[9] Jean Hani, Sacred Royalty: From the Pharaoh to the Most Christian King, tr. Gustavo Polit (London: The Matheson Trust, 2011), f. xi.

[10] Denis Diderot, Encyclopedia, ‘Political Authority’, Vol. I (1751), tr. Stephen J. Gendzier (MI: University of Michigan Library, 2009), ff. 898-900. Edhe pse kjo teori politike shpesh lidhet me iluministët francezë, ajo ka pararendësit e saj si filozofët anglezë John Locke (Xhon Lok, v. 1704) apo Thomas Hobbes (Tomas Hobs, v. 1679).

[11] Historiani dhe filozofi suedez Tage Lindbom e gjurmon zanafillën e formulimit të Vullnetit Popullor, si edhe atë të Byrosë Politike Staliniste, tek ideja e kontratës shoqërore. Duke marrë Rousseau-në (Rusonë) si përfaqësues të Ilumunizmit, mes të tjerash ai shkruan: “Problemi i tij (Rousseau-së) është si të shpjegojë mrekullinë që e shkëput njeriun prej egoizmit të vet që të përmbushë statusin e tij superior si Qytetar… kontrata shoqërore ka dy gurthemele, atë të “arketipit” të lirisë dhe të barazisë, dhe ato përjashtojnë çdo formë shtypjeje. Nga kontrata lind vetvetiu njëfarë harmonie mes privates e publikes, mes individit e zyrtarit; ai deklaron një koincidencë të mahnitshme mes interesit dhe drejtësisë – un accord admirable de l’intérêt et de la justice… Por njerëzit duhet të votojnë. Kështu që kemi shumicë e pakicë… Menjëherë ajo çfarë quhet Drejtësi e Lartë shfaqet si Pushtet safî. Pushteti është kthyer. Shumica i thotë atij që është i pakicës se nuk e ka kuptuar drejt përmbajtjen e Vullnetit Popullor. Ky është paralajmëruesi i Byrosë Politike Staliniste. Në botën një-dimensionale të Pushtetit Popullor të Rousseau-së ka vetëm një vullnet, vetëm një të vërtetë, vetëm një drejtësi. E mjerë ai që nuk i bindet.” Tage Lindbom, The Myth of Democracy (MI: W. E. Eerdmans, 1996), ff. 36-37.

[12] Sir James George Frazer, The Golden Bough: A Study in Magic and Religion (Macmillan and Co., 1915).

[13] Joseph Campbell, The Masks of God: Primitive Mythology (London: Secker & Warburg, 1960), f. 164. Edhe pse shembujt vijnë kryesisht nga epokat para shekullit VI p.e.s, periudhë që konsiderohet si fillimi i historisë së shkruar, ka raste që tradita të tilla mbijetuan edhe shumë më vonë.

[14] Mircea Eliade, Cosmos and History: The Myth of the Eternal Return, tr. Willard R. Trask (New York: Harper Torchbooks, 1959), ff. 4-5.

[15] Kjo është një temë që trajtohet me gjuhë simbolike edhe në folklorin shqiptar, veçanërisht në legjendën e Kalasë së Rozafës në Shkodër. Shih Fatos A. Kopliku, Mizogjini apo këngë krijimi? – një hermeneutikë e legjendës së Kalasë së Shkodrës, Peizazhe të Fjalës, 26 tetor, 2025.

[16] Tek aztekët e majat e Mezo-Amerikës para Kristofor Kolombit, loja me top pok-ta-pok ka një qasje të ngjashme me atë të flijimit të mbretit si domosdoshmëri të ripërtëritjes së botës. Me raste të caktuara loja përfundonte me flijimin krejtësisht të vullnetshëm të kapitenit të skuadrës fitimtare.

[17] “Nga mish’ Ymirit toka u sajdis, e malet prej ‘tijat eshtna, qiella prej kafkës’ atij gjigandi t’akullt, e deti prej ‘tijit gjak,” thuhet në Edda-t, këngët epike të mitologjisë nordike (The Edda Of Sæmund The Learned, tr. Benjamin Thorpe (1866), Kënga III, 40-41); “Kur Gajomarti u ligshtue ra në krah të majtë. Prej ‘tijit krye hekur rrodhi, prej gjakut zink, prej palcet serm, prej kambësh hekur, prej eshtnave tunxh, prej dhjamit kristal, prej krahëve çelik, e prej shpirtit që po i delte, ar,” thotë teksti Zoroastrian Bundahishn (Krijimi i Hershëm). Ose në Hinduizëm flijimi i Purusha-s i jep jetë botës e racës njerëzore (Rig Veda, X, 90).

[18] Theksojmë se këtu fjalën “mit” e përdorim, si Eliade et al, në kuptimin e një ngjarjeje që ndodh jashtë rrjedhës së kohës, supra-historike, dhe si e tillë shërben si orientim për jetën njerëzore.

[19] Platoni, Republika, 500e.

[20] Titulli i plotë është De civitate Dei contra paganos (Rreth Qytetit të Zotit kundra paganëve).

[21] Shih al-Fārābī, On the Perfect State (Mabādiʾ ārāʾ ahl al-madīnat al-fāḍilah), revised text with intro., trans., and comm. by R. Walzer (Oxford: Clarendon Press, 1985).

[22] Motoja ‘liri, barazi, vëllazëri’ e ka zanafillën që me Revolucionin Francez të vitit 1789 por u zyrtarizua gjatë Republikës së Tretë Franceze nga fundi i shekullit XIX.

[23] Shih Mike Thompson, Paris liberation made ‘whites only’, BBC, 6 Prill, 2009. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7984436.stm

[24] Shih Doan Dani, Sakralizimi i politikës në Shqipërinë komuniste (Tiranë: Pika pa sipërfaqe, 2024) për një shtjellim të hollësishëm të kësaj dukurie duke marrë përvojën e Shqipërisë në fokus.

[25] Mbase hera e fundit që feja është përmendur haptas nga një politikan i rangut në Europën Perëndimore ka qenë gjatë fjalimit të njohur të Churchill-it (Çurçill) me 18 qershor, 1941 kur ai u shpreh për betejën e Britanisë ndaj Gjermanisë naziste si betejë për “mbijetesën e qytetërimit të krishterë”.

[26] Disa prej emrave në këtë listë përfshijnë Hegel (v. 1831), Kierkegaard (v. 1855), William James (v. 1910), Rudolf Otto (v. 1939, Mircea Eliade (v. 1986), Paul Tillich (v. 1995), Erich Fromm (v. 1980), Abraham Maslow (v. 1970). Shih Todd DuBose, ‘Homo Religiosus’ në Leeming, D.A. (eds) Encyclopedia of Psychology and Religion (Boston, MA: Springer, 2014), ff. 827-830.

[27] Pavarësisht sekularizimit të skajshëm të shoqërive moderne, “shumica e njerëzve “jofetarë” sillet në mënyrë fetare, paçka se nuk janë të ndërgjegjshëm për këtë… njeriu modern që ndihet e mëton se është jofetar ende mbart me vete një sënduk të madh plot me mite të kamufluara e rituale të zvetënuara… një vëllim i tërë mund të shkruhet rreth mitologjive të njeriut modern.” Mircea Eliade, The Sacred and the Profane: The Nature of Religion, tr. Williard R. Trask (New York: Brace & World, 1961), ff. 204-205.